ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਾਹਦੇਵੀ, ਮਹਾਦੇਵੀ, ਬਲਾ, ਅਤੇ ਚਿਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਵਿਆਘਨੀ ਦੀ ਵਿਥਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਜਾ ਲਈ, ਚੀਟੀ ਦੇ ਬੂਹਾ ਅਤੇ ਸੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਟਕੇ ਵਿੱਚ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ ਦੀ ਰੇਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੂਰ ਦੇ ਦੰਦ, ਬਲਦ ਦੇ ਅੰਡ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਿੰਗ, ਕਮਲ ਦੇ ਜੜ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਟਕੇ ਵਿੱਚ ਨਾਗਕੇਸ਼ਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਚੰਦਨ, ਨਾਗਰਾ, ਕਪੂਰ, ਤੇ ਫੁੱਲ, ਅਤੇ ਬੈਰਿਲ, ਮੋਤੀ, ਮਣੀ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ, ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣਵੱਤੀ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਇਕ ਥਾਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਪੋਖਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਠੱਤੀ-ਇੱਕ ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਮਟਕੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜੌ, ਸਫੈਦ ਸਿਰੋਂ, ਸੁਗੰਧ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੀ ਚੋਟੀ, ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਚਾਵਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਪੂਜਾ ਲਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਕਮਲ, ਕਾਲੀ ਬੇਲ, ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ, ਵਿ਷्णੁਪਰਨੀ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ, ਅਤੇ ਮਧੁਪਰਕ ਵੀ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ, ਕੱਕੋਲਾ, ਲਵੰਗ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਜਾਇਫਲ, ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਚਾਵਲ ਅੱਗ ਲਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਜਵਲਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਮਟਕਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਹੋਣ, ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਾ, ਮਾਂਸੀ, ਆਮਲਕਾ, ਸਾਹਦੇਵੀ, ਨਿਸਾਦਿਕਾ, ਅਤੇ ਸਾਠ ਦੀਵੇ, ਤੇ ਅਠ ਪ੍ਰਜਵਲਨ ਦੀਵੇ ਵੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰਾ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਵਜ੍ਰ, ਕਮਲ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ: ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਅਗਨਿਕੁੰਡ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗਾਯਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਸੌ-ਅਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਿੜਕਣ ਕਰਕੇ, ਮੂਰਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਚਾਰਯ ਸੱਜਣ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ-ਧਾਗਾ ਬੰਨਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ, 'ਸ਼ਿਪਿਵਿਸ਼ਟ' ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ ਦੀ ਧਾਗੀ, ਸਿਰੋਂ, ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਆਚਾਰਯ ਰੱਖਿਆ-ਧਾਗਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਮੂਰਤ!" "ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਲਕ, ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਨਾਰਾਯਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੈ।" "ਕਦੇ ਵੀ ਮੂਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਬਣੀ ਰਹੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ!" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਮੂਰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਅੱਗ ਹੀ ਜੋਤ ਹੈ" ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਫੈਦ ਫੁੱਲ, ਘੀ, ਤੇ ਸਿਰੋਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਮੂਰਤ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। "ਮਧੁਵਾਤਾ" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਹਿਰਣਯਗਰਭ" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ 'ਇਮੰ ਮੇ' ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਘੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੁਬਾਰਾ ਘੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਸੂਰ ਦੀ ਪੀਠ ਨਾਲ ਰਗੜ ਕੇ, 'ਅਤੋ ਦੇਵੇ' ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਦੇ ਹਨ। 'ਪਵਮਾਨੀ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਦ੍ਰੁਪਦਾਦੀ' ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, 'ਆਪੋ ਹਿ਷ਠਾ' ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਦੇ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, 'ਪਵਮਾਨੀ' ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਸੰਦਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲਾ ਮਟਕਾ ਲੈ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਯਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, 'ਸ਼ੰਨੋ ਦੇਵੀ' ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ 'ਹਿਰਣਯ' ਮੰਤ੍ਰ, ਰੇਤ ਨਾਲ 'ਇਮੰ ਮੇ', ਤੇ ਚੀਟੀ ਦੇ ਬੂਹਾ ਜਾਂ ਟਿੱਬੀ ਵਾਲੇ ਮਟਕੇ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਤੱਧਿਸ਼ਨੋਰ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ 'ਥਾ ਔਸ਼ਧੀ' ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਗੌ-ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ 'ਯਝਾਯਝਨਾ' ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਪਯਹ ਪ੍ਰਥਿਵਿਆ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਫਲਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, 'ਵਿਸ਼ਵਤਸਚਕਸ਼ੁਹ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵਾਲਾ ਮਟਕਾ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। 'ਸੋਮੰ ਰਾਜਾਨੰ' ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, 'ਹੰਸਹ ਸ਼ੁਚੀਹ' ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਮੂਰਧਾਨੰਦੀਵਮ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਧਾਤਰੀ ਅਤੇ ਮਾਂਸੀ, 'ਮਾਨਸਤੋਕਾ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਪਦਾਰਥ, 'ਗੰਧਦਵਾਰੇ' ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਇਦਮਾਪੇਤੀ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਅਠੱਤੀ-ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਮਟਕੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ; 'ਏਹਿ ਏਹਿ ਭਗਵਨ ਵਿਸ਼ਨੋ', ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਪਕਾਰਕ! "ਇਹ ਯਜਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਧਾਗਾ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਮੁੰਚਾਮਿ ਤ੍ਵੇਤੀ' ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ, ਅਤੇ 'ਅਤੋ ਦੇਵੇ' ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਅਰਘਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 'ਮਧੁਵਾਤਾ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਧੁਪਰਕ, ਤੇ 'ਮਈ ਗ੍ਰਹਮਾਮੀ' ਕਹਿ ਕੇ, ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 'ਅਕਸ਼ਨਮੀਮਦੰਤੇਤੀ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 'ਗੰਧਵਤੀਤੀ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਟਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਉਨਨਯਾਮੀਤੀ' ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਮਾਲਾ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 'ਬ੍ਰਹਸਪਤੇ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਵਸਤ੍ਰ, 'ਵੇਦਾਹਮ' ਨਾਲ ਉਪਰਲਾ ਕਪੜਾ, 'ਮਹਾਵ੍ਰਤ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। 'ਧੂਰਸੀਤੀ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਧੂਪ, 'ਵਿਭ੍ਰਾਟ' ਸ਼ਲੋਕ ਨਾਲ ਅੰਜਨ, 'ਯੁੰਜੰਤਿਤੀ' ਨਾਲ ਟਿਲਕ, 'ਦੀਰਘਾਯੁਸ਼ਟਵੇ' ਨਾਲ ਮਾਲਾ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। 'ਇੰਦਰਛਤ੍ਰ' ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਛਤ੍ਰ, 'ਵਿਰਾਜਤਹ' ਨਾਲ ਆਇਨਾ, 'ਵਿਕਰਨੇਨਾ' ਨਾਲ ਪੰਖਾ, 'ਰਥੰਤਰਾ' ਨਾਲ ਗਹਣੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। 'ਮੁੰਚਾਮਿ ਤ੍ਵੇਤੀ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੰਖਾ, ਤੇ ਫੁੱਲ, ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੁਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰ-ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਪਦਾਰਥ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਧਾ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।