ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮੰਦਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼-ਤੱਤ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਗਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਰਹ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਰਹ ਸਪੋਕ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ। ਪੌਰੁਸ਼ ਸੁਕਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਕਤ ਨਾਲ ਪੀਠ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ। ਮੂਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਵਿ਷ਣੁ-ਅੱਗ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਪਜਾਈ। ਵਿ਷ਣੁ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਜਲ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਅੱਗ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਚਲਾਈ। ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਵੇਦਿਕ ਤੋਂ ਅੱਗ ਲਿਆਉਣ ਸਮੇਂ "ਅੱਗ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੈ" ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ "ਅਸੀਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ" ਕਹਿ ਕੇ ਅੱਗ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾਇਗੀ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅੱਗ ਲਿਆਉਣ ਸਮੇਂ "ਅਸੀਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ" ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ: "ਤੂੰ, ਅੱਗੇ, ਅੱਗੀ ਹੀ ਕਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਹਰ ਵੇਦਿਕ 'ਤੇ ੧੦੦੮ ਪਲਾਸ਼ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਜਲਾਈ, ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਆਦਿ ਅਨਾਜ ਵੀ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਘੀ ਤੇ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹਵਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਮਿਠਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਹਵਨ ਦੀ ਰਸਮ ਕੀਤੀ। ਬਾਰਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਪੈਰ, ਨਾਭੀ, ਹਿਰਦਾ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ; ਘੀ, ਦਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਭੇਟ ਦੇ ਕੇ, ਮੁੜ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਸਿਰ, ਨਾਭੀ, ਅਤੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚਾਰ ਨਦੀਆਂ—ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਵਿ਷ਣੁ-ਗਾਯਤਰੀ ਨਾਲ ਹਵਨ, ਗਾਯਤਰੀ ਨਾਲ ਪਕਿਆ ਚਾਵਲ ਭੇਟ, ਬਲੀ ਦੀ ਭੇਟ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦਿੱਤੀ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਣ ਦੀ ਰਸਮ ਕੀਤੀ। "ਬ੍ਰਹਮਾ-ਗੀਤਾ" ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਸੁਰ ਨਾਲ, ਸਾਰੀ ਰਸਮਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੀਠ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਆਂਤਰਿਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਕਦੇ ਵੀ ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਨਾ ਰੱਖੋ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ, ਚਾਹੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ, ਟਾਲੋ। ਪੀਠ ਨੂੰ ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਨਪੁੰਸਕ ਪੱਥਰ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ। ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਰਤਨ, ਚਾਵਲ, ਧਾਗੇ, ਤਿੰਨ ਧਾਤੂ, ਲੋਹਾ ਆਦਿ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਸਮਗਰੀ ਪੀਠ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਨੌਂ ਖੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ; ਇੰਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਖੱਡੇ ਨੂੰ ਗੁਗਗਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ। ਰਤਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਛੂਹਿਆ। ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ-ਬਾਹਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਪੰਚਗਵਯ ਨਾਲ ਧੋਇਆ; ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਦੇ ਜਲ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ। ਭੇਟ ਲਈ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਆਧਾ ਹਥ ਦਾ, ਵਰਗਾਕਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਰੇਤ ਦਾ ਵੇਦਿਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਟੀਆਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖੀਆਂ; "ਪੂਰਵ" ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਅੱਗ ਲਿਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। "ਤੁਮ ਅੱਗਨੇ ਦਿਉਭਿਰ" ਗਾਯਤਰੀ ਛੰਦ ਨਾਲ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਅੱਗ ਲਗਾਈ; ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ੧੦੮ ਵਾਰੀ ਘੀ ਦੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ। ਮੰਗੋ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਡੰਡੀਆਂ ਨਾਲ, ਸੌ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਛਿੜਕਿਆ, "ਸ਼੍ਰੀਸ਼ ਚ ਤੇ" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, "ਉਠੋ, ਵਾਣੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ!" ਕਹਿ ਕੇ, "ਤਦ ਵਿ਷ਣੋਹ" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਹਰੀ ਨੂੰ ਪਲਕੀਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਘੁੰਮਾਇਆ—ਗੀਤ, ਵੇਦ ਪਾਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ—ਫਿਰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਅੱਠ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਟੀਆਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ। "ਅਤੋ ਦੇਵੇ" ਕਹਿ ਕੇ, ਕਪੜਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਰਘਯ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ "ਦੇਵੱਸਿਆ ਤਵਾ" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪੀਠ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। "ਓਮ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪੀਠ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। "ਧ੍ਰੁਵਾ ਦਯੌਰ" ਅਤੇ "ਵਿਸ਼ਵਤਸ਼ ਚਕਸ਼ੁਰ" ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਚਗਵਯ ਸਨਾਨ, ਫਿਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਵਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਹਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸਨ ਮੰਨਿਆ। ਹਰੀ ਲਈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਣੂਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਚੀਸ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ। ਚੇਤਨਾ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ, ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿਨਕਾ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ—ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਓ, ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ। ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰੋ; ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਨ-ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗਿਆਨ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਅਦਵੈਤ; ਜੀਵਨ-ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ। ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ "ਨਿਕਟ-ਆਵਾਹਨ" ਦੀ ਰਸਮ, ਪੁਰੁਸ਼ ਸੁਕਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੋ: "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵੈਭਵ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰੂਪ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਨੁਕਰਣ—ਨਮਸਕਾਰ।" "ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ—ਹੇ ਵਿ਷ਣੁ, ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੋ।" ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਸਮ, ਮੰਤ੍ਰ, ਹਵਨ, ਸਨਾਨ, ਆਵਾਹਨ, ਅਤੇ ਆਰਾਧਨਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੜਾਅ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ।