ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਾਮ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਮਾਰੁਤੀ (ਹਨੁਮਾਨ) ਨੇ ਸੋ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਛਾਲ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨਾਕਾ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿੰਹਿਕਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਲੰਕਾ ਜਾ ਕੇ ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਘਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਦਸਗ੍ਰੀਵ (ਰਾਵਣ), ਕੁੰਭ, ਕੁੰਭਕਰਨ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਇੰਦਰਜਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਚਿੰਤਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਸ਼ੋਕ ਵਟਿਕਾ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰਾਛਸਣੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਥੇ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ," ਪਰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਛਸਣੀਆਂ ਵੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਉਥੋਂ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਬੋਲਿਆ, "ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਤੈਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਆਇਆ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਮ ਦੀ ਮੁਦਰਾ (ਅੰਗੂਠੀ) ਲੈ, ਇਹ ਸਬੂਤ ਹੈ।" ਸੀਤਾ ਨੇ ਅੰਗੂਠੀ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ, ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬੈਠ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੇ ਰਾਮ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?" ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਅਜੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਜਰੂਰ ਬਚਾਉਣਗੇ।" ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸ ਸਕਾਂ।" ਸੀਤਾ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗਹਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਜਲਦੀ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣਗੇ, ਤੂੰ ਵੀ ਜਲਦੀ ਜਾ। ਕਾਗ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸੀਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ।" ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਗਹਣਾ ਅਤੇ ਕਥਾ ਲੈ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਜਲਦੀ ਆਵੇਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵਾਂ।" ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਮੇਤ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਵਿਖਾਵਾਂਗਾ।" ਸੀਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ, ਹਨੁਮਾਨ।" ਪਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਟਿਕਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਖਵੇਂ ਰਾਛਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੰਦ, ਨਖਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਕਿੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤੇ ਗਏ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?" ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਦੂਤ ਹਾਂ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਤੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਛਸ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।" ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਰਾਛਸਾਂ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਪੂੰਛ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਸਾੜ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ।" ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰ, ਅੰਗਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਮਧੁ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਮਧੁ ਪੀ ਕੇ ਆਏ। ਦਧਿਮੁਖ ਆਦਿ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸੀਤਾ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ।" ਰਾਮ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ? ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ?" ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੀਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਵਰਖਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਰ।" ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਲੰਕਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੀਤਾ-ਰਤਨ ਲੈ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆ। ਰਾਮ, ਤੁਸੀਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ।" ਰਾਮ ਨੇ ਗਹਣਾ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਿਆ। ਗਹਣੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਜਾਨਕੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ। ਸੀਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ।" "ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਮਿਲਿਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦੇ।" ਪਰ ਉਹ ਇਕੱਲਾ, ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੋਸਤੀ ਦਿਤੀ ਤੇ ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਰਸਤਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੁੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਨਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਓ ਤੇ ਲੰਕਾ ਜਾਓ।" "ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਨਲ ਦੇ ਪੁਲ ਨਾਲ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅੰਗਦ ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, 'ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵੇਂਗਾ।' " ਰਾਵਣ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਦਸ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਇਕੱਲੀ ਜੰਗ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਚਲਿਆ। ਹਨੁਮਾਨ, ਮੈੰਦ, ਦੁਇਵਿਦ, ਜਾਮਵੰਤ, ਨਲ, ਨੀਲ, ਤਾਰਾ, ਅੰਗਦ, ਧੁਭ੍ਰ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਕੇਸਰੀ, ਗਿਆ, ਪਾਨਸਾ, ਵਿਨਤਾ, ਰੰਭਾ, ਸ਼ਰਭ, ਕਥਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਵਾਨਰ ਉਸ ਨਾਲ ਸਨ। ਗਵਾਕਸ਼, ਦਧਿਵਕਤ੍ਰ, ਗਵਯ, ਗੰਧਮਾਦਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਵੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਰਾਛਸਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਛਿੜ ਗਈ। ਰਾਛਸਾਂ ਨੇ ਤੀਰ, ਭਾਲੇ, ਗਦਾ ਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਰਾਛਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ, ਦੰਦਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਰਾਛਸਾਂ ਦੀ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਧੂਮਰਾਛਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਨੀਲ ਨੇ ਅਕੰਪਨ ਤੇ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰਜਿਤ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਛਸ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਵਣ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।