ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਹੱਥ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ—ਹਨ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਪੰਜ ਮਹਾ-ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸੁਣ: ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੁ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤੱਤ ਨੂੰ ‘ਭ’ ਅੱਖਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਬੁੱਧਿ ਦਾ ਤੱਤ ‘ਬ’ ਅੱਖਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉ। ਫਿਰ, ‘ਫ’ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰ; ਮਨ ਦਾ ਤੱਤ ‘ਪ’ ਅੱਖਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖ। ‘ਨ’ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਸੁਕਸ਼ਮ ਧੁਨੀ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ; ‘ਧ’ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੂੰਹ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ। ‘ਦ’ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਰੂਪ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ; ‘ਥ’ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਰਸ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖ। ‘ਤ’ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਗੰਧ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ رانਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ; ‘ਣ’ ਅੱਖਰ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ‘ਢ’ ਅੱਖਰ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ। ‘ਡ’ ਅੱਖਰ ਦੋਵਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ; ‘ਠ’ ਅੱਖਰ ਜੀਭ ਵਿੱਚ; ‘ਟ’ ਅੱਖਰ ਨੱਕ ਵਿੱਚ; ਤੇ ‘ਞ’ ਅੱਖਰ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ‘ਝ’ ਅੱਖਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ, ‘ਜ’ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ, ‘ਛ’ ਗੁਦੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ‘ਚ’ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਥਵੀ ਦਾ ਤੱਤ, ‘ਙ’ ਅੱਖਰ, ਦੋਵਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ‘ਘ’ ਪੇਟ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਤੱਤ ‘ਗ’ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ। ‘ਖ’ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਵਾਯੁ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ‘ਕ’ ਅੱਖਰ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਤੱਤ, ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਯ’ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਇਥੋਂ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਡੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ‘ਮ’ ਅੱਖਰ, ਸੋਲਾਂ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਧਾਰਨ ਕਰੋ; ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਾਧਕ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਥਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ‘ਹ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—‘ਓਂ ਆਂ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਨ; ਆਂ, ਪੁਰੁਸ਼ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਨ’। ‘ਓਂ ਵਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਲਯਾ ਦੇ ਤੱਤ ਲਈ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਓਂ ਵਾ, ਸਭ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਨ।’ ਇਹ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਜੀ ਬੈਠ ਕੇ, ਤੀਜੀ ਲੇਟ ਕੇ, ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀ, ਗ੍ਰਤਿਆਰਚਾ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ‘ਹੁਂ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਹਰੀ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਰੱਖੋ: ‘ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਇਆ’ ਇਹ ਮੂਲ ਹੈ। ਸਿਰ, ਨੱਕ, ਮੱਥਾ, ਫਿਰ ਮੂੰਹ, ਗਲਾ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਨਾਰਾਇਣ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ, ਮਾਧਵ ਗਲੇ ਵਿੱਚ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੋਵਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ। ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ, ਵਾਮਨ ਪੇਟ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਕਮਰ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਸ੍ਰੀਧਰ ਰਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ। ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਦਮਨਾਭ ਟਖਣੇ ਉੱਤੇ, ਦਾਮੋਦਰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ—ਇਹ ਦਿਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਛੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਹ ਆਦਿ-ਰੂਪ ਦੀ ਆਮ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਚਕੁਲ ਵਾਲੇ; ਜਾਂ ਜਿਸ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ। ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੋ; ਜਿਸ ਰੂਪ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਵੀ ਲਓ। ਉਸਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡੋ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਉਂਤ ਕਰੋ; ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਦਿਲ ਆਦਿਕ ਤੇ ਦੱਸ-ਅੱਖਰੀ ਮੂਲ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਕਰੋ; ਕਮਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਪਿਛਲੇ ਵਾਂਗ, ਆਸਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ; ਉਸਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਸੁਭਾਗਾ ਬਾਰਾਂ-ਸਪੋਕ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਤਿੰਨ-ਨਾਭੀ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ, ਦੋ ਕੰਢਿਆਂ ਅਤੇ ਸਪੋਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਫਿਰ ਪਿੱਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਮੁਲ਼-ਤੱਤ ਆਦਿ ਰੱਖਣ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਬਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਕਰੋ; ਉਥੇ ਸੋਲਾਂ ਕਲਾ-ਸਹਿਤ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਉੱਤਮ ਆਚਾਰਯਾ ਤਿੰਨ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਤੇ ਬਾਰਾਂ-ਪੰਖੜੀ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਧਰੇ। ਉਸ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਆਚਾਰਯਾ ਪੁਰੁਸ਼-ਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਢੰਗ ਨਾਲ, ਅੰਗ ਤੇ ਘੇਰੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ; ਬਾਰਾਂ-ਅੱਖਰੀ ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਬਾਰਾਂ-ਸਪੋਕ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਪਾਲ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰੋ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ। ਪੌਰੁਸ਼ ਸੁਕਤ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸੁਕਤ ਨਾਲ ਪੀਠਿਕਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਮੁਲ਼ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅੱਗ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰੋ। ਵੈਸ਼ਣਵ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਜਲ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰੇ; ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਅੱਗ ਲਿਆਂਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ। ਗਿਆਨੀ ਦੱਖਣੀ ਵੇਦੀ ਤੋਂ ਅੱਗ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖੇ, ‘ਅੱਗ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਹੋਈ’; ਪਹਿਲਾਂ, ‘ਅਸੀਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਾਂ’ ਆਖ ਕੇ ਅੱਗ ਲਿਆਉਣ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ, ‘ਅਸੀਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਾਂ’ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਲਿਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅੱਗ ਲਿਆਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੰਤ੍ਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘ਤੂੰ ਹੀ ਅੱਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ’। ਹਰ ਵੇਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਠ ਪਲਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਹੋਮ ਕਰੋ, ਤੇ ਚੌਲ ਆਦਿ ਅਨਾਜ ਵੀ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੋ। ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਆਹੂਤੀ ਦਿਓ; ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਹਵਨ ਕਰੋ। ਬਾਰਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੈਰ, ਨਾਭੀ, ਦਿਲ ਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹੋ; ਘਿਉ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ, ਤੱਤਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਉਂਤ ਦੱਸੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।