ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਮੁਨਾ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ, ਕਛਵੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਹੈ ਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਤੁੰਬੁਰੂ, ਜੋ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵੀਣਾ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ, ਜੋ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ। ਗੌਰੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹਥੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਇੱਕ ਦੈਤ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੁੰਡਕਸ਼ਪਾਤ੍ਰਿਨੀ, ਚਿੱਟੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ, ਹੰਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਕਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤਝੜ ਰੰਗ ਦੇ ਧਨੁ ਤੇ ਬਾਣ ਹਨ; ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਕਰ ਤੇ ਬੈਲ-ਆਕਾਰ ਦਾ ਧਨੁ ਹੈ। ਕੁਮਾਰੀ, ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਰਛੀ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਚਕਰ ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਾਹੀ, ਭੈਂਸ ਉੱਤੇ ਖੜੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੰਡ, ਸ਼ੰਖ, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਗਦਾ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਐਂਦ੍ਰੀ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਵਜਰ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਹੈ। ਚਮੁੰਡਾ, ਦਬੀ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਹੱਡੀਆਂ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਚਮੁੰਡਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਹੱਡੀਆਂ, ਉਲਟੇ ਖੜੇ ਵਾਲ, ਪਤਲਾ ਪੇਟ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੋਪੜੀ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਫੜੀ ਹੋਈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੇ ਛੁਰੀ ਹੈ; ਲਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਵਿਨਾਯਕ, ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵੱਡਾ ਪੇਟ ਤੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੁੰਡ, ਜਨੇਊ ਪਹਿਨੀ, ਚਿਹਰਾ ਸੱਤ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜਾ, ਸੁੰਡ ਛੱਤੀ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜੀ ਤੇ ਲੰਮੀ। ਕਲਾ ਦੀ ਮਾਪ 12 ਉਂਗਲਾਂ, ਗਲਾ, ਰਗ ਤੇ ਅੱਧੀ ਕਲਾ, 36 ਉਂਗਲਾਂ ਲੰਮਾ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ 1.5 ਉਂਗਲਾਂ। ਨਾਭੀ ਤੇ ਪਿੱਠ 12 ਉਂਗਲਾਂ, ਪਿੰਡਲੀ ਤੇ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਵੀ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੰਦ, ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ ਕੁਲਹਾਡੀ, ਮਿਠਾ ਲੱਡੂ ਜਾਂ ਨੀਲਾ ਕਮਲ। ਚਿਹਰਾ ਸੁੰਦਰ, ਬਿੱਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ; ਕੋਲ ਸਕੰਦਾ ਮੋਰ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ। ਸਵਾਮੀ, ਸ਼ਾਖਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਮੁਰਗਾ; ਕਦੇ ਇੱਕ ਚਿਹਰਾ, ਕਦੇ ਛੇ ਚਿਹਰੇ; ਛੇ ਬਾਂਹਾਂ, ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੋ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ: ਬਰਛੀ, ਬਾਣ, ਫੰਨ, ਤਲਵਾਰ, ਢਾਲ, ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ; ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਛੀ, ਛੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਢਾਲ, ਝੰਡਾ, ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ, ਮੁਰਗਾ; ਉਗਰ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਖੋਪੜੀ, ਛੁਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੇ ਫੰਨ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੀ, ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਪੈਰ ਉੱਪਰ ਉਠੇ ਹੋਏ, ਰੁਦ੍ਰਚਰਚਿਕਾ; ਇਹ ਅਠ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਮਸਤਕ ਤੇ ਕਮਰਬੰਦ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਚਮੁੰਡਾ, ਨ੍ਰਿਤਯਾ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਭੈਂਸ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦਸ ਬਾਂਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ, ਹਥਿਆਰ, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀ, ਢਾਲ, ਗਦਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ; ਉਹ ਸਿੱਧਾ-ਚਮੁੰਡਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਧਾ-ਯੋਗੇਸ਼ਵਰੀ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ; ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਲਾਲ, ਫੰਨ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਭੈਰਵੀ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ, ਬਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ। ਇਹ ਅਠ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਸਮਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ, ਇਉਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧੀਰਜਵਾਨ, ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਵਧੀਕ ਉਮਰ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਖੁੱਲਾ ਚਿਹਰਾ, ਉਭਰੇ ਦੰਦ, ਭਲਾਈ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਬੈਠੀ, ਹੱਥ ਗੁਡਿਆਂ ਉੱਤੇ। ਯਕਸ਼ਿਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਕਠੋਰ; ਸ਼ਕਿਨੀਆਂ ਵਕਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ; ਪੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ। ਮਾਲਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ, ਨੰਦੀ ਦਵਾਰ-ਰੱਖਵਾਲਾ; ਮਹਾਕਾਲ, ਕਟਿਆ ਸਿਰ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਰਛੀ ਤੇ ਗਦਾ। ਪਤਲਾ ਭ੍ਰਿੰਗੀ, ਨੱਚਦਾ, ਕੁਸਮਾਂਡਾ, ਮੋਟਾ ਤੇ ਨਟ; ਹਾਥੀ, ਗਾਂ, ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਸਭ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਸੰਗੀ ਹਨ। ਘੰਟੀ-ਕਾਨ, ਦਸ ਹੋਂਠ, ਦਸ ਬਾਂਹਾਂ, ਪਾਪ ਤੇ ਰੋਗ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ; ਵਜਰ, ਤਲਵਾਰ, ਦੰਡ, ਚਕਰ, ਮਸਲ, ਅੰਕੁਸ਼, ਗਦਾ ਫੜੀ ਹੋਈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ, ਢਾਲ, ਬਰਛੀ, ਖੋਪੜੀ, ਫੰਨ; ਧਨੁ, ਘੰਟੀ, ਕੁਲਹਾਡੀ; ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ। ਦੇਵਤਾ, ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਪੀਸਦੇ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਸੂਰਯ, ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਪਹੀਆ ਵਾਲੀ ਰਥ ਵਿੱਚ ਖੜਾ, ਦੋ ਕਮਲ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਵਾਤ, ਕਲਮ ਤੇ ਘੜਾ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਿੰਗਲਾ, ਦਵਾਰ ਤੇ ਦੰਡ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਸੂਰਯ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ; ਦੋ ਪਾਸੇ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਚਮਚਾ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਚਮਕ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਭਾਸਕਰ ਇਕੱਲਾ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਹਥਿਆਰ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਦੋ ਕਮਲ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ, ਹਥੌੜਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਚਕਰ, ਕਮਲ ਫੜੀ ਹੋਈ; ਸੂਰਯ, ਆਰਯਮਨ ਤੇ ਹੋਰ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਾਰਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ। ਵਰੁਣ, ਸੂਰਯ ਨਾਮ, ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਹਸ੍ਰਾਮਸੁ; ਧਾਤਾ, ਤਪਨ, ਸਾਵਿਤਾ, ਗਭਾਸਤਿਕਾ। ਰਵੀ, ਪਾਰਜਨਯ, ਤਵਸ਼ਟਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੁਕਾ; ਇਹ ਸਭ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਸ਼ ਤੋਂ ਕਾਰਤਿਕ ਤੱਕ, ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੋਂ। ਕਾਲੇ, ਲਾਲ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਲਾਲ, ਪੀਲੇ, ਫਿਕੇ, ਚਿੱਟੇ, ਪੀਲੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ, ਤੋਤਾ-ਹਰੇ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿੱਟੇ। ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨੀਲੇ—ਇਹ ਰੰਗ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ। ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ: ਇਡਾ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ, ਵਿਸ਼ਵਰਚੀ, ਇੰਦੂ, ਪ੍ਰਮਾਰਦਿਨੀ। ਗ੍ਰਹਰਸ਼ਨੀ, ਮਹਾਕਾਲੀ, ਕਪਿਲਾ, ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ; ਨੀਲਾਂਬਰਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਾਮ—ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਆਗੇ, ਰੰਗ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ; ਤੇਜਸ, ਉਗਰ ਤੇ ਮਹਾਨ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਫੜੀ ਹੋਈ। ਕੁੰਡਿਕਾ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਚੰਦ, ਕੁਜਾ, ਬਰਛੀ ਤੇ ਮਾਲਾ; ਬੁਧ, ਧਨੁ ਤੇ ਮਾਲਾ, ਜੀਵ, ਘੜਾ ਤੇ ਮਾਲਾ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਘੜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਮਾਲਾ ਦੀ ਇੱਛਾ; ਰਾਹੁ, ਅਰਧ-ਚੰਦ, ਕੇਤੁ, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਦੀਵਾ। ਅਨੰਤ, ਤਕਸ਼ਕ, ਕਰੱਕ, ਪਦਮਾ, ਮਹਾਬਜ, ਸ਼ੰਖਕਾ, ਕੁਲਿਕਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੱਪ, ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਫਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਦੇਵਤੇ, ਰੱਖਵਾਲੇ, ਤੇ ਸੱਪ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ, ਹਥਿਆਰ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਹਨ।