ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਝੰਡਾ ਫੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਮ੍ਰਿਗ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਬੇਰ ਗਦਾ ਫੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਂਡੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਈਸ਼ਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਹਨ, ਵੱਛ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਪਾਲ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਨੂਮਾਨ ਵਜਰ ਫੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਕਿੰਨਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵੀਣਾਵਾਂ ਫੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਧਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਰ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਿਸ਼ਾਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਵੇਤਾਲਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਭਾਲੇ ਫੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਭੂਤ ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨ ਤੱਕ, ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੇ ਅਠ ਗਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਨ: ਅਕ੍ਸ਼ੋਭਿਆ, ਰੂਕ੍ਸ਼ਕਰਨੀ, ਰਾਖਸਸੀ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਣਾਅਕ੍ਸ਼ਯਾ। ਫਿਰ ਪਿੰਗਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਕ੍ਸ਼ਯਾ, ਕ੍ਸ਼ੇਮਾ, ਇਲਾ, ਲੀਲਾਲਯਾ, ਲੋਲਾ, ਲਕਤਾ, ਬਲਾਕੇਸ਼ੀ, ਲਾਲਸਾ, ਅਤੇ ਵਿਮਲਾ। ਹੋਰ ਹਨ: ਹੁਤਾਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਹੁਂਕਾਰਾ, ਵਡਵਾਮੁਖੀ, ਮਹਾਕ੍ਰੂਰਾ, ਕਰੋਧਨਾ, ਭਯੰਕਰੀ, ਮਹਾਨਨਾ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵਜ੍ਞਾ, ਤਲਾ, ਤਾਰਾ, ਰਿਗ੍ਵੇਦਾ, ਹਯਾਨਨਾ, ਸਾਰਾਖਿਆ, ਰੁਦ੍ਰਸੰਗ੍ਰਹੀ, ਸੰਬਰਾ, ਅਤੇ ਤਾਲਜੰਘਿਕਾ ਵੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਕ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧਾ, ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵਾ, ਕਾਰੰਕਿਨੀ, ਮੇਘਨਾਦਾ, ਪ੍ਰਚੰਡੋਗਰਾ, ਕਾਲਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਵਰਪ੍ਰਦਾ। ਚੰਦਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਾਵਲੀ, ਪ੍ਰਪੰਚਾ, ਪ੍ਰਲਯਾਂਤਿਕਾ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਵਕ੍ਤ੍ਰਾ, ਪਿਸ਼ਾਚੀ, ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਾ, ਲੋਲੁਪਾ; ਧਮਨੀ, ਤਾਪਨੀ, ਰਾਗਿਨੀ, ਵਿਕ੍ਰਤਾਨਨਾ, ਵਾਯੁਵੇਗਾ, ਬ੍ਰਿਹਤਕੁਕ੍ਸ਼ੀ, ਵਿਕ੍ਰਤਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਿਕਾ; ਯਮਜਿਹ੍ਵਾ, ਜਯੰਤਿ, ਦੁਰਜਯਾ, ਜਯੰਤਿਕਾ, ਵਿਡਾਲੀ, ਰੇਵਤੀ, ਪੂਤਨਾ, ਵਿਜਯੰਤਿਕਾ—ਇਹ ਸਭ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੱਠ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਚਾਰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀਆਂ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਥਿਆਰ ਫੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭੈਰਵ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਫੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਹਣੀਆਂ ਮੂੰਹ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਅੰਕੁਸ਼, ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ ਫੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਧਨੁਸ਼, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਗਦਾ, ਪਾਸ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਉੱਠੇ ਢਾਲ ਵੀ ਫੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਲਾਏ ਹੋਏ, ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀਆਂ, ਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੰਜ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਅਵਿਲੋਮਾ ਤੋਂ ਅਗਨਿ ਤੱਕ, ਅੱਠ ਲੰਬੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕਾਂਡ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਧੁਨੀ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੀਰਭਦਰ, ਜੋ ਵੱਛ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਗੌਰੀ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਦਰਪਣ ਫੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ, ਉਹ ਚਾਰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਕਲਸ਼, ਘੜਾ ਫੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਲਿਤਾ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਸਕੰਦ ਦੇ ਗਣ ਦਰਪਣ ਵਾਲਾ ਡੰਡਾ ਫੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਚੰਡਿਕਾ ਦਸ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤਲਵਾਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਲਾ ਫੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਫਾਸੀ, ਖਾਲ, ਅੰਕੁਸ਼ ਤੇ ਕੁਹਾੜੀ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਧਨੁਸ਼, ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹੀਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਲੂਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ, ਅਤੇ ਘਿਉਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਲਈ ਕਪੜੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਆਸਥਾਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਕੀਆਂ ਤੇ ਕੱਚੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਲੱਕੜ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੱਕੜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ। ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਮੋਤੀ ਦਾ, ਫਿਰ ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਪੀਤਲ ਦੇ ਲਿੰਗ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਾਰਾ ਲਿੰਗ ਵੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਪਾਰਾ ਅਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਵਧਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਮਾਪ ਕੇ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਚਾਹੁੰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਬਣਿਆ, ਸਵੈ-ਭਾਵੀ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਚਾਵੇ, ਆਸਨ ਤੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਨੂੰ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵੀ ਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੱਕੜ ਦਾ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ। ਚਲਣਯੋਗ ਲਿੰਗ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਦਾ ਲਿੰਗ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਉਂਗਲ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਰਵਾਜੇ ਦੀ ਮਾਪ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਨੌ ਗੁਣਾ; ਨੌ ਗੁਣਾ ਅੰਦਰਲੀ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਛੱਤੀ ਲਿੰਗ, ਮੱਧਮ ਨਾਲ ਛੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਨਾਲ ਵੀ ਛੱਤੀ ਲਿੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਤੋਂ ਪੰਜ ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਚਲਣਯੋਗ ਲਿੰਗ ਹੈ। ਛੇ ਤੋਂ ਦਸ ਉਂਗਲ ਤੱਕ ਮੱਧਮ, ਗਿਆਰਾਂ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਉਂਗਲ ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ। ਵੱਡਾ ਰਤਨ ਲਿੰਗ ਛੇ ਉਂਗਲ ਦਾ, ਹੋਰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਨੌ ਉਂਗਲ ਦਾ; ਸੋਨੇ ਦਾ ਲਿੰਗ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਤੇ ਪੰਜ ਉਂਗਲ ਦਾ। ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਯੁਗ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਤੀ ਤੀਹ ਸੋਲਵੇ ਹਿੱਸੇ ਹਟਾ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ, ਗਰਦੇ ਦੀ ਮਾਪ ਵੀਹ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਯੁਗ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੋ ਪਾਸੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਚਲਣਯੋਗ ਲਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁਗ, ਰਿਤੂ ਅਤੇ ਨਾਗ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਦਰਵਾਜਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੀਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜੇ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਘੱਟ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਟੀਆ ਲਿੰਗ ਗਰਭ ਦੇ ਅੱਧ ਮਾਪ ਦਾ, ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਮਾਪ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੱਤ ਧਾਗੇ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੌ ਧਾਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ, ਮੱਧਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਅੰਤਰ, ਖੱਬਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੱਬਾ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੌ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਤੋਂ, ਹੱਥ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਨੌ ਹਥੇਲੀ ਹੋਣ। ਲਿੰਗ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਘਟੀਆ, ਮੱਧਮ, ਅਤੇ ਵਧੀਆ—ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ।