ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ, ਨੌਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੂੰਡ ਅਤੇ ਇੱਕ ਢਾਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਖੱਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਪਣ, ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅੰਗੁਲੀ, ਧਨੁਸ਼, ਝੰਡਾ, ਡਫਲੀ, ਫੰਦਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਾਲਾ, ਗਦਾ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਵੀ ਵਜ੍ਰ, ਤਲਵਾਰ, ਅੰਕੁਸ਼, ਤੀਰ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਲਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ। ਡਫਲੀ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਾਲੀ ਅੰਗੁਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ-ਚੰਡਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੌਂ ਦੇਵੀਆਂ ਹਨ: ਰੁਦ੍ਰ-ਚੰਡਾ, ਪ੍ਰਚੰਡਾ, ਚੰਡੋਗ੍ਰਾ, ਚੰਡਨਾਇਕਾ, ਚੰਡਾ, ਚੰਡਵਤੀ, ਚੰਡਰੂਪਾ, ਅਤਿਚੰਡਿਕਾ, ਉਗ੍ਰਚੰਡਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੋਚਨਾ, ਭਾਰੁਣੀ ਅਤੇ ਅਸੀਤਾ ਹਨ। ਨੀਲਾ, ਸ਼ੁਕਲਾ, ਧੂਮ੍ਰਿਕਾ, ਪੀਤਾ, ਸ਼ਵੈਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਵਾਰੀਆਂ ਹਨ; ਇਕ ਪਾਸੇ ਮਹਿਸ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੁਰਸ਼, ਦੈਤ ਦੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਮੁੱਠ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨੌਂ ਦੁર્ગਾਵਾਂ, ਆਲੀਢ਼ ਅਸਨ ਵਿੱਚ ਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ ਵਾਧੂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੌਰੀ, ਚੰਡਿਕਾ ਆਦਿ, ਘੜਾ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ, ਲਲਿਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਪਰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਦਰਪਣ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਫਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੌਭਾਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ ਫਲ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ, ਪੁਸਤਕ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਸ਼ਵੈਤਾ, ਚਿੱਟੀ ਚਮਕਦਾਰ, ਕਮਲ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਮਕਾਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਜਾਹਨਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਯਮੁਨਾ, ਕਾਲੀ, ਕਛੂਏ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ, ਘੜਾ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਤੁੰਬੁਰੂ, ਗੋਰੀ, ਵੀਣਾ ਫੜੀ ਹੋਈ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਬੈਲ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ। ਗੌਰੀ, ਚਾਰ-ਮੂੰਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਵਾਂਗ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਦੈਤ ਫੜੀ ਹੋਈ; ਕੁੰਡਕਸ਼ਪਾਤ੍ਰਿਨੀ, ਚਿੱਟੀ, ਹੰਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ, ਸ਼ਾਂਕਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਤਝੜ ਰੰਗ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਹਨ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਬੈਲ-ਆਕਾਰ ਦਾ ਧਨੁਸ਼। ਕੁਮਾਰੀ, ਮੋਰਪੰਖ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ, ਭਾਲਾ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਚੱਕਰ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਗਦਾ ਫੜੀ ਹੋਈ; ਵਾਰਾਹੀ, ਮਹਿਸ ਉੱਤੇ ਖੜੀ, ਦੰਡ, ਸ਼ੰਖ, ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਫੜੀ ਹੋਈ। ਐੰਦ੍ਰੀ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਵਜ੍ਰ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ; ਚਾਮੁੰਡਾ, ਧੰਧੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਡੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈ, ਵਾਲ ਉੱਪਰ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ, ਪੇਟ ਪਤਲਾ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਬਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੀ, ਖੱਪਰ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਫੜੀ ਹੋਈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਛੁਰੀ ਹੈ; ਲਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਵਿਨਾਇਕ, ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵੱਡਾ ਪੇਟ, ਹਾਥੀ-ਚਿਹਰਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੁੰਡ, ਜਨੇਊ ਪਹਿਨੀ, ਚਿਹਰਾ ਸੱਤ ਅੰਗੁਲ ਚੌੜਾ; ਸੁੰਡ ਛੱਤੀ ਅੰਗੁਲ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਚੌੜੀ। ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਇੱਕ ਕਲਾ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ; ਗਲਾ, ਨਸ ਅਤੇ ਅੱਧ ਕਲਾ ਸਮੇਤ, ਛੱਤੀ ਅੰਗੁਲ ਲੰਬਾ; ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਇੱਕ ਅੱਧ ਅੰਗੁਲ। ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਜੰਘਾ ਹਰ ਇੱਕ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ; ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਵੀ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੰਦ; ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ ਕੁਹਾਡੀ, ਲੱਡੂ ਜਾਂ ਨੀਲ ਕਮਲ। ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰਾ, ਬਿੱਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ; ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸਕੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਰ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ। ਸੁਆਮੀ, ਸ਼ਾਖਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਚਪਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਰਗਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਇੱਕ ਚਿਹਰਾ, ਕਦੇ ਛੇ ਚਿਹਰੇ; ਛੇ ਬਾਂਹਾਂ, ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ। ਭਾਲਾ, ਤੀਰ, ਫੰਦਾ, ਤਲਵਾਰ, ਢਾਲ, ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੀ ਮੁਦਰਾ; ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਲਾ, ਅਤੇ ਛੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਮੋਰਪੰਖ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਢਾਲ, ਝੰਡਾ, ਨਿਡਰਤਾ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਮੁਰਗਾ ਫੜੀ ਹੋਈ; ਭਯੰਕਰ ਤੇ ਮਧੁਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਖੱਪਰ, ਛੁਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਫੰਦਾ ਫੜੀ ਹੋਈ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੀ, ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਪੈਰ ਉੱਪਰ ਉਠੇ ਹੋਏ, ਰੁਦ੍ਰਚਰਚਿਕਾ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਠ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਮੂੰਡ ਅਤੇ ਕਮਰਬੰਦ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਚਾਮੁੰਡਾ, ਨਾਚਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰਮਰਦਿਨੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਚਾਰ-ਮੂੰਹੀ, ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਮਹਿਸ ਫੜਕੇ ਖਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੱਸ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਥਿਆਰ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਫੜੀ ਹੋਈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀ ਅਤੇ ਢਾਲ; ਗਦਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਵੀ; ਇਹ ਸਿੱਧਾ-ਚਾਮੁੰਡਾ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਸਿੱਧ-ਯੋਗੇਸ਼ਵਰੀ, ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ; ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਲਾਲ, ਫੰਦੇ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਭੈਰਵੀ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ, ਬਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ; ਇਹ ਅੱਠ ਭਯੰਕਰ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧੀਰਜਵਾਨ, ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਾਲੀ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਚਿਹਰਾ, ਉਭਰੇ ਦੰਦ, ਭਲਾਈ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਯක්ෂਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਹਨ; ਸ਼ਾਕਿਨੀਆਂ ਤਿਰਛੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਦੀਆਂ; ਪੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ, ਸਦਾ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ। ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ, ਨੰਦੀ ਦਰਬਾਨ ਹੈ; ਮਹਾਕਾਲ, ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮੂੰਡ, ਭਾਲਾ ਅਤੇ ਗਦਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਦੁਬਲਾ ਭ੍ਰਿੰਗੀ, ਨੱਚਦਾ, ਕੁਸਮਾਂਡਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਮੋਟਾ ਅਤੇ ਨਿੱਕਾ ਹੈ; ਹਾਥੀ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੀਰਭਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਘੰਟੀ ਵਾਲੇ ਕੰਨ, ਦੱਸ ਹੋਠ, ਦੱਸ ਬਾਂਹਾਂ, ਪਾਪ ਤੇ ਰੋਗ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਵਜ੍ਰ, ਤਲਵਾਰ, ਦੰਡ, ਚੱਕਰ, ਮੂਸਲ, ਅੰਕੁਸ਼, ਅਤੇ ਗਦਾ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੀ ਅੰਗੁਲੀ, ਢਾਲ, ਭਾਲਾ, ਖੱਪਰ, ਫੰਦਾ; ਧਨੁਸ਼, ਘੰਟੀ, ਕੁਹਾਡੀ; ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ। ਇਹ ਦੇਵਤਾ, ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا: ਸੂਰਜ, ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰਥ ਤੇ ਖੜਾ, ਇੱਕ ਪਹੀਆ, ਦੋ ਕਮਲ ਫੜਿਆ, ਦਵਾਤ ਤੇ ਕਲਮ, ਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਖੜਾ ਹੈ, ਲਾਠੀ ਫੜੀ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਸੇਵਕ; ਦੋ ਪਾਸੇ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਚਾਵਰ ਝਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਚਮਕ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਭਾਸਕਰ ਆਪ ਹੀ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ, ਦੋ ਕਮਲ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਵਰ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖੜੇ ਹਨ।