ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਕੁਰਮਾ ਦੇ ਵਾਮ ਪਾਸੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਧਰਤੀ ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਰਾਹਾ ਦਾ ਰੂਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਸੱਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਰਸਿੰਹਾ, ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਾਮ ਜੰਘ ਨਾਲ ਦੈਤ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇਜਸਵੀ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਛਤਰੀ ਅਤੇ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼, ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਕੁਹਾੜੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ, ਤਲਵਾਰ, ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਗਦਾ ਅਤੇ ਹਲ ਨਾਲ ਜਾਂ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਰਲੇ ਵਾਮ ਪਾਸੇ ਹਲ, ਹੇਠਾਂ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ੰਖ, ਉਪਰਲੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਗਦਾ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੰਦਰ ਚੱਕਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਕਲਕੀ, ਘਾਸ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਲੇਛਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਉਹ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ, ਤਲਵਾਰ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਬਾਣ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੌਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਉਪਰਲੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਗਦਾ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਵਾਮ ਪਾਸੇ ਪਰਮ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੁਦਰਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਜਾਂ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਹਲ ਅਤੇ ਮੋਸਲ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵਜਰ, ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਗਦਾਵਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਨਿਰੁੱਧ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਰਾਇਆਣ ਵੀ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਝੂਲਦੇ ਜੂੜੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਹੰਸ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਜਾਂ ਚਮਚ, ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ ਕਮੰਡਲੁ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਉਸਦੇ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੁ, ਅੱਠ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਗਰੁੜ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ; ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ ਗਦਾ, ਬਾਣ, ਵਰ mudra, ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਢਾਲ ਹੈ। ਨਰਸਿੰਹਾ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਉਹ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, having ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਾਦੈਤ। ਵਰਾਹਾ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੱਠ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਗਰੁੜ ਤੇ ਸਵਾਰ ਰੂਪ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ, ਤਲਵਾਰ, ਮੋਸਲ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਹਨ; ਸ਼ੰਖ, ਧਨੁਸ਼, ਗਦਾ, ਪਾਸ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ; ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮਦਨ, ਪਾਸ, ਭਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਸੂਲ ਅਤੇ ਤੀਰ ਹਨ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਧਨੁਸ਼, ਗਦਾ, ਪਾਸ ਅਤੇ ਭਾਲਾ ਹਨ; ਹਲ, ਕੁਹਾੜੀ, ਲਾਠੀ, ਛੁਰੀ ਅਤੇ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਢਾਲ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਵੀਹ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜਾ ਹੈ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੈਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੁਆਰਾ ਥਾਮਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਮਲਾ ਆਦਿਕ ਦੁਆਰਾ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਹਰਿ, ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ, ਹਰਿ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਭਾਲਾ ਅਤੇ ਲਾਂਸ, ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਹਨ; ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਸੰਗਤ। ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਵੇਦ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਹੈ; ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ, ਤੇ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਕੱਛੂਏ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦੁਆਰਾ ਥਾਮਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਹਲ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹਰੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਚੰਡੀ ਨੂੰ ਵੀਹ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸੂਲ, ਤਲਵਾਰ, ਭਾਲਾ, ਚੱਕਰ, ਪਾਸ, ਢਾਲ, ਅਸਤਰ ਅਤੇ ਅਭਯ ਮুদ্রਾ ਹੋਣ। ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਡਮਰੂ, ਭਾਲਾ, ਸੱਪ ਦਾ ਪਾਸ, ਢਾਲ, ਕੁਹਾੜੀ, ਅੰਕੁਸ਼, ਧਨੁਸ਼, ਘੰਟੀ, ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਗਦਾ ਹੋਣ। ਚੰਡੀ ਨੂੰ ਦਸ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਇਨਾ ਅਤੇ ਮਦਨ; ਉਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੈਤ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉੱਤਜੀਤ ਆਦਮੀ, ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਸੂਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲਹੂ ਵਹਾਉਂਦਾ, ਲਾਲ ਮਾਲਾ, ਵਾਲ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ। ਮਹਿਸ਼ਾ (ਭੈਂਸ) ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਗਲਾ ਪਾਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਯਾਮ੍ਯਾ ਦਾ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੈਤ ਥੱਲੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਡਿਕਾ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੌਂ-ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਦੁৰ্গਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਨੌਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਅਠਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਢਾਲ ਹਨ। ਉਹ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਇਨਾ, ਧਮਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅੰਗੁਲੀ, ਧਨੁਸ਼, ਝੰਡਾ, ਡਮਰੂ, ਪਾਸ ਅਤੇ ਭਾਲਾ, ਮਦਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸੂਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਵਜਰ, ਤਲਵਾਰ, ਅੰਕੁਸ਼, ਬਾਣ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ, ਬਾਕੀ ਰੂਪ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਡਮਰੂ ਅਤੇ ਧਮਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅੰਗੁਲੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰੁਦ੍ਰ-ਚੰਡਾ ਆਦਿਕ ਨੌਂ ਰੂਪ ਹਨ: ਰੁਦ੍ਰ-ਚੰਡਾ, ਪ੍ਰਚੰਡਾ, ਚੰਡੋਗ੍ਰਾ, ਚੰਡਨਾਇਕਾ, ਚੰਡਾ, ਚੰਡਵਤੀ, ਚੰਡਰੂਪਾ, ਅਤਿਚੰਡਿਕਾ, ਉਗ੍ਰਚੰਡਾ; ਵਿਚਕਾਰ ਰੋਚਨਾ, ਭਾਰੁਣੀ ਅਤੇ ਅਸਿਤਾ ਹਨ। ਨੀਲਾ, ਸ਼ੁਕਲਾ, ਧੂਮ੍ਰਿਕਾ, ਪੀਤਾ, ਸ਼੍ਵੇਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਵਾਰ; ਮਹਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਆਦਮੀ ਦੈਤ ਦੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਮੁੱਕ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਨੌਂ ਦੁৰ্গਾਵਾਂ, ਆਲੀਢ ਮੂਦਰਾ ਵਿੱਚ ਖੜੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਮਪੱਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਉਂ ਹੀ ਗੌਰੀ ਤੇ ਚੰਡਿਕਾ ਆਦਿਕ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘੜਾ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਿਧ ਹੋਈ, ਲਲਿਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਆਇਨਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਫਲ ਫੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸੌਭਾਗ੍ਯਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਦੱਖਣੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ ਫਲ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਸ਼੍ਵੇਤਾ, ਚਿੱਟੀ ਚਮਕਦਾਰ, ਕਮਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮਕਰ ਤੇ ਬੈਠੀ, ਜਾਹਨਵੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।