ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਯਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ “ਵਾਤਾ” ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ “ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ” ਉਚਾਰ ਕੇ, ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, “ਸੋਮਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਆ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੋਮ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਜਾ ਹੋਈ। ਸੋਮ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ: “ਤੁਸੀਂ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਜਾਂ “ਸੋਮ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਅੱਗੇ, ਇਸ਼ਾਨ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ “ਇਸ਼ਾਨਮਸਯ” ਜਾਂ “ਇਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। “ਇਸ਼ਾਨਾ, ਤੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਬੈਲ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆ, ਯਜਨ ਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ਼ਾਨਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਹੰਸ ਵਾਹਨ, ਸੁਪ” ਅਤੇ “ਕੁਸ਼ਾ ਚਮਚ” ਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: “ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਹੇ ਅਜਨਮਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” “ਹਿਰਣਯਗਰਭ” ਜਾਂ “ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, “ਅਨੰਤ, ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕਛੂਏ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਤੂੰ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਹੇ ਅਨੰਤ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਨੰਤ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। “ਸੱਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ” ਜਾਂ “ਅਨੰਤ ਦੀ ਯਜਨਾ” ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਭ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਜਗ੍ਹਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਚਾਵਲ ਤੇ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿਖੇਰੇ ਜਾਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਏ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਸਾਦਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ “ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ” ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ, ਰਤਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਗ ਸਮਾਨ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ 108 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਚਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਘੜੇ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਚਾਵਲ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਵਿਖੇਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਘੜੇ ਉੱਤੇ ਕਪੜਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ “ਸੰਯੁਕਤ, ਸੰਯੁਕਤ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਛੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਪਤੀਆਂ, ਗੱਦੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੇਵਤਾ, ਮਧੁਘਾਤਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਵਾ ਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਵਾਮਨ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਘੜਿਆਂ ਅਤੇ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਸਨਾਨ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਨਾਨ ਵਾਲੇ ਘੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਕਲਸ਼ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਵਟ, ਉਡੁੰਬਰ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਚੰਪਕ, ਅਸ਼ੋਕ, ਸ਼੍ਰੀ, ਪਲਾਸ਼, ਅਰਜੁਨ, ਪਲਕਸ਼, ਕਦੰਬ, ਬਕੁਲ ਅਤੇ ਅੰਬ ਦੇ ਟਹਿਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਮਲ ਟਹਿਣੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪਦਮਕਾ, ਰੋਚਨਾ, ਦੂਬ ਅਤੇ ਦਰਭਾ ਦੇ ਗੱਛੇ ਨਾਲ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਤੀ, ਕੁੰਦ, ਚੰਦਨ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਸਿਧਾਰਥ, ਟਗਰ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਦੀ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਬਰ, ਜੌ, ਚਾਵਲ, ਤਿਲ, ਵਿਸ਼ਨੂਪਰਨੀ, ਸ਼ਯਾਮਲਤਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਧਰੀ ਬੂਟੀਆਂ ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਹਦੇਵੀ, ਮਹਾਦੇਵੀ, ਬਲਾ, ਵਿਆਘਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਗਲਕ ਪਦਾਰਥ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੀਟੀ ਦੇ ਬਿਲ ਅਤੇ ਸੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਅਤੇ ਜਹਨਵੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰ ਦੇ ਦੰਦ, ਬੈਲ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼, ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਿੰਗ, ਕਮਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਨਾਗਕੇਸ਼ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਫੁੱਲ, ਚੰਦਨ, ਨਾਗਰ, ਕਫੂਰ, ਫੁੱਲ, ਬੈਰਲ, ਮੋਤੀ, ਸਫੈਦ ਪੱਥਰ, ਹੀਰਾ ਆਦਿਕ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕਿਆਸੀ ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਧਾਨ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੌ, ਚਿੱਟੀ ਰਾਈ, ਸੁਗੰਧ, ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਨੋਕ, ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ, ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਪੂਜਾ ਲਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਮਲ, ਕਾਲੀ ਬੇਲ, ਦੂਬ, ਵਿਸ਼ਨੂਪਰਣੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਅਤੇ ਮਧੁਪਰਕ ਵੀ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਕੋਲਾ, ਲਵੰਗ, ਜਾਇਫਲ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਪਾਨ ਲਈ, ਦੂਬ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ ਅੱਗ ਲਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਿੱਪ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪਾਤੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਰਾ, ਮਾਂਸੀ, ਆਂਵਲਾ, ਸਹਦੇਵੀ, ਨਿਸ਼ਾਦਿਕਾ ਅਤੇ ਸੱਠ ਦੀਵੇ, ਅਤੇ ਆਠ ਆਰਤੀ ਲਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਵਜ੍ਰ, ਕਮਲ ਆਦਿ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਹਵਣ-ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਅੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ 108 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣਾ ਹੈ। ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਮੂਰਤੀ-ਕਾਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ’ਤੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਆਚਾਰਯ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ “ਸ਼ਿਪਿਵਿਸ਼ਟ” ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਉਨ ਦੀ ਡੋਰੀ, ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ-ਧਾਗਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਮੂਰਤ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਧਾਰਕ, ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ।” “ਤੁਸੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਹੋ, ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹੋ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਰਿਗਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। “ਹੇ ਦੇਵਾ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ!” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਮੂਰਤੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਮ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪਦਾਰਥ, ਦਿਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੇ ਉਚਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ।