ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰੀਤੀ ਦੀ ਵਿਵਰਣ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਰੀਤੀ ਵਿੱਚ ਮਨ, ਦੇਹ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 'ਖ' ਅੱਖਰ ਜੋ ਵਾਯੂ ਤੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 'ਕ' ਅੱਖਰ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਮਸਤਕ ਵਿੱਚ ਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 'ਯ' ਅੱਖਰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਰਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ, ਬਹਿਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਚੈਨਲ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। 'ਮ' ਅੱਖਰ, ਜੋ ਸੋਲ੍ਹ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਉਥੇ ਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ 'ਹ' ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰਖਦੇ ਹਨ: 'ਓਮ ਆਂ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਲਈ; ਆਂ, ਪੁਰੁਸ਼ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।' 'ਓਮ ਵਾਂ, ਮਨ ਦੇ ਸੰਕੋਚ ਤੱਤ ਲਈ; ਵਿਸ਼ਵ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਓਮ ਵਾ, ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।' ਇਹ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਿੱਚ, ਦੂਜਾ ਬੈਠਣ ਵਿੱਚ, ਤੀਜਾ ਲੇਟਣ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ, ਗ੍ਰਤਿਆਰਚਾ ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਚਿਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; 'ਹੁੰ' ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਰਖ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਮੰਤਰ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ 'ਓਮ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ' ਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮਸਤਕ 'ਤੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਮੂੰਹ 'ਤੇ, ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਗਲ 'ਤੇ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਬਾਂਹਾਂ 'ਤੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ 'ਤੇ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ ਪਿੱਠ 'ਤੇ, ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਪੇਟ 'ਤੇ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਕਮਰ 'ਤੇ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਨੂੰ ਰਾਂਜਿਆਂ 'ਤੇ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਜੀ ਪਾਸੇ, ਪਦਮਨਾਭ ਨੂੰ ਗਟ 'ਤੇ, ਦਾਮੋਦਰ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਰੂਪ ਦੀ ਆਮ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਅਤੇ ਦਸ-ਅੱਖਰੀ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਰਖੋ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਸਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਪਸਥਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ; ਚਾਰ-ਚੱਕਰੀ ਸ਼ੁਭ ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਤਿੰਨ-ਨਾਬੀ ਵਾਲਾ ਚਕ੍ਰ, ਦੋ ਕਿਨਾਰੇ, ਅਤੇ ਸਪੋਕਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੱਤਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰੋ। ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ 'ਤੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਉਥੇ ਸੋਲ੍ਹ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਚਾਰਯ ਨਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੈ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਚਿਤਨ ਕਰੇ; ਬਾਰਾਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਆਚਾਰਯ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ; ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰੀ ਬੀਜ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਬਾਰਾਂ-ਚੱਕਰੀ ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਪੀਠ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰੇ; ਮੂਲ ਤੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਅੱਗ ਜਨਮਾਏ। ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ-ਜਲ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ; ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਅੱਗ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਵੇਦੀ ਤੋਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, 'ਅੱਗ ਅਰਪਿਤ ਹੋਈ' ਕਹੇ; ਪਹਿਲਾਂ, 'ਅਸੀਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ' ਕਹੇ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, 'ਅਸੀਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ' ਕਹੇ; ਅੱਗ ਲਿਆਉਣ ਸਮੇਂ, ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ: 'ਤੂੰ, ਅੱਗਨੀ, ਅੱਗਨੀ ਹੀ ਕਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।' ਹਰ ਵੇਦੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਠ ਪਲਾਸ਼ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਆਦਿ ਅਨਾਜ ਵੀ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਘੀ ਤੇ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹਵਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਮਿੱਠੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਹਵਨ ਕਰੇ। ਬਾਰਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਪੈਰ, ਨਾਬੀ, ਹਿਰਦੇ, ਅਤੇ ਮਸਤਕ ਨੂੰ ਛੂਹੇ; ਘੀ, ਦਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮਸਤਕ ਛੂਹੇ। ਮਸਤਕ, ਨਾਬੀ, ਅਤੇ ਪੈਰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚਾਰ ਨਦੀਆਂ - ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ - ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇ। ਵਿਸ਼ਨੂ-ਗਾਯਤਰੀ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰੇ, ਪਕਾਇਆ ਚਾਵਲ ਗਾਯਤਰੀ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ, ਬਲੀ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲਏ ਹੋਏ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਏ। ਦਿਸਾ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ, ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੇਵੇ; ਦਿਸਾ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗੇ। 'ਬ੍ਰਹਮਾ-ਗੀਤ' ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੰਟਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਸਭ ਹਿੱਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੀਠ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ, ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਸੱਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰੋ। ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਖੋ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡਣਾ, ਥੋੜਾ ਵੀ, ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਪੀਠ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰੋ; ਨਪੁੰਸਕ ਪੱਥਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਰਤਨ ਰਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੋ। ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਰਤਨ, ਚਾਵਲ, ਧਾਗੇ, ਤਿੰਨ ਧਾਤਾਂ, ਲੋਹਾ ਆਦਿ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਰਖੋ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਨੌਂ ਖੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਖੋ; ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਖੱਡੇ ਨੂੰ ਗੁਗਲ ਨਾਲ ਢੱਕੋ। ਰਤਨ ਰਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਚਾਰਯ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਨੂੰ ਛੂਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਧੀ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਗ ਤੇ ਮੰਤਰ, ਤੱਤ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।