ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਮੂਰਤਿ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮੂਰਤਿ ਦੀ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪੰਜਗਵਯ ਨਾਲ ਧੋਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦਰਭਾ ਘਾਸ਼ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਓ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਯਜਨ ਲਈ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਅੱਧੀ ਹਥੀ ਦੇ ਮਾਪ ਵਾਲਾ, ਚੌਕੋਣਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੇਤ ਦਾ ਵੇਦਿਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਡੇ-ਕੁੰਡੀ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ 'ਪੂਰਵਾ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਲਿਆਈ ਗਈ। 'ਤ੍ਵਮ ਅਗਨੇ ਦਯੁਭਿਰ' ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਗਾਯਤਰੀ ਛੰਦ ਨਾਲ ਸਮਿਧਾ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਅੱਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ੧੦੮ ਵਾਰੀ ਘੀ ਦੀ ਹੋਮ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮੈਂਗੋ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਡੰਢੀਆਂ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੧੦੦ ਮੰਤ੍ਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦੀ ਛਿੜਕਾਓ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਸ਼੍ਰੀਸ਼ ਚ ਤੇ' ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਠਾ ਕੇ, 'ਉਠੋ, ਵਾਣੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ' ਕਿਹਾ, ਫਿਰ 'ਤਦ ਵਿ਷্ণੋਹ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੰਦਿਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਹਰੀ ਨੂੰ ਪਲਕੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਚ ਫੇਰਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਸੰਗੀਤ, ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਫਿਰ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੱਠ ਮੰਗਲਕ ਕੁੰਡੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ। 'ਅਤੋ ਦੇਵੇ' ਕਹਿ ਕੇ, ਕਪੜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਠ-ਵਿਧੀ ਅਰਘਯ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ 'ਦੇਵਸਯ ਤ੍ਵ' ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਪੀਠ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 'ਓਮ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ', ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਪੀਠ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 'ਧਰੁਵਾ ਦਯੁਰ' ਅਤੇ 'ਵਿਸ਼ਵਤਸ਼ ਚਕਸ਼ੁਰ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਪੰਜਗਵਯ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਈ। ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਹਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਸਨ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਰੂਪ, ਚਮਕਦੇ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ; ਜੀਵ-ਤੱਤ, ਪਚੀਸ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਚੇਤਨਾ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ, ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਦਿਲ ਤੋਂ ਮੂਰਤਿ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ—ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਓ। ਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਜੀਵ-ਤੱਤ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੋ; ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ। ਜੋਤ, ਗਿਆਨ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ। 'ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ' ਦੇ ਵਿਧੀ ਲਈ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਪੁਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸੰਪਦਾ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰੂਪ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚਮਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਬਿਨਾਸੀ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ—ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਮ ਤੱਤ, ਗਿਆਨ-ਰੂਪ, ਜੋ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਆਤਮਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤਿ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਪਨ ਤੇ ਸੀਲ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਮੰਗਲਕ ਯਾਤਰਾ ਆਦਿ ਦੇਖ ਕੇ, ਜਾਣੋ ਕਿ ਹਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਸਤੁਤੀਆਂ ਤੇ ਅੱਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਉਚਾਰੋ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜੇ ਚੰਡਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਗਨੀ-ਵੇਦਿਕ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਗਰੁੜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਸੰਗਤੀਆਂ ਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਹੋਮ ਦਿੱਤੀ; ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਦੇਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ। ਯਜਨ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈਆਂ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਫੀਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣਾ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਖਣਾ ਦਿੱਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਅਸੀਮ ਫਲ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਪੰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਥਾਪਕ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੰਗਤਿ ਸਮੇਤ ਆਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ; ਇਹ ਵਿਧੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ ਵਿਧੀਆਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਧਨਵੰਤ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਪਹਿਲਾਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇਵੀ-ਗਣ ਦੀ ਵੀ।" ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਪੰਡਾਲ ਤੇ ਸਨਾਨ ਆਦਿ, ਕਰਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਮੰਗਲਕ ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਅੱਠ ਕੁੰਡੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਘੀ ਤੇ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਪੰਜਗਵਯ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਸੋਨੇ-ਰੰਗੀ ਤੇ ਮਿਰਗੀ-ਆਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ। 'ਇੱਥੇ ਆਓ, ਹੇ ਤੁਸੀਂ' ਕਹਿ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ; 'ਅਸ਼ਵਪੂਰਵਾ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਵਾਂਗ, ਕੁੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। 'ਕਾਮੋਸਮੀ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਤੋਂ, ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ; 'ਚੰਦ੍ਰੰ ਪ੍ਰਭਾਸਾਮ' ਤੇ 'ਤਯਵਰਣ' ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਉਚਾਰਿਆ। 'ਉਪੈਤੁ ਮੇ' ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ, 'ਕ੍ਸ਼ੁਤਪਿਪਾਸੇ' ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ; 'ਗੰਧਦਵਾਰੇ' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ, ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ। ਈਸ਼ਾਨ ਕੁੰਡ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਰਤ ਕੇ, ਸਿਰ ਦਾ ਸਨਾਨ; ੮੧ ਕੁੰਡੀਆਂ ਨਾਲ, ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਣੀ ਬਣਾਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛਿੜਕਿਆ। ਗਿੱਲੇ ਕਮਲ ਤੇ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਗਿੱਲੇ ਫੁੱਲ 'ਤਨਮਯਾਵਹ' ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ 'ਯ ਆਨੰਦ' ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। 'ਸ਼ਾਯੰਤੀਆ' ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਖਟੀਆ ਤੇ, 'ਸ਼੍ਰੀ-ਸੂਕਤ' ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ; ਲਕਸ਼ਮੀ-ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਚੇਤਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। 'ਸ਼੍ਰੀ-ਸੂਕਤ' ਨਾਲ ਪੰਡਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਕਮਲ ਭੇਟ ਕੀਤੇ; ਜਾਂ, ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੌ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਘਰੇਲੂ ਭੰਡਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਸ਼੍ਰੀ-ਸੂਕਤ' ਨਾਲ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ; ਫਿਰ, ਮੰਦਿਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਵਿਧੀ-ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਮੰਗਲਕ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ।