ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬੜੀ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਆਗਮ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਛੇ ਅੰਗ ਬਣਾਉਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਦੀ ਉਚਾਈ, ਫਿਰ ਮੱਥਾ ਅਤੇ ਨੱਕ ਬਣਾਈਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਿਹਰਾ, ਠੋਡੀ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕਲੀ ਵਰਗਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪ ਹੋਵੇ। ਚਿਹਰਾ ਸਮਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ। ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਤਿੰਨ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਕੰਨ ਅਤੇ ਪੈਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੱਥਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਕਸ਼ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਚਿਹਰਿਆਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਧੁਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੋਣ। ਮੱਥਾ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਵੀ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਛੱਡ ਦੇਣੀਆਂ। ਚਿਹਰਿਆਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਹਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਟਿਨ ਜਾਂ ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਲੰਬਾਈ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ। ਉਚਾਈ ਵੀ ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਅੱਧੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੇ ਚੌੜਾਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੀਜੀ ਭਾਗ। ਗਰਦਨ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਉਪਰੀ ਹਿੱਸਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ। ਆਧਾਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅੱਧੀ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਲਈ ਰਸਤਾ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਹੇਠਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਛੇ ਇਕਾਈ ਦਾ, ਗਰਦਨ ਦੋ ਹਿੱਸੇ, ਅਤੇ ਗਲਾ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਸਮੇਤ। ਇਹ ਬੰਧ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਹਰ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਮਾਪ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਧਾਰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਮਾਪ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਮਾਪ। ਫਿਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਪੰਜ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸੇ। ਮੂਰਤੀ ਆਪ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ। ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਜੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਚਾਰਯਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਰਭ-ਸੂਤਰ ਖਿੱਚੇ। ਅੱਠ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀਹ ਤੱਕ, ਮੰਡਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸਨਾਨ, ਘੜਾ ਅਤੇ ਅਰਧ ਸਮਗਰੀ ਲਈ। ਵੇਦੀ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀ ਬਣਾਓ, ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਅੱਧ ਭਾਗ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ; ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਘੜਿਆਂ, ਛੋਟੇ ਮਟਕਿਆਂ, ਛਤਰੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੋਵੇ। ਪੰਜ ਗਵਯ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸੋਹਣੇ ਅਚਾਰਯਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉੰਗਲੀਆਂ ਦੀ ਮੁੰਦਰੀਆਂ, ਕੰਗਣ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਮੂਰਤੀ ਧਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਚੌਰਸ, ਅੱਧਾ ਚੌਰਸ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਕਮਲ ਆਕਾਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਈ ਪਿਪਲ, ਉਦੁੰਬਰਾ ਅਤੇ ਵਟ ਵਿਖੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਹਣੇ ਪਲਕਸ਼ ਰੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਤੇ ਅੰਡਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਈ। ਸੁਕਰਮਨ ਤੇ ਸੁਹੋਤ੍ਰਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਲਈ। ਪੰਜ ਹਸਤਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਿਓਨਾ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਸਤੰਭ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਘੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਅੰਕੁਰ ਹੋਣ, ਰੱਖੋ। ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਚਤੁਰਾਨਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪੰਜ ਹਸਤਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਝੰਡਾ ਬਣਾਏ। ਝੰਡੇ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਘੇਰਾ ਸੱਤ ਹਸਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ। ਝੰਡਾ ਸਵੇਰ ਦੀ ਅੱਗ, ਕਾਲਾ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਪੀਲਾ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਕੁਮੁਦਾ, ਕੁਮੁਦਾਕਸ਼, ਪੁੰਡਰੀਕਾ, ਵਾਮਨ, ਸ਼ੰਕੁਕਰਨ, ਸਰਵਨੇਤ੍ਰ, ਸੁਮੁਖ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ—ਇਹ ਝੰਡਾ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਗੋਲ, ਪੱਕੇ ਫਲ ਵਰਗੇ, ਪੂਰੇ ਭਰੇ ਹੋਣ। 128 ਘੜੇ, ਸਜਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਗਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਲਪੇਟੇ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰੱਖੇ ਜਾਣ। ਵੇਦੀ ਦੇ ਕੋਣਾਂ ਤੇ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਚਾਰ ਘੜੇ ਰੱਖੋ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾ ਲੱਗੇ ਹੋਣ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: “ਇੰਦਰ, ਆਓ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਵਜਰਧਾਰੀ, ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਯੋਗਵਾਨ ਯਜਨਾ ਕਰੇ। “ਆਓ, ਭਾਲਾ ਧਾਰੀ, ਬੱਕਰੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ ਇਹ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਅੱਗ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਜਾਂ “ਅੱਗੀ ਸਿਰ ਹੈ” ਜਾਂ “ਅੱਗੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ” ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। “ਯਮ, ਆਓ, ਭੈਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਦੰਡ ਧਾਰੀ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਵੈਵਸਵਤ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। “ਨੈਰਿਤ, ਤਲਵਾਰ ਧਾਰੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਾਹਨ ਨਾਲ ਆਓ, ਇੱਥੇ ਅਰਘਯ, ਇੱਥੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।” ਨੈਰਿਤ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਘਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। “ਵਰੁਣ, ਮਕਰ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਪਾਸ ਧਾਰੀ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਆਓ, ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਅਚਾਰਯਾ ਵਰੁਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਰਘਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰੇ। “ਵਾਯੂ, ਆਓ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਝੰਡਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਗਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਆਧਾਰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਧੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।