ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਅੰਗਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਮਧੁ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਮਧੁ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਧਿਮੁਖ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ: “ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਰਾਮ ਚਿਰ-ਹਰਖਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ? ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਿਹਾ?” ਰਾਮ ਆਗ੍ਰਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੇ ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੈਨੂੰ ਪਿਲਾ।” ਹਨੂਮਾਨ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਜਲਾਇਆ, ਤੇ ਸੀਤਾ-ਰਤਨ ਲੈ ਆਇਆ। ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰੋ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਓ। ਰਾਮ, ਤੁਸੀਂ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੋ।” ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਰਤਨ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਤਨ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੀਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲ।” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਇਆ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇ,” ਪਰ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਰਸਤਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਭੇਦਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਨਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ 'ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਓ ਤੇ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਜਾਓ।” ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ; ਰਾਮ ਨੇ ਨਲ ਦੇ ਪੁਲ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ।” ਨਾਰਦ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਅੰਗਦ ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਰਘੁਵੀਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਕਰ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵੇਂਗਾ।’” ਰਾਵਣ, ਜੋ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਦਸ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਇਕੱਲਾ ਯੁੱਧ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਗਿਆ। ਵਾਨਰ ਹਨੂਮਾਨ, ਮੈੰਦ, ਦਿਵਿਦ, ਜਾਮਵੰਤ, ਨਲ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ। ਨੀਲ, ਤਾਰਾ, ਅੰਗਦ, ਧੁਭਰਾ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਕੇਸਰੀ, ਗਿਆ, ਪਨਸਾ, ਵਿਨਤਾ, ਰੰਭਾ, ਸ਼ਰਭਾ, ਕਥਨ ਅਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਵੀ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਗਵਾਕਸ਼, ਦਧਿਵਕਤ੍ਰ, ਗਵਯਾ, ਗੰਧਮਾਦਨ, ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਅਤੇ ਅਣਗਣਤ ਹੋਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ; ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰ, ਭਾਲੇ, ਗਦਾ ਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ, ਦੰਦਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ; ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ। ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਧੂਮਰਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ; ਨੀਲ ਨੇ ਅਕੰਪਨ ਤੇ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਤੀਰ-ਬੰਧ ਤੋਂ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮੁਕਤ ਹੋਏ, ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਰਾਵਣ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜਗ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਮਟਕਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ, ਮੱਝਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਖਾ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਤੇ ਨੱਕ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਕੰਨ ਤੇ ਨੱਕ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕੁੰਭ, ਨਿਕੁੰਭ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਕਾਰਾਕਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਕੱਟ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਮਹੋਦਰਾ, ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ, ਮਸਤ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪ੍ਰਘਾਸਾ, ਭਾਸਕਰਨ ਤੇ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਦੇਵਾਂਤਕ, ਨਰਾਂਤਕ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਸ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜਦ ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ 'ਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਾਂਧ ਲਿਆ। ਸਰਪ-ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ, ਤੇ ਹਵਾ-ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨੂਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਈ ਗਈ ਚਮਤਕਾਰੀ ਔਸ਼ਧੀ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਨਿਰੋਗ ਤੇ ਅਣਹੋਏ ਹੋ ਗਏ। ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਔਸ਼ਧੀ ਮਿਲੀ; ਉੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਨਿਕੁੰਭਿਲਾ 'ਤੇ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਇੰਦਰਜੀਤ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਰਾਵਣ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਅਵਿੰਧਿਆ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਤੇ ਰਾਵਣ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਤੇ ਰਥ ਨਾਲ ਨਿਕਲਿਆ; ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਥ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਤੇ ਰਾਵਣ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਹੋਇਆ; ਰਾਵਣ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤੇ ਮਾਰੁਤੀ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਅਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਝੰਡਾ, ਰਥ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਰਥ-ਸਾਰਥੀ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਹਥਿਆਰ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਠੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਭੇਦਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਸਤਰੀਆਂ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ; ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲਿਆ, ਜੋ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸਾਬਤ ਹੋਈ; ਸੀਤਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗਈ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ, ਹੇ ਵਿ਷्णੂ, ਰਾਕਸ਼ਸ-ਵਿਜੇਤਾ, ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵੰਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸੁਗਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਏ; ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਲੰਕਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਪੁਸ਼ਪਕ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ, ਗੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮਹਲਾਂ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਹर्ष ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆ।