ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਵੇਦ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨੌਕਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਵਿਸ਼ਨੁ, ਕਾਲ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ — ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੂਲ, ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਉਹ ਰਚਨਾ, ਪ੍ਰਲੈ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਯੁਗ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਮਤ्सਯ, ਕੂਰਮ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਗਿਆਨ — ਉੱਚੀ ਤੇ ਨੀਵੀ — ਅਤੇ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ, ਅਥਰਵ ਵੇਦ, ਛੇ ਵેદਾਂਗ, ਅਤੇ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸ਼ਬਦ-ਵਿਦਿਆ, ਕਰਮ-ਵਿਦਿਆ, ਵਿਆਕਰਨ, ਨਿਰੁਕਤ, ਜੋਤਿਸ਼, ਛੰਦ, ਕੋਸ਼, ਵਿਚਾਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ। ਤਰਕ, ਆਯੁਰਵੇਦ, ਸੰਗੀਤ, ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤ੍ਰ — ਇਹ ਨੀਵੀਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ; ਪਰ ਉੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਸਪર્શ, ਵੰਸ਼ ਰਹਿਤ, ਵਰਗ ਰਹਿਤ, ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਨਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਮਤ्सਯ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੀ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ, 'ਪ੍ਰਸ਼ਨ', ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਮਤ्सਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਤਾਵੋ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੋ।" ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਹਰੀ ਦੇ ਮਤਸਯ ਰੂਪ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣੋ। ਇਹ ਅਵਤਾਰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਸਜਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਿਕ, ਆਕਾਸਮਿਕ ਪ੍ਰਲੈ ਹੋਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਭੂਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਮਨੂ, ਜੋ ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਸੁਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜਲ ਚੜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਮੱਛੀ ਆਈ। ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗਾ, ਮੱਛੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਸੁੱਟੋ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ।" ਮੱਛੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਅੱਜ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜਣੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੂ ਨੇ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਇਕ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਪਰ ਮੱਛੀ ਵਧੀ ਤੇ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੀ, "ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਥਾਂ ਦਿਓ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਜਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਉਥੇ ਵੀ ਵਧੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ, "ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਥਾਂ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ।" ਫਿਰ ਇੱਕ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਉਥੇ ਵਧੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ, "ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਥਾਂ ਦਿਓ।" ਆਖਰਕਾਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮੱਛੀ ਲੱਖਾਂ ਯੋਜਨ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੋ, ਹੇ ਨਾਰਾਯਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਭਟਕਾ ਰਹੇ ਹੋ?" ਮਨੂ ਦੇ ਸਵਾਲ 'ਤੇ, ਮੱਛੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ।" "ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਡੁੱਬਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਦ ਨੌਕਾ ਆਵੇ, ਤੂੰ ਬੀਜ ਆਦਿ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਣਾ।" "ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਿਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੇਂਗਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਵਾਂ, ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਸਰਪ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੱਛੀ ਅੰਤर्धਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਮਨੂ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਵਧਿਆ, ਉਹ ਨੌਕਾ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਮੱਛੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸੋਨਹਿਰੀ ਸਿੰਗ ਸੀ, ਲੱਖਾਂ ਯੋਜਨ ਵੱਡੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਿੰਗ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਮਨੂ ਨੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੱਛੀ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਸ ਨੇ ਭਜਨ ਕਰਕੇ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਅਸੁਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੇਦ ਚੁਰਾ ਲਏ ਸਨ। ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਨਵੇਂ ਕਲਪ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਾਹ ਤੇ ਫਿਰ ਕੂਰਮ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਰਾਹ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼, ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।" ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੀ, ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਅਤੇ ਦੈਤੀਆਂ ਦੇ ਕੰਟ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਹਰੀ ਅੰਤर्धਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਦਾ ਭਰਾ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ਿਪੁ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਯਜਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਥਿਆ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਰਸਿੰਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਰਸਿੰਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤੇ। ਪੁਰਾਣੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਆਦਿ ਨੇ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਰ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਉਤਾਰੇ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲਈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਅਦਿਤੀ ਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਰਹਿਤ ਦੇਹ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਵਾਮਨ ਬਣ ਕੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਯਜਨ 'ਤੇ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ, ਜੋ ਯਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ। ਵਾਮਨ ਦੀ ਵੇਦ ਪਾਠ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਲੀ, ਜੋ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਤੂੰ ਜੋ ਮੰਗਣਾ ਚਾਹੁਣ, ਮੰਗ ਲੈ।" ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਮਨਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਬਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਹੋ, ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?" ਵਾਮਨ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਮੰਗਿਆ, ਦੇਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ خاطر, ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿਓ।" ਬਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਜਦ ਪਾਣੀ ਹੱਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਵਾਮਨ ਛੋਟਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ, ਮਧ੍ਯਲੋਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਸੂਤਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਹਰੀ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਖੀ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। "ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਜਦ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਆ ਗਏ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਹਰੀ ਉਤਰੇ।" ਹਰੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਸਾਂਤਿ ਲਈ, ਜਮਦਗਨੀ ਅਤੇ ਰੇਣੁਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਗਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜੋ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ। ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਾ, ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ।