ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਗੀ। ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਮੋਤੀ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਜਲਦੀ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਗੇ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰ। ਕਾਂਏ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈਂ ਅਤੇ ਜਾ, ਹੇ ਦੁੱਖ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ।" ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਗਹਿਣਾ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਜਲਦੀ ਆਵੇਗਾ। ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਔਰਤ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ।" ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਮੇਤ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਖਾਵਾਂਗਾ।" ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਰਘੁਨਾਥ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲ, ਹੇ ਹਨੁਮਾਨ।" ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਦਸਮੁਖ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਜੁਗਤ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਨੁੰ ਤਬਾਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ kinkar ਰਾਖਸਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤੇ ਗਏ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਅਕਸ਼ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?" ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਦੂਤ ਹਾਂ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਮਰ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਤੂੰ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਖਸ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣਗੇ।" ਰਾਵਣ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਨੀਤ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਪੂੰਛ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਉਠੀ। ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਰਾਖਸਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ।" ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰ, ਅੰਗਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਮਧੁਬਨ ਵਿੱਚ ਮਧੂ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਧਿਮੁਖ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਆਖਿਆ, "ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ? ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਿਹਾ?" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ।" ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਗਿਆ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ, ਇਹ ਸੀਤਾ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਲੈ ਲਓ। ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰੋ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਓ। ਰਾਮ, ਤੁਸੀਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ।" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਗਹਿਣਾ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਰੋ ਪਏ। ਗਹਿਣਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲੋ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਦਿਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧੀਰਜ ਵਧਾਇਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਮਿਲੇ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇ," ਪਰ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਰਸਤਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੁੰਦਰ ਉਭਰ ਆਇਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਨਲ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੂਲ ਬਣਾਓ ਤੇ ਲੰਕਾ ਜਾਓ।" ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਨਲ ਦੇ ਪੂਲ ਨਾਲ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੰਗਦ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਖਿਆ, 'ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵੇਂਗਾ।'" ਰਾਵਣ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਦਸਸੀਸ ਕੇਵਲ ਇਕੱਲਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਲੰਕਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਾਸਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਮੈੰਦ, ਦੁਵਿਦ, ਜਾਮਵੰਤ, ਅਤੇ ਨਲ ਸਨ। ਨੀਲ, ਤਾਰਾ, ਅੰਗਦ, ਧੁਭ੍ਰ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਕੇਸਰੀ, ਗਯਾ, ਪਨਸਾ, ਵਿਨਤਾ, ਰੰਭਾ, ਸ਼ਰਭ, ਕਥਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਗਵਾਕਸ਼, ਦਧਿਵਕਤ੍ਰ, ਗਵਯਾ, ਗੰਧਮਾਦਨ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਮੇਤ ਅਣਗਿਣਤ ਵਾਨਰ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਰਾਖਸਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਰਾਖਸਾਂ ਨੇ ਤੀਰਾਂ, ਭਾਲਿਆਂ, ਗਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ, ਦੰਦਾਂ, ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਖਸਾਂ ਦੀ ਫੌਜ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਧੂਮਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਨੀਲ ਨੇ ਅਕੰਪਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਖਸਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ। ਰਾਵਣ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜਾਗ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਮਟਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਗਇਆ, ਭੈਂਸਾਂ ਆਦਿ ਖਾ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ, ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਤੇ ਨੱਕ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਤੇ ਨੱਕ ਤੋਂ ਵੱਢਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕੁੰਭ, ਨਿਕੁੰਭ ਅਤੇ ਰਾਖਸ ਮਕਰਾਖਸ਼ ਆਏ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਵੱਢ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਮਹੋਦਰ, ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ, ਪ੍ਰਘਾਸ, ਭਾਸਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਦੇਵਾਂਤਕ, ਨਰਾਂਤਕ, ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰ—all ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਖਸ, ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕੇ ਗਏ। ਜਦ ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਖਸ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਾਦੂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਸੰਪੂਰਨ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਹਨੁਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਚਮਤਕਾਰੀ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਫਿਰੋਂ ਨਿਰੋਗ ਹੋ ਗਏ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਉਹ ਪਹਾੜ ਲੈ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਜੜੀਬੂਟੀ ਮਿਲੀ। ਉੱਥੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਨਿਕੁੰਭਿਲਾ ਵਿਖੇ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।