ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਆਗਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀਆਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਾਪ-ਚੁਕਾਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਧੀਵਤ ਹੈ—ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਚੌਦਾਂ ਸੌ, ਅਠ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਨੌ ਹੱਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੌਣਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਧ ਤੇ ਚੌਥਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੌੜਾਈ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਮੱਧ ਵਿਚ ਰੱਖਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਭਾਜਨ ਕਰਕੇ, ਉਪਰਲਾ ਭਾਗ ਅੱਠ-ਕੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਅੱਠ-ਕੋਣਾ ਭਾਗ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੈਰ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਪੰਜ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ, ਸਿਰ ਗੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ ਛਤਰੀ, ਮੁਰਗਾ ਜਾਂ ਅਰਧ-ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਰੂਪ ਦੇ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਗ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਪਰਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਉਚਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਚਾਰ ਧਾਗੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਕਮਲ, ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਚੌੜਾ ਨਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀਵਤਸ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਚਿਰ-ਭਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਵਿਚ, ਸਿਰ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮਾਨ ਹੋਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਰਗਾ-ਰੂਪ ਸਿਰ ਨੂੰ ਦਿਵਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗ ਵਿਚ, ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਸਿਰ ਟਿਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਨਾਦੀ ਲਈ ਸਿਰ ਅਰਧ-ਚੰਦ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਅਮਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਨ-ਚੰਦ, ਅਰਧ-ਚੰਦ ਤੇ ਕਮਲ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਘਾਟ ਨਾਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਚੰਗੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਚਿਹਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੂਜਾ ਲਈ ਭਾਗ ਮਨੁੱਖ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਛੇ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਸਿਰ ਦੀ ਉਚਾਈ, ਫੋਰਹੈੱਡ ਤੇ ਨੱਕ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚਿਹਰਾ, ਠੋਡੀ ਤੇ ਗਲਾ, ਹੱਥ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ; ਹੱਥ ਕਲੀ ਵਰਗੇ, ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ। ਚਿਹਰਾ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਚਾਰ-ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ, ਹੁਣ ਤਿੰਨ-ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਵਿਚ ਕੰਨ ਤੇ ਪੈਰ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫੋਰਹੈੱਡ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸਣੇ, ਤੇ ਦੋ ਹੱਥ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ, ਪੰਜਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ। ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਉਪਜ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ, ਨਰਮ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫੋਰਹੈੱਡ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਗਲਾ ਬਣਾਉਣੇ; ਹੱਥ ਪੰਜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਛੱਡਣੇ। ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਉਪਜ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਟਿਨ ਜਾਂ ਮੁਰਗਾ-ਰੂਪ ਸਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਤਦ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪੀੜ੍ਹੀ (ਪੈਡਸਟਲ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ—ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਚੌੜਾਈ ਅੱਧੀ। ਉਚਾਈ ਅੱਧੀ ਲੰਬਾਈ ਜਾਂ, ਜੇ ਚੌੜਾ ਹੋਵੇ, ਤੀਜੀ ਹਿੱਸਾ; ਗਿਰਦੇ (ਬੇਲਟ) ਤੀਜੀ ਹਿੱਸਾ। ਖੋਖਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਝੁਕਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਨਿਕਾਸ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ। ਹੇ ਅਗਨਿ, ਬੁਨਿਆਦ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਸਮਾਨ ਬਣਾਉਣੀ, ਤੇ ਪਸਾਰ ਅੱਧਾ; ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ। ਉਚਾਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੋਲਾਂ ਮਾਪ ਨਾਲ; ਹੇਠਲਾ ਭਾਗ ਛੇ ਇਕਾਈ, ਗਲਾ ਦੋ ਹਿੱਸੇ, ਤੇ ਗਲਾਰਾ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ। ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਬੁਨਿਆਦ ਤੇ ਨਿਕਾਸ ਵੀ; ਇਹ ਬੇਲਟ ਤੇ ਪੈਡਸਟਲ ਸਭ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਆਮ ਹਨ। ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ; ਪ੍ਰਭਾ (ਰੌਸ਼ਨੀ) ਹਾਥੀ ਤੇ ਵਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਪੈਡਸਟਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ; ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਪ, ਤੇ ਸਭ ਦੇਵੀਆਂ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਮਾਪ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਪੰਜ-ਭਾਗੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ—ਮੂਰਤੀ ਖੁਦ ਵਿਅਕਤੀ, ਪੈਡਸਟਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਧਾਰ, ਤੇ ਯੋਗ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ; ਆਚਾਰਿਆ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਰਭ-ਸੂਤਰ ਲਗਾਏ। ਆਠ, ਸੋਲਾਂ, ਵੀਹ ਤੱਕ ਮੰਡਪ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਬਣਾਏ; ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ, ਤੇ ਅੱਧੀ ਵਿਧੀ ਸਮਗਰੀ ਲਈ। ਅਲਤਾਰ ਤਿੰਨ ਤੇ ਅੱਧ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ, ਛੋਟੇ ਘੜੇ, ਛਤਰੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੋਭਿਤ। ਪੰਜਗਵਿਆ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਸਮਗਰੀ ਸਜਾਈ ਜਾਵੇ; ਆਚਾਰਿਆ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅੰਗੂਠੀਆਂ, ਕੰਗਣ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਮੂਰਤੀ-ਧਾਰਕ enclosure ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਹਨ। ਚੌਰਸ, ਅੱਧ-ਚੌਰਸ, ਗੋਲ ਤੇ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ enclosure; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਪੂਰਬ, ਦਰਵਾਜੇ ਲਈ ਪਿੱਪਲ, ਉਦੁੰਬਰ ਤੇ ਵਟ ਰੁੱਖ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਲਕਸ਼ ਰੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੁਭਦ੍ਰ ਤੇ ਅੰਦਕ ਦਰਵਾਜੇ ਲਈ; ਸੁਕਰਮ ਤੇ ਸੁਹੋਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਰਮ ਦਿਸ਼ਾ, ਤੇ ਉਚਾਈ ਲਈ। ਪੰਜ ਹੱਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਿਓਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਥਿਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਥੰਮ ਨੂੰ ਹੇਠ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ, ਚੰਗੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖੋ। ਉਪਰ ਭੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨੀ, ਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਣਾ; ਚੋਣਵੇਂ ਪੰਡਤ ਪੰਜ ਹੱਥ ਮਾਪ ਨਾਲ ਝੰਡਾ ਬਣਾਉਣ। ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਸੋਲਾਂ ਅੰਗੁਲ, enclosure ਦੀ ਉਚਾਈ ਸੱਤ ਹੱਥ। ਉਸ਼ਾ-ਅੱਗ, ਕਾਲਾ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਪੀਲਾ; ਲਾਲ ਰੰਗ, ਚਿੱਟਾ ਆਦਿ, ਚਿੱਟੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ। ਕੁਮੁਦਾ, ਕੁਮੁਦਾਕਸ਼, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਵਾਮਨ; ਸ਼ੰਕੁਕਰਨ, ਸਰਵਨੇਤਰ, ਸੁਮੁਖ, ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ। ਝੰਡਾ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ, ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਭੇਟ ਨਾਲ ਪੂਜਣੇ; ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਪੱਕੇ ਫਲ ਵਰਗੇ, ਭਰ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਇੱਕ ਸੌ ਅਠਾਈ ਘੜੇ, ਬਿਨਾ ਸਜਾਵਟ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਗਲ੍ਹਾ ਸਜਾਇਆ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਕੇ, ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਪੈਡਸਟਲ, enclosure, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਗਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਿਧੀਵਤ ਦੱਸੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰ ਪੂਜਕ, ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।