ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਭਗਤੋ, ਅਗਨਿ ਦੇ ਆਗਮਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਨੀਵੀਂ ਚੌੜਾਈ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਉਸ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਵਹਾਉਣ ਦੀ ਨਾਲੀ ਬਣਾਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਈਦੀ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਭਾਰ (projection) ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਛੇ ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਹੋਏ, ਗਲਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਗਲੋਟ (throat) ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਬਾਕੀ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸਾ, ਨੀਵ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਸਭ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਹਨ। ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਜਾਵੇ। ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰਿ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਜੋ ਮਾਪ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਉਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਲਈ, ਜੋ ਮਾਪ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਉਹੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਹੁਣ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਮੂਰਤੀ ਆਪ ਹੀ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋਗ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਚਾਰਯ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਰਭ-ਸੂਤਰ ਖਿੱਚੇ। ਅੱਠ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ, ਜਾਂ ਵੀਹ ਤੱਕ, ਮੰਡਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਜਿੱਥੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਜਲਕੰਭ ਅਤੇ ਆਧੇ ਸਮਗਰੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਣ। ਵੇਦੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਧ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਲਕੰਭ, ਘੜੇ, ਛਤਰੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ। ਪੰਜਗਵਯ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਗਰੀਆਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਜਾਣ। ਆਚਾਰਯ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਮੂਰਤੀ ਧਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਉੰਗਲੀਆਂ ਦੇ ਛੱਲੇ, ਕੰਗਣ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਹਰ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਚੌਕੋਣ, ਅੱਧ ਚੌਕੋਣ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਈ ਪਿੱਪਲ, ਉਦੰਬਰ ਅਤੇ ਵਟ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਾਏ ਜਾਣ। ਪਲਕਸ਼ ਰੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਅੰਡਕਾ ਰੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਈ, ਸੁਕਰਮਣ ਅਤੇ ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਜਲਮਈ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਲਈ ਲਾਏ ਜਾਣ। ਪੰਜ ਹਸਤਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ੍ਯੋਨਾ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹੇ ਦੇ ਨੀਵ ਤੇ, ਸ਼ੁਭ ਅੰਕੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜਲਕੰਭ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਿਵਦਵਾਨ ਪੰਜ ਹਸਤ ਦੀ ਮਾਪ ਵਾਲਾ ਝੰਡਾ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਘੇਰਾ ਸੱਤ ਹਸਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਰੰਗ ਸਵੇਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਕਾਲਾ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਪੀਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਫਿਰ ਕਮੁਦਾ, ਕਮੁਦਾਕਸ਼, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਵਾਮਨ, ਸ਼ੰਕੁਕਰਨ, ਸਰਵਨੇਤ੍ਰ, ਸੁਮੁਖ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੰਡਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਬੇਅੰਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਲਕੰਭ ਗੋਲ, ਪੱਕੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸੌ ਅਠਾਈ (128) ਘੜੇ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਗਲਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਘੜੇ ਵੇਦੀ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਰੱਖਣੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਘੜੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਨਾ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਮੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੋ: “ਇੰਦਰ ਜੀ, ਆਓ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ, ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਲਈ ਅਗਨਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ: “ਅਗਨਿ, ਭਾਲਾ ਧਾਰੀ, ਬਕਰੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਆਓ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।” ਅਗਨਿ ਦੀ ਪੂਜਾ “ਅਗਨਿ ਮੂੜ੍ਹਾ” ਜਾਂ “ਨਮੋ ਅਗਨਏ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਮਰਾਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ: “ਯਮ, ਭੈਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਦੰਡ ਧਾਰੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ।” ਫਿਰ ਨੈਰ੍ਰਿਤਿ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਧਾਰੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਾਹਨ ਵਾਲੇ, ਆਰਘਯ ਅਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਦਾ ਜਲ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਾਰੁਣ ਦੇਵ, ਮਕਰ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਪਾਸ ਧਾਰੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ: “ਮੇਰੇ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ।” ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਦੇਵ, ਝੰਡਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਤੇ, ਮਾਰੁਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਈ ਸੋਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ: “ਸੋਮ, ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਆਓ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ।” ਫਿਰ ਈਸ਼ਾਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਨੰਦੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਉਪਰ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਹੰਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਸ੍ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਵਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਸਮੇਤ ਰਾਖੀ ਕਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਹਿਰਣਯਗਭ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ “ਨਮੋ ਬ੍ਰਹਮਣੇ” ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਹੇਠਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ ਅਨੰਤ, ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੱਛੂਏ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। “ਨਮੋ ਸర్పਾਯ” ਕਹਿ ਕੇ, ਜਾਂ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਨੰਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰਕੇ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਛਿੜਕੋ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਗਊ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦ ਪਾ ਕੇ, ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬੁਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਉਚਾਰ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਜਲਕੰਭ, ਰਤਨਾਂ, ਯੋਗ ਸਮਗਰੀ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਹਥਿਆਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਉਥੇ 108 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿਓ। ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰ ਨਾਲ, ਤਿਆਰ ਚੌਲ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕੋ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ ਘੜੇ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਚੌਲ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਰਾਖੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।