ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਮਾਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਬਿੱਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਸਕੰਦਾ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਰ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ, ਬਚਪਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸਵਾਮੀ, ਸ਼ਾਖਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਖੜੀ ਹੈ, ਕੋਲ ਇੱਕ ਮੁਰਗਾ ਵੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹ ਇਕ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਕਦੇ ਛੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਕਦੇ ਛੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਕਦੇ ਬਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ—ਭਾਲਾ, ਤੀਰ, ਫੰਦਾ, ਤਲਵਾਰ, ਢਾਲ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ। ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਢਾਲ, ਝੰਡਾ, ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਮੁਰਗਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਦੇ ਭਿਆਨਕ, ਕਦੇ ਕੋਮਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਖੱਪਰ, ਛੁਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਫੰਦਾ ਵੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਚਰਚਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਪੈਰ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਅੱਠ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੱਥਾ ਤੇ ਕਮਰਬੰਦ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਉਂ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਚਮੁੰਡਾ, ਨਾਚ ਦੀ ਮਾਲਕਣ, ਨੱਚਦੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਚੌਂਹ ਮੁੰਹ ਵਾਲੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਭੈਂਸਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਸ ਬਾਂਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਥਿਆਰ, ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀ ਅਤੇ ਢਾਲ, ਗਦਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਵੀ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਧਾ-ਚਮੁੰਡਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਸਿੱਧ-ਯੋਗੇਸ਼ਵਰੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਦਾਤਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਲਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਫੰਦੇ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭੈਰਵੀ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ, ਬਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਠ ਭਿਆਨਕ ਮਾਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਤਾ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਮੰਗਲਮਈ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਉਮਰਦਾਰ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਉੱਘੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਭਲਾਈ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ, ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਘੁੱਟਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਯਕਸ਼ਿਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਕਠੋਰ ਹਨ; ਸ਼ਾਕਿਨੀਆਂ ਤਿਰਛੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਪੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਬੇਹੱਦ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ, ਸਦਾ ਪਰੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੰਦੀ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ, ਦਰਬਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਕਾਲ, ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ, ਭਾਲਾ ਤੇ ਗਦਾ ਫੜੇ ਹੋਏ ਹੈ। ਪਤਲਾ ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਕੁਸਮਾਂਡਾ, ਜੋ ਮੋਟਾ ਤੇ ਬੌਣਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੈ। ਹਾਥੀ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੀਰਭਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਘੰਟੀਆਂ ਵਰਗੇ, ਦਸ ਹੋਠ, ਦਸ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਪਾਪ ਤੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਜਰ, ਤਲਵਾਰ, ਲਾਠੀਆਂ, ਚੱਕਰ, ਢੰਡੇ, ਅੰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਗਦਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹਨ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਮਕੀ ਵਾਲੀ ਉਂਗਲੀ, ਢਾਲ, ਭਾਲਾ, ਖੱਪਰ, ਫੰਦਾ, ਧਨੁਸ਼, ਘੰਟੀ, ਕੁਹਾੜੀ ਅਤੇ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵਤਾ, ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਭਾਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੂਰਜ, ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰਥ ਤੇ, ਇਕ ਪਹੀਏ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋ ਕਮਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਿਆਹੀਦਾਨੀ ਤੇ ਕਲਮ, ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਲਪਾਤ੍ਰ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ, ਪਿੰਗਲਾ ਲੱਕੜੀ ਫੜੀ ਖੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਚਉਰ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਭਾਸਕਰ ਖੁਦ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ, ਦੋ ਕਮਲ ਵਾਲੇ, ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖੜੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ, ਹਥੌੜੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਕਮਲ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਆਰਯਮਨ ਆਦਿਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲਕ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਾਰਾਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਵਿਖੇ ਹਨ। ਵਰੁਣ, ਸੂਰਜ ਨਾਮਕ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਹਸਰਾਮਸੁ; ਧਾਤਾ, ਤਪਨਾ, ਸਵਿਤਾ, ਅਤੇ ਗਭਸਤਿਕਾ ਹਨ। ਰਵੀ, ਪਾਰਜਨਯ, ਤਵਸ਼ਟਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੁਕਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਿਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੋਂ ਕਾਰਤਿਕ ਤੱਕ ਸਥਾਪਤ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਰੰਗ—ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਹਲਕਾ ਲਾਲ, ਪੀਲਾ, ਫਿੱਕਾ, ਚਿੱਟਾ, ਪੀਲੂ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਤੋਤਾ ਹਰਾ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿੱਟਾ ਹਨ। ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ ਤੇ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਵੀ ਹੈ। ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਇਡਾ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ, ਵਿਸ਼ਵਰਚੀ, ਇੰਦੂ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਰਦਿਨੀ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਰਸ਼ਨੀ, ਮਹਾਕਾਲੀ, ਕਪਿਲਾ, ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ, ਨੀਲਾਂਬਰਾ (ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ), ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਆਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੇਜਸ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਮਹਾਨ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੁੰਡਿਕਾ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ; ਕੁਜਾ ਭਾਲਾ ਤੇ ਮਾਲਾ ਨਾਲ; ਬੁਧ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਮਾਲਾ ਨਾਲ; ਜੀਵ ਜਲਪਾਤ੍ਰ ਤੇ ਮਾਲਾ ਨਾਲ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਮਾਲਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਹੂ ਅਰਧ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਕੇਤੂ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਦੀਵਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਨੰਤ, ਤਕਸ਼ਕ, ਕਰੱਕ, ਪਦਮਾ, ਮਹਾਬਜ, ਸ਼ੰਖਕ ਤੇ ਕੁਲਿਕਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਫਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਵਰੁਣ ਫੰਦਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਝੰਡਾ ਫੜਦਾ ਹੈ; ਮ੍ਰਿਗ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਬੇਰ ਗਦਾ ਫੜਦਾ ਤੇ ਮੇਢ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੈ; ਈਸ਼ਾਨਾ, ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਬੈਲ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹਨੂਮਾਨ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵਜਰ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਦਬਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿੰਨਰ ਵੀਣਾ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਦਿਆਧਰ ਗੁਲਾਬਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਪਿਸਾਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਵੇਤਾਲਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਭਾਲੇ ਫੜਦੇ ਹਨ; ਭੂਤ ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਅੱਠ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨਾ ਤੱਕ ਹਨ: ਅਕਸ਼ੋਭਿਆ, ਰੂਕਸ਼ਕਰਨੀ, ਰਾਖਸ਼ਸੀ, ਕ੍ਰਿਪਣਾਕਸ਼ਯਾ; ਪਿੰਗਾਕਸ਼ੀ, ਕਸ਼ਯਾ, ਕਸ਼ੇਮਾ, ਇਲਾ, ਲੀਲਾਲਯਾ, ਲੋਲਾ, ਲਕਤਾ, ਬਲਾਕੇਸ਼ੀ, ਲਾਲਸਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਮਲਾ। ਹੁਤਾਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ, ਹੁੰਕਾਰਾ, ਵਡਵਾਮੁਖੀ, ਮਹਾਕ੍ਰੂਰਾ, ਕਰੋਧਨਾ, ਭਯੰਕਰੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਨਨਾ। ਸਰਵਜ੍ਨਾ, ਤਲਾ, ਤਾਰਾ, ਰਿਗਵੈਦਾ, ਹਯਾਨਨਾ, ਸਾਰਾਖਿਆ, ਰੁਦ੍ਰਸੰਗ੍ਰਹੀ, ਸੰਬਰਾ, ਅਤੇ ਤਾਲਜੰਘਿਕਾ। ਰਕਤਾਕਸ਼ੀ, ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧਾ, ਵਿਦਿਉਜਝਿਵਾ, ਕਾਰੰਕਿਨੀ, ਮੇਘਨਾਦਾ, ਪ੍ਰਚੰਡੋਗ੍ਰਾ, ਕਾਲਕਰਨੀ, ਤੇ ਵਰਪ੍ਰਦਾ। ਚੰਦ੍ਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਾਵਲੀ, ਪ੍ਰਪੰਚਾ, ਪ੍ਰਲਯਾਂਤਿਕਾ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਵਕਤਰਾ, ਪਿਸਾਚੀ, ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਾ, ਤੇ ਲੋਲੁਪਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਰੱਖਵਾਲੇ, ਮਾਤਾਵਾਂ, ਯੋਗਿਨੀਆਂ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਹਨ।