ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਸਭ ਵਿਧੀਆਂ ਪਿੰਡੀਕਾ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਵਕਾਸ਼ਨਾ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ Sauparṇa ਸੂਕਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਉਠੋ!’ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਠਾ ਕੇ, ਬਿਸਤਰੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਹਟਾ ਕੇ, ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ Śrī Sūkta ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਲਈ ਵਿਭਾਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡੀਕਾ ਉੱਤੇ ‘Ato Deva’ ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ Śrī Sūkta ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਲਈ ਵਿਭਾਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਰ, ਬਲਦ, ਸੱਪ, ਪੱਖਾ, ਜਲ-ਘੜਾ, Vaijayanta ਝੰਡਾ, ਡੋਲ ਅਤੇ ਦੀਵਾ—ਇਹ ਆਠ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ। ਘੋੜਾ, Aśva Sūkta ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ, ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਰਸ਼ਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ‘Tripād’ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਅੱਗ ਦਾ ਪੈਨ, ਢੱਕਣ, ਪਾਤਰ, Ambikā ਅਤੇ ਚਮਚਾ ਵੀ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਿਸਣ ਵਾਲਾ ਹਥੌੜਾ, ਮੋਰਟਾਰ, ਪੀਸਣ ਵਾਲਾ ਪੱਥਰ, ਝਾੜੂ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਬਰਤਨ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ‘Sleep’ ਨਾਮਕ ਘੜਾ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਹਰੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 'ਅਧਿਵਾਸਨਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਰਵਜਨ, ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਪਰਮ-ਪੁਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਓਮ’ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ, ਜਾਗਰੂਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਅਦਵੈਤ ਅਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ; ਫਿਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣਾ। Sādhyas ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਬਣਾਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੀਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਤੱਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਵਿਆਕਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਆਕਤ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈ, Vāsudeva ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ, ਅਵਿਆਕਤ Māyā ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ Saṅkarṣaṇa, ਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਰਚਿਆ; ਫਿਰ Māyā ਨੂੰ ਉਤਪਾਤ ਕਰਕੇ Pradyumna, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ, ਰਚਿਆ। Aniruddha, ਰਸ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਅਤੇ Brahmā, ਗੰਧ ਦਾ ਰੂਪ, ਰਚੇ। Aniruddha, Brahmā ਵਜੋਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਅੰਡਾ ਬਣਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੱਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, 'ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ, vyāhṛti, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਿੱਕ ਰੂਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ: ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਅਤੇ ਗੰਧ, ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ: ਚਮੜੀ, ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ। ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਹੱਥ, ਵਾਣੀ, ਤੇ ਲਿੰਗ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੰਜ ਤੱਤ ਸੁਣੋ: ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਜਲ, ਤੇ ਧਰਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਥੂਲ ਸ਼ਰੀਰ, ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਬਣਿਆ। ਪ੍ਰਾਣ-ਤੱਤ, ‘ਭ’ ਅੱਖਰ, ਜੀਵ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ-ਤੱਤ ‘ਬ’ ਅੱਖਰ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਫ’ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ-ਤੱਤ ਹੈ, ਰੱਖਣਾ; ਮਨ-ਤੱਤ ‘ਪ’ ਅੱਖਰ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਰੱਖਣਾ। ‘ਨ’ ਅੱਖਰ, ਸੁਖਮ ਧੁਨੀ-ਤੱਤ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ; ‘ਧ’ ਅੱਖਰ, ਸਪਰਸ਼-ਤੱਤ, ਮੂੰਹ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ; ‘ਦ’ ਅੱਖਰ, ਰੂਪ-ਤੱਤ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ; ‘ਥ’ ਅੱਖਰ, ਰਸ-ਤੱਤ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ; ‘ਤ’ ਅੱਖਰ, ਗੰਧ-ਤੱਤ, ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ; ‘ਣ’ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ; ‘ਢ’ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ; ‘ਡ’ ਦੋਵਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ; ‘ਠ’ ਜੀਭ ਵਿੱਚ; ‘ਟ’ ਨੱਕ ਵਿੱਚ; ‘ਞ’ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ। ‘ਝ’ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ; ‘ਜ’ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ; ‘ਛ’ ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ; ‘ਚ’ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ; ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ‘ਙ’ ਦੋਵਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ; ‘ਘ’ ਪੇਟ ਵਿੱਚ; ਅੱਗ-ਤੱਤ ‘ਗ’ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ; ਹਵਾ-ਤੱਤ ‘ਖ’ ਨੱਕ ਵਿੱਚ; ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ ‘ਕ’ ਸਿਰ ਵਿੱਚ। ‘ਯ’ ਅੱਖਰ, ਸੂਰਜ-ਦੇਵਤਾ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ; ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ 72,000 ਨਾਡੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਮ’ ਅੱਖਰ, ਸੋਲਾਂ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਥੇ ਰੱਖਣਾ; ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ। ਉਥੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ‘ਹ’ ਅੱਖਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਣ: ‘ਓਮ ਆਂ, ਪਰਮ-ਸਰੂਪ ਲਈ; ਆਂ, ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’ ‘ਓਮ ਵਾਂ, ਮਨ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ; ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਓਮ ਵਾ, ਸਭ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’ ਇਹ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਹੀ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੀ ਬੈਠਣ ਵਿੱਚ, ਤੀਜੀ ਲੈਂਡਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ, ਚੌਥੀ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਹੈ। Gratyarcā ਰਸਮ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ, ਪੰਜ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਯਾਦ ਕਰਨੀ; ਮੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਹੁਂ’ ਅੱਖਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਹਰੀ ਦਾ ਮੰਤਰ-ਸਰੂਪ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਰੱਖਣਾ: ‘ਓਮ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ’ ਇਹ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਹੈ। ਸਿਰ, ਨੱਕ, ਮੱਥਾ, ਫਿਰ ਮੂੰਹ, ਗਲਾ, ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ। ਨਾਰਾਯਣ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ, ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਗਲ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਰਸਮ, ਧਿਆਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੀਨਤਾ, ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।