ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਹਰਿ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਕਮਲ ਉਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਪੈਰ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਮਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਹਰਿ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੋਵਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਹਥਿਆਰਾਂ—ਭਾਲਾ, ਬਰਛਾ, ਗਦਾ, ਚਕ੍ਰ—ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਰੂਦ੍ਰ ਦੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਹਨ। ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹਨ। ਹਰਿ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਵੇਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਤੇ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਕਚੁਆ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦत्तਾਤ੍ਰੇਯ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਜਾਫੀ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਵਿ਷ਵਕਸੇਨ, ਜੋ ਹਰਿ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ, ਹਲ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਚੰਡੀ ਨੂੰ ਵੀਸ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਤਲਵਾਰ, ਬਰਛਾ, ਚਕ੍ਰ, ਫੰਨ, ਢਾਲ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਅਭੈ ਮੂਦਰਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰਾਮ, ਸੂਈ, ਸੱਪ ਦੀ ਫੰਨ, ਢਾਲ, ਕੁਲ੍ਹਾੜੀ, ਅੰਕੁਸ਼, ਧਨੁ, ਘੰਟੀ, ਝੰਡਾ ਤੇ ਗਦਾ ਹੈ। ਚੰਡੀ ਦਸ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਨਾ ਤੇ ਹਥੌੜਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮਹਿਸਾਸੁਰ (ਭੈਂਸਾ ਰੂਪ ਦੈਤ) ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਗਰਦਨ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਆਦਮੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਹੈ, ਤੇ ਲਹੂ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਲਾਲ ਲਹੂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਵਾਲ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ਭੈਂਸਾ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਫੰਨ ਨਾਲ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਯਾਮਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ੇਰ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਹੇਠਾਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਡੀਕਾ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਦੁर्गਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੌ-ਪਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੱਗੇ, ਨੌ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਅਠਾਰਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਢਾਲ ਫੜਦੀ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਨਾ, ਡਰਾਉਣੀ ਉਂਗਲੀ, ਧਨੁ, ਝੰਡਾ, ਡਰਾਮ, ਫੰਨ, ਤੇ ਸੱਜੇ ਵਿੱਚ ਬਰਛਾ, ਹਥੌੜਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਵਜਰ, ਤਲਵਾਰ, ਅੰਕੁਸ਼, ਤੀਰ, ਚਕ੍ਰ ਤੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ; ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਹੱਥ ਹਨ। ਡਰਾਮ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਉਂਗਲੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਰੂਦ੍ਰ-ਚੰਡੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੌ ਦੇਵੀਆਂ: ਰੂਦ੍ਰ-ਚੰਡੀ, ਪ੍ਰਚੰਡੀ, ਚੰਡੋਗ੍ਰਾ, ਚੰਡਨਾਇਕਾ, ਚੰਡੀ, ਚੰਡਵਤੀ, ਚੰਡਰੂਪਾ, ਅਤਿਚੰਡਿਕਾ, ਉਗ੍ਰਚੰਡੀ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੋਚਨਾ, ਭਾਰੁਣੀ, ਅਸੀਤਾ; ਨੀਲਾ, ਸ਼ੁਕਲਾ, ਧੂਮ੍ਰਿਕਾ, ਪੀਤਾ, ਸ਼੍ਵੇਤਾ, ਤੇ ਸ਼ੇਰ-ਸਵਾਰੀ; ਭੈਂਸਾ ਤੇ ਹਥਿਆਰ-ਧਾਰੀ ਆਦਮੀ ਦੈਤ ਦੇ ਵਾਲ ਤੇ ਮੁੱਠ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਨੌ ਦੁਰਗਾਵਾਂ, ਆਲੀਢ਼ ਮੂਦਰਾ ਵਿੱਚ ਖੜੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਵਾਧੂ ਵਾਧਾ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਗੌਰੀ, ਚੰਡੀਕਾ ਆਦਿ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘੜਾ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੁਦ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਲਲਿਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (ਬਿਨਾਂ ਅੱਗ), ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮੋਢੇ 'ਤੇ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਆਇਨਾ ਫੜਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਫਲ ਫੜੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸੌਭਾਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਦੱਖਣੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਤੇ ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ ਫਲ। ਸਰਸਵਤੀ, ਪੁਸਤਕ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਵੀਣਾ ਫੜਦੀ ਹੈ; ਸ਼੍ਵੇਤਾ, ਚਮਕਦਾਰ, ਕਮਲ ਫੜਦੀ ਤੇ ਮਕਰ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਜਾਹਨਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਯਮੁਨਾ, ਕਾਲੀ, ਕਚੁਆ 'ਤੇ ਬੈਠੀ, ਘੜਾ ਫੜਦੀ ਹੈ; ਤੁੰਬੁਰੂ, ਗੋਰੀ, ਵੀਣਾ ਫੜਦੀ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਧਾਰੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਬਲਦ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ। ਗੌਰੀ, ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਦੈਤ ਫੜਦੀ ਹੈ; ਕੁੰਡਕਸ਼ਪਾਤ੍ਰਿਨੀ, ਚਿੱਟੀ, ਹੰਸ 'ਤੇ ਸਵਾਰ, ਸ਼ਾਂਕਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨੁ ਤੇ ਤੀਰ (ਸ਼ਰਤ ਰੰਗ), ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰ ਤੇ ਬਲਦ-ਧਨੁ। ਕੁਮਾਰੀ, ਮੋਰ ਪੰਖ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਲਾਲ ਰੰਗੀ, ਬਰਛਾ ਫੜਦੀ ਤੇ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਚਕ੍ਰ ਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ; ਵਾਰਾਹੀ, ਭੈਂਸਾ 'ਤੇ ਖੜੀ, ਦੰਡ, ਸ਼ੰਖ, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਗਦਾ ਫੜਦੀ ਹੈ। ਐਂਦ੍ਰੀ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਵਜਰ ਫੜਦੀ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ; ਚਾਮੁੰਡਾ, ਦਬੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ। ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਵਾਲ ਉੱਪਰ ਖੜੇ, ਪਤਲੀ ਪੇਟ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਬਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੀ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੋਪੜੀ ਤੇ ਤਲਵਾਰ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੇ ਛੁਰੀ; ਲਾਸ਼ 'ਤੇ ਸਵਾਰ, ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ। ਵਿਨਾਇਕਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ, ਵੱਡਾ ਪੇਟ ਤੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ। ਵੱਡੀ ਸੁੰਡ, ਜਨੇਊ ਪਹਿਨੀ, ਚਿਹਰਾ ਸੱਤ ਅੰਗੁਠੇ ਚੌੜਾ; ਸੁੰਡ ਛੱਤੀਸ ਅੰਗੁਠੇ ਲੰਬੀ ਤੇ ਚੌੜੀ। ਕਲਾ ਦੀ ਮਾਪ 12 ਅੰਗੁਠੇ; ਗਲ੍ਹਾ, ਨਸ ਤੇ ਅੱਧੀ ਕਲਾ, 36 ਅੰਗੁਠੇ; ਗੁਪਤ ਅੰਗ 1.5 ਅੰਗੁਠੇ। ਨਾਭੀ ਤੇ ਰਾਨ 12-12 ਅੰਗੁਠੇ; ਪਿੰਡੀਆਂ ਤੇ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਵੀ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੰਦ; ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹਾੜੀ, ਮਿਠਾਈ ਜਾਂ ਨੀਲਾ ਕਮਲ। ਸੋਹਣੀ ਚਿਹਰੇ, ਬਿੱਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ; ਨਾਲੇ ਸਕੰਦਾ, ਮੋਰ 'ਤੇ ਸਵਾਰ। ਸਵਾਮੀ, ਸ਼ਾਖਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਚਪਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਮੁਰਗਾ; ਕਦੇ ਇਕ ਚਿਹਰਾ, ਕਦੇ ਛੇ ਚਿਹਰੇ; ਛੇ ਹੱਥ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ, ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੱਥ। ਹੱਥਿਆਰ—ਬਰਛਾ, ਤੀਰ, ਫੰਨ, ਤਲਵਾਰ, ਢਾਲ, ਚੇਤਾਵਨੀ ਮੂਦਰਾ; ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਛਾ, ਤੇ ਛੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਮੋਰ-ਪੰਖ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਢਾਲ, ਝੰਡਾ, ਅਭੈ ਮੂਦਰਾ, ਮੁਰਗਾ ਫੜਦੀ ਹੈ; ਭੈੜੇ ਤੇ ਮੀਠੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਖੋਪੜੀ, ਛੁਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਫੰਨ ਫੜਦੀ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੀ, ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਪੈਰ ਉੱਪਰ, ਰੂਦ੍ਰਚਰਚਿਕਾ; ਇਹ ਅਠ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਸਿਰ ਤੇ ਕਮਰਬੰਦ ਨਾਲ ਸਜੀ। ਇਹੀ ਰੂਦ੍ਰ-ਚਾਮੁੰਡਾ, ਨਾਚਣ ਵਾਲੀ, ਨਾਚ ਰਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਬੈਠੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ, ਭੈਂਸਾ ਫੜ ਕੇ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦਸ ਹੱਥਾਂ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ, ਹਥਿਆਰ, ਤਲਵਾਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਲੈਸ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀ ਤੇ ਢਾਲ; ਗਦਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਵੀ; ਉਹ ਸਿੱਧਾ-ਚਾਮੁੰਡਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਸਿੱਧ-ਯੋਗੇਸ਼ਵਰੀ, ਸਭ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ; ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਲਾਲ, ਫੰਨ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਜੀ। ਭੈਰਵੀ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ, ਬਾਰਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ; ਇਹ ਅਠ ਭੈੜੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਸਮਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ, ਹਥਿਆਰਾਂ, ਮੂਦਰਾਵਾਂ, ਤੇ ਵਡਿਆਈਆਂ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।