ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਡਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਰ ਇਕ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੀਆਂ, ਕੰਗਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਚੌਰਸ, ਅਰਧ-ਚੌਰਸ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਮੰਡਪ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਈ ਪਿੱਪਲ, ਉਦੁੰਬਰਾ ਅਤੇ ਵਟ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਲਾਏ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਦਰ ਪਲੱਖ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਅੰਦਕਾ ਦਰੱਖਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਜਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਸੁਕਰਮਣ ਅਤੇ ਸੁਹੋਤ੍ਰਾ ਦਰੱਖਤ, ਉਚਾਈ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਲਈ ਲਾਏ ਗਏ। ਪੰਜ ਹਸਤਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਸਿਓਨਾ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਖੰਭੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ, ਸ਼ੁਭ ਅੰਕੁਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਲ-ਘਟੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਹਸਤ ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਝੰਡਾ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਸੋਲਾਂ ਅੰਗੁਲਾਂ ਅਤੇ enclosure ਦੀ ਉਚਾਈ ਸੱਤ ਹਸਤ ਰੱਖੀ। ਝੰਡੇ ਦੇ ਰੰਗ ਲਾਲ ਸਵੇਰ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਰਗੇ, ਕਾਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਪੀਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ, ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਕਮੁਦਾ, ਕਮੁਦਾਕ੍ਸ਼, ਪੁੰਡਰੀਕਾ, ਵਾਮਨ, ਸ਼ੰਕੁਕਰਨ, ਸਰਵਨੇਤ੍ਰ, ਸੁਮੁਖ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ—ਇਹ ਝੰਡਾ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੱਡੇ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਲ-ਘਟੀਆਂ ਗੋਲ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਭਰੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੌ ਅਠਾਈ ਘਟੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਗਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਾਢੀਆਂ ਹੋਣ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਘਟੀਆਂ ਵੇਦਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਚਾਰ ਕੋਣਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਹੱਥ ਨਾਲ ਨਾ ਛੁਹੀਆਂ ਜਾਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ, ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਆਓ। ਮੇਰੇ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਯਜਮਾਨ ਹੋਰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਭਾਲਾ ਧਾਰੀ, ਬੱਕਰੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਆਓ, ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਅਗਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ "ਅਗਨਿ ਸਿਰ ਹੈ" ਜਾਂ "ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਯਮ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਯਮ, ਭੈਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਦੰਡ ਧਾਰੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਮੇਰੇ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਯਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੋਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਨੈਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਤਲਵਾਰ ਧਾਰੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਾਹਨ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੇ ਅਰਘਯ ਅਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ।" ਨੈਰਿਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਮਕਰਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਪਾਸ ਧਾਰੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਆਓ, ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਅਧਿਆਪਕ ਵਰੁਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ, "ਧਵਜਧਾਰੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ," ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਵਾਤ" ਜਾਂ "ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਸੋਮਾ ਨੂੰ, "ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਨਾਲ, ਕੁਬੇਰ ਸਮੇਤ, ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ," ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ "ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ, "ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਬੈਲ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਯਜਮਾਨ ਮੰਡਪ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ," ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਈਸ਼ਾਨਮਸਯ" ਜਾਂ "ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ। ਉਪਰਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ, "ਹੰਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਚਮਚ ਅਤੇ ਪਾਤ੍ਰ ਧਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਸਮੇਤ ਉਪਰਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ, ਯਜਨ ਦੇ ਅਜਨਮਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ," ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਹਿਰਣਯਗਰਭ" ਜਾਂ "ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ। ਹੇਠਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ, ਅਨੰਤ ਨੂੰ, "ਚੱਕਰਧਾਰੀ, ਸਰਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕਛੂਏ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਹੇਠਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ," ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਨਾਗ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ" ਜਾਂ ਸਿੱਧਾ ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀਵਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪਹਿਲਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰੋ, ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਛਿੜਕੋ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਊ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕੋ, ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਘ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗੋ।" ਫਿਰ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਇਕ ਘਟ, ਰਤਨਾਂ, ਯੋਗ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠੋ ਅਤੇ ਉਥੇ 108 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿਓ। ਤਿਆਰ ਚਾਵਲ ਨੂੰ ਇਕ-ਟੱਕ ਵਗਾਓ ਅਤੇ ਘਟ ਨੂੰ ਸੱਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚਾਵਲ ਛਿੜਕੋ। ਘਟ ‘ਤੇ ਕਪੜਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, "ਸੰਗਮਨ, ਸੰਗਮਨ" ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਛੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ‘ਚ ਵਿਛਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੌਕੀ ‘ਤੇ ਰੱਖੋ। ਚੌਕੀ ‘ਤੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਗੱਦੇ ‘ਤੇ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਵਰੂਪ, ਮਧੁਘਾਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰੋ। ਹਵਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ‘ਚ ਵਾਮਨ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦੀ ‘ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਸਨਾਨ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਨਾਨ ਘਟੀਆਂ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ‘ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਕਲਸ਼ ਵਿਧੀਵਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਰਖੋ। ਫਿਰ, ਪਿੱਪਲ, ਉਦੁੰਬਰਾ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਚੰਪਕ, ਅਸ਼ੋਕ, ਸ਼੍ਰੀ, ਪਲਾਸ਼, ਅਰਜੁਨ, ਪਲੱਖ, ਕਦੰਬ, ਬਕੁਲ ਅਤੇ ਅੰਬ ਦੇ ਟਾਹਣੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰੋ। ਨਰਮ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਘਟ ਵਿੱਚ ਪਦਮਕਾ, ਰੋਚਨਾ, ਦੂਰਵਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਦਰਭਾ ਦੀ ਗੰਢੀ ਨਾਲ ਰੱਖੋ। ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਕੁੰਦ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਚੰਦਨ, ਰਕਤ ਚੰਦਨ, ਸਿਧਾਰਥ, ਤਗਰ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ। ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਵੀ ਰੱਖੋ। ਗੋਬਰ, ਜੌ, ਚਾਵਲ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁਪਰਣੀ, ਸ਼ਾਮਲਤਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਧਰੀ ਬੂਟੀਆਂ ਵੀ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸਥਾਪਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੋਵੇ।