ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਰਾਮ ਚੰਦ ਜੀ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਏ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।" ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, "ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਾਂਗਾ। ਇਹ ਜਾਕੇ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣ। ਜੇ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ ਤੇ ਕੋਈ ਖੋਜ ਨਾ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵਾਨਰ ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਰਾਮ ਦਾ ਮੁਦਰਾ-ਅੰਗੂਠੀ ਲੈ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੋਰ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਦੀ ਗੁਫਾ ਨੇੜੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਵਿਅਰਥ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੇ; ਸਿਰਫ ਜਟਾਯੁ ਹੀ ਧੰਨ ਹੈ।" ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਕੁਝ ਸੋਚਿਆ। ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਓਹ ਜਟਾਯੁ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਤੱਕ ਉੱਡ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਰ ਜਲ ਗਏ ਤੇ ਮੈਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।" ਫਿਰ ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪਰ ਮੁੜ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।" "ਇਹ ਲੂਣ-ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਵਾਨਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੰਪਾਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ, ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਕੌਣ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਫਿਰ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ, ਮਾਰੁਤੀ (ਹਨੁਮਾਨ) ਨੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਸਮੁੰਦਰ ਇਕ ਛਾਲ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉੱਠਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨਾਕਾ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਸਿੰਹਿਕਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਘਰ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਦਸਗ੍ਰੀਵ (ਰਾਵਣ), ਕੁੰਭ, ਕੁੰਭਕਰਨ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵੇਖੇ। ਪਰ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀਤਾ ਰਾਖਸ਼ਸਣੀਆਂ ਵਲੋਂ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਰਾਵਣ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, "ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ," ਪਰ ਸੀਤਾ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੀ "ਨਹੀਂ" ਆਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਾਨਰ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਖਸ਼ਸਣੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ, "ਰਾਵਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ।" ਜਦ ਰਾਵਣ ਉੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਹਨ। ਤੈਨੂੰ ਰਾਵਣ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਗਿਆ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਦਰਾ-ਅੰਗੂਠੀ ਰਾਮ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਭੇਜੀ ਹੈ।" ਸੀਤਾ ਨੇ ਅੰਗੂਠੀ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਪਵਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਅੱਗੇ ਬੈਠੀ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਜੇ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ..." "ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?" ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਸੀ। ਵਾਨਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਮ, ਸੀਤੇ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਥੇ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਬਚਾ ਲੈਣਗੇ।" "ਰਾਜਾ, ਜਦ ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇ।" ਸੀਤਾ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਣੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਆਖੀ, "ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬਚਾ ਲੈਣ, ਤੂੰ ਵੀ ਜਲਦੀ ਜਾ। ਕਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸੀਂ, ਹੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੇ।" ਮਣੀ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਗਾ। ਜੇ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਕੋਈ ਔਰਤ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚਲੀ ਜਾਵੇ।" "ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਸੁਗਰੀਵ ਸਮੇਤ, ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਵਿਖਾਵਾਂਗਾ।" ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਚੱਲ, ਹੇ ਹਨੁਮਾਨ, ਰਘੁਨਾਥ ਕੋਲ।" ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਇਕ ਉਪਾਏ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਨੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕਿਨਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਅਕਸ਼, ਜੋ ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਲਿਆ। ਸੰਪਾਤੀ ਰੂਪ ਫੜ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?" ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਦੂਤ ਹਾਂ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਤੂੰ ਤੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣਗੇ।" ਰਾਵਣ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਲਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। "ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ," ਉਹ ਆਖਿਆ। ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਅੰਗਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਮਧੁ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਮਧੁ ਪੀਤਾ। ਦਧਿਮੁਖ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ, ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਰਾਮ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ? ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਆਖੀ?" "ਸੀਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵਰਖਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ," ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਸੀਤਾ-ਮਣੀ ਲੈ ਆਇਆ। ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆ। ਰਾਮ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ।" ਮਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਮ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਪਏ। ਮਣੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲੋ।" "ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਇਆ। ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ," ਪਰ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਸਾਥੀ-ਰਹਿਤ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਰਸਤਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਨਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਓ ਤੇ ਲੰਕਾ ਜਾਓ।" "ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਨਲ ਦੇ ਪੁਲ ਨਾਲ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।