ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅଙ୍‌ଘ୍ନିପୃଷ୍ଠୌ ସ୍ଫିଚୌ କଟ୍ଯାଂ ଯଥାଯୋଗଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍। ସପ୍ତାଂଶୋନାସ୍ତଥାଙ୍ଗୁଲ୍ଯୋ ଦୀର୍ଘଂ ଵିଷ୍କମ୍ଭନାହତମ୍

ପାଦପିଛାଳ, କଟି ଓ ନିତମ୍ବକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଗଠନ କରିବା ଦରକାର। ଆଂଗୁଠିଗୁଡ଼ିକୁ ସାତ ଅଂଶ ରଖି, ଲମ୍ବ ହସ୍ତପ୍ରସ୍ଥ ଦ୍ୱାରା କମାଇବା ଉଚିତ୍।

ନେତ୍ରୈକଵର୍ଜିତାଯାମା ଜଙ୍ଘୋରୂ ଚ ତଥା କଟିଃ। ମଧ୍ଯପାର୍ଶ୍ଵଂ ଚ ତଦ୍‌ଵୃତ୍ତଂ ଘନଂ ପୀନଂ କୁଚଦ୍ଵଯମ୍

ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଆଖି ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଜଂଘା, ଉରୁ ଏବଂ କଟି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହୋଇଥାଏ; ମଧ୍ୟଭାଗ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ଗୋଳାକାର ଓ ଭରିପୁରା, ଦୁଇଟି ସ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଗଢ଼ା ଓ ଉତ୍ତଳ।

ତାଲମାତ୍ରୌ ସ୍ତନୌ କାର୍ଯ୍ଯୌ କଟିଃ ସାର୍ଦ୍ଧକଲାଧିକା। ଲକ୍ଷ୍ମ ଶେଷଂ ପୁରାଵତ୍ସ୍ଯାତ୍ ଦକ୍ଷିଣେ ଚାମ୍ବୁଜଂ କରେ

ସ୍ତନ ଦୁଇଟି ତାଳ ମାପର ହେବା ଉଚିତ; କଟି ଅଧ ଅଧିକ ମାପର; ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବବତ୍ ରହିବ, ଡାହାଣ ହାତରେ ପଦ୍ମ ରହିଛି।

ଵାମେ ଵିଲ୍ଵଂ ସ୍ଵିଯୌ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଶୁଭେ ଚାମରହସ୍ତକେ। ଦୀର୍ଘଘୋଣସ୍ତୁଗରୁଡଶ୍ଚକ୍ରାଙ୍ଗାଦ୍ଯାନଥୋ ଵଦେ

ବାମ ହାତରେ ବେଲ ଫଳ, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୁଭ ଚାମର ହାତରେ ଧରିଛି; ଲମ୍ବା ନାକ, ଭାରି ଠୋଡ଼, ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ—ଏହି ସବୁ ମୁଁ କହୁଛି।

ଭଗଵାନୁଵାଚ ଶାଲଗ୍ରାମାଦିମୂର୍ତ୍ତିଶ୍ଚ ଵକ୍ଷଯେହଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦାଃ। ଵାସୁଦେଵୋଽସିତୋ ଦ୍ଵାରେ ଶିଲାଲଗ୍ନଦ୍ଵିଚକ୍ରକଃ

ଭଗବାନ କହିଲେ: ମୁଁ ଏଠାରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଆଦି ମୂର୍ତ୍ତି ଉପରେ କଥାହେବି, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ; ବାସୁଦେବ ଦ୍ୱାରରେ କଳା, ପାଥରରେ ଲଗା, ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ଥିବା।

ଜ୍ଞେଯଃ ସଙ୍କର୍ଷଣୋ ଲଗ୍ନଦ୍ଵିଚକ୍ରୋ ରକ୍ତ ଉତ୍ତମଃ। ସୂକ୍ଷ୍ମଚକ୍ରୋ ବହୁଚ୍ଛିଦ୍ରଃ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନୋ ନୀଲଦୀର୍ଘକଃ

ସଂକର୍ଷଣକୁ ଜଣାଯିବ, ସେ ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ସହିତ ଲଗା, ଉତ୍ତମ ଓ ଲାଲ; ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚକ୍ର, ବହୁ ଛିଦ୍ର, ନୀଳ ଓ ଲମ୍ବା।

ପୀତୋନିରୁଦ୍ଧଃ ପଦ୍ମାଙ୍କୋ ଵର୍ତ୍ତୁଲୋ ଦ୍ଵିତ୍ରିରେଖଵାନ୍। କୃଷ୍ଣୋ ନାରାଯଣୋ ନାଭ୍ଯୁନ୍ନତଃ ଶୁଷିରଦୀର୍ଘଵାନ୍

ପୀତ ନିରୁଦ୍ଧ, ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ, ଗୋଳାକାର, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ରେଖା ଥିବା; କୃଷ୍ଣ ନାରାୟଣ ନାଭିରେ ଉଠା, ଗହ୍ୱର ଓ ଲମ୍ବା।

ପରମେଷ୍ଠୀ ସାବ୍ଜଚକ୍ରଃ ପୃଷ୍ଠଚ୍ଛିଦ୍ରଶ୍ଚ ଵିନ୍ଦୁମାନ୍। ସ୍ଥୂଲଚକ୍ରୋଽସିତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ମଧ୍ଯେ ରେଖା ଗଦାକୃତିଃ

ପରମେଷ୍ଠି ପଦ୍ମ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ, ପଛରେ ଛିଦ୍ର ଓ ବିନ୍ଦୁ ଥିବା; ବିଷ୍ଣୁ କଳା, ମୋଟା ଚକ୍ର, ମଧ୍ୟରେ ଗଦା ଆକୃତି ରେଖା।

ନୃସିଂହଃ କପିଲଃ ସ୍ଥୂଲଚକ୍ରଃ ସ୍ଯାତ୍ ପଞ୍ଚଵିନ୍ଦୁକଃ। ଵରାହଃ ଶକ୍ତିଲିଙ୍ଗଃ ସ୍ଯାତ୍ ତଚ୍ଚକ୍ରୌ ଵିଷମୌ ମୃତୌ

ନୃସିଂହ କପିଳ, ମୋଟା ଚକ୍ର ଓ ପାଞ୍ଚଟି ବିନ୍ଦୁ; ବରାହ ଶକ୍ତି ଚିହ୍ନ, ଯଦି ଚକ୍ର ଅସମ, ତେବେ ଅଶୁଭ।

ଇନ୍ଦ୍ରନୀଲନିଭଃ ସ୍ଥୂଲସ୍ତ୍ରିରେଖାଲାଞ୍ଛିତଃ ଶୁଭଃ। କୂର୍ମସ୍ତଥୋନ୍ନତଃ ପୃଷ୍ଠେ ଵର୍ତ୍ତଲାଵର୍ତ୍ତକୋଽସିତଃ

ନୀଳମଣି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ମୋଟା, ତିନିଟି ରେଖା ଥିବା, ଶୁଭ; କୂର୍ମ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ଉଠା, ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଚିହ୍ନ ଓ କଳା।

ହଯଗ୍ରୀଵୋଙ୍କୁଶାକାରରେଖୋ ନୀଲଃ ସଵିନ୍ଦୁକଃ। ଵୈକୁଣ୍ଠଃ ଏକଚକ୍ରୋଽବ୍ଜୀ ମଣିଭଃ ପୁଚ୍ଛରେଖକଃ

ହୟଗ୍ରୀବ ଅଙ୍କୁଶ ଆକୃତି ରେଖା, ନୀଳ ଓ ବିନ୍ଦୁ ଥିବା; ବୈକୁଣ୍ଠ ଏକ ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ ଭଳି, ମଣି ଭଳି, ପୁଛ ରେଖା ଥିବା।

ମତ୍ସ୍ଯୋ ଦୀର୍ଘସ୍ତ୍ରିଵିନ୍ଦୁଃ ସ୍ଯାତ୍ କାଚଵର୍ଣସ୍ତୁ ପୂରିତଃ। ଶ୍ଯାମସ୍ତ୍ରିଵିକ୍ରମୋ ଦକ୍ଷରେଖସ୍ତୁ ଵର୍ତ୍ତୁଲଃ

ମତ୍ସ୍ୟ ଲମ୍ବା, ତିନିଟି ବିନ୍ଦୁ ଓ କାଚ ରଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଶ୍ୟାମ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଡାହାଣ ରେଖା ଓ ଗୋଳାକାର।

ଵାମନୋ ଵର୍ତ୍ତୁଲଶ୍ଚାତିହ୍ରସ୍ଵୋ ନୀଲଃ ସଵିନ୍ଦୁକଃ। ଶ୍ଯାମସ୍ତ୍ରିଵିକ୍ରମୋ ଦକ୍ଷରେଖୋ ଵାମେନ ଵିନ୍ଦୁକଃ

ବାମନ ଗୋଳାକାର, ବହୁତ ଛୋଟ, ନୀଳ ଓ ବିନ୍ଦୁ ଥିବା; ଶ୍ୟାମ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଡାହାଣ ରେଖା, ବାମରେ ବିନ୍ଦୁ।

ଅନନ୍ତୋ ନାଗଭୋଗାଙ୍ଗୋ ନୈକାଭୋ ନୈକମୂର୍ତ୍ତିମାନ୍। ସ୍ଥୂଲୋ ଦାମୋଦରୋ ମଧ୍ଯଚକ୍ରୋ ଦ୍ଵାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଵିନ୍ଦୁକଃ

ଅନନ୍ତ ସର୍ପ ଭଙ୍ଗି ଆକୃତି, ବହୁ ଚିହ୍ନ ଓ ବହୁ ରୂପ; ଦାମୋଦର ମୋଟା, ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର, ଦ୍ୱାରରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିନ୍ଦୁ।

ସୁଦର୍ଶନସ୍ତ୍ଵେକଚକ୍ରୋ ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାଯଣୋ ଦ୍ଵଯାତ୍। ଚିତ୍ରକ୍ରଶ୍ଚାଚ୍ଯୁତୋ ଦେଵସ୍ତ୍ରିଚକ୍ରୋ ଵା ତ୍ରିଵିକ୍ରମଃ

ସୁଦର୍ଶନ ଏକ ଚକ୍ର; ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣ ଦୁଇଟି; ଚିତ୍ରକ୍ର ଅଚ୍ୟୁତ ଦେବ, ତିନିଟି ଚକ୍ର ବା ତ୍ରିବିକ୍ରମ।

ଜନାର୍ଦ୍ଦନଶ୍ଚତୁସ୍ଚକ୍ରୋ ଵାସୁଦେଵସ୍ଚ ପଞ୍ଚଭିଃ। ଷଟ୍ରଚକ୍ରସ୍ଚୌଵ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନଃ ସଙ୍କର୍ଷଣଶ୍ଚ ସପ୍ତଭିଃ

ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଚାରିଟି ଚକ୍ର; ବାସୁଦେବ ପାଞ୍ଚଟି; ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଛଅଟି ଚକ୍ର, ସଂକର୍ଷଣ ସାତଟି।

ପୁରୁଷୋତ୍ତମୋଷ୍ଟଚକ୍ରୋ ନଵଵ୍ଯୂହୋ ନଵାଙ୍କିତଃ। ଦଶାଵତାରୋ ଦଶଭିର୍ଦ୍ଦଶୈକେନାନିରୁଦ୍ଧକଃ

ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଅଠଟି ଚକ୍ର; ନବବ୍ୟୂହ ନଅଟି ଚିହ୍ନ; ଦଶାବତାର ଦଶଟି, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଦଶ ଏକ ସହିତ।

ଦ୍ଵାଧଶାତ୍ମା ଦ୍ଵାଦଶଭିରତ ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵମନନ୍ତକଃ

ଦ୍ୱାଦଶ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାଦଶଟି ଚକ୍ର; ଉପରକୁ ଅନନ୍ତ ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଭଗଵାନୁଵାଚ ଶାଲଗ୍ରାମାଦିଚକ୍ରାଙ୍କପୂଜାଃ ସିଦ୍ଧ୍ଯୈଵଦାମି ତେ। ତ୍ରିଵିଧାସ୍ଯାଦ୍ଧରେଃ ପୂଜା କାମ୍ଯାକାମ୍ଯୋଭଯାତ୍ମିକା

ଭଗବାନ କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାଳଗ୍ରାମ ଆଦି ଚକ୍ର ଚିହ୍ନିତ ପୂଜାର ସିଦ୍ଧି ଦେଉଛି; ହରିଙ୍କର ପୂଜା ତିନି ପ୍ରକାର—ଇଚ୍ଛାସୂତ୍ର, ନିର୍ଇଚ୍ଛା ଓ ମିଶ୍ର।

ମୀନାଦୀନାନ୍ତ ପଞ୍ଚାନାଂ କାମ୍ଯାଥୋ ଵୋଭଯାତ୍ମିକା ଵରାହସ୍ପ ନୃସିଂହସ୍ଯ ଵାମନସ୍ଯ ଚମୁକ୍ତଯେ

ମାଛ ଆଦି ପାଞ୍ଚଟି ଅବତାରଙ୍କର ପୂଜା କେବେ କାମନା ପାଇଁ, କେବେ ଦୁଇଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବରାହ, ନୃସିଂହ ଓ ବାମନଙ୍କ ପୂଜା ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ହୁଏ।

ଚକ୍ରାଦୀନାଂ ତ୍ରଯାଣାନ୍ତୁ ଶାଲଗ୍ରାମାର୍ଚ୍ଚନଂ ଶ୍ରୃଣୁ। ଉତ୍ତମା ନିଷ୍ଫଲା ପୂଜା କନିଷ୍ଠା ସଫଲାର୍ଚନା

ଚକ୍ର ଆଦି ତିନିଟି ଦେବତାଙ୍କର ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାରେ ପୂଜା ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୂଜା ଫଳ ଦେଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ପୂଜା ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

ମଧ୍ଯମା ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜା ସ୍ଯାଚ୍ଚକ୍ରାଵ୍ଜେ ଚତୁରସ୍ରକେ। ପ୍ରଣଵଂ ହୃଦି ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଷଡଙ୍ଗଙ୍କରଦେହଯୋଃ

ମଧ୍ୟମ ପୂଜା ହେଉଛି ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜା, ଯାହା ଚକ୍ର, କମଳ ଓ ଚତୁରସ୍ର ଉପରେ କରାଯାଏ; ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ରକୁ ହୃଦୟରେ ଓ ଛଅ ଅଙ୍ଗକୁ ହାତ ଓ ଦେହରେ ବ୍ୟବହାର କରି।

କୃତମୁଦ୍ରାତ୍ରଯଶ୍ଚକ୍ରାଦ୍ ବହିଃ ପୂର୍ଵେ ଗୁରୁଂ ଯଜେତ୍। ଆପ୍ଯେ ଗଣଂ ଵାଯଵେ ଚ ଧାତାରଂ ନୈର୍ଋତେ ଯଜେତ୍

ଚକ୍ରର ବାହାରେ ତିନିଟି ମୁଦ୍ରା କରି, ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ପୂର୍ବଦିଗରେ ବାୟୁଙ୍କ ଗଣକୁ, ଓ ନୈୃତ୍ୟ ଦିଗରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

ଵିଧାତାରଞ୍ଚ କର୍ତ୍ତାରଂ ହର୍ତ୍ତାରଂ ଦକ୍ଷସୌମ୍ଯଯୋଃ। ଵିଷ୍ଵକସେନଂ ଯଜେଦୀଶେ ଆଗ୍ନେଯେ କ୍ଷେତ୍ରପାଲକମ୍

ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ ଓ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ ଦିଗରେ ହର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ, ଇଶାନ କୋଣରେ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ, ଓ ଆଗ୍ନେୟ କୋଣରେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳକଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

ଋଗାଦିଵେଦାନ୍ ପ୍ରାଗାଦୌ ଆଧାରାନନ୍ତକଂ ଭୁଵମ୍। ପୀଠଂ ପଦ୍ମଂ ଚାର୍କ ଵନ୍ଦ୍ରଵହ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯଂ ମଣ୍ଡଲତ୍ରଯମ୍

ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବେଦ ଆଦିକୁ ଆରମ୍ଭରେ ରଖି, ଭୂମିକୁ ଅନନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧାର ଭାବେ ରଖିବା; ଆସନ, କମଳ ଓ ତିନିଟି ମଣ୍ଡଳ—ଅର୍କ, ବନ୍ଦ୍ର, ଓ ବହ୍ବ୍ୟ ନାମକ—ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଆସନଂ ଦ୍ଵାଦଶାର୍ଣେନ ତତ୍ର ସ୍ଥାପ୍ଯ ଶିଲାଂ ଯଜେତ୍। ଵ୍ଯସ୍ତେନ ଚ ସମସ୍ତେନ ସ୍ଵବୀଜେନ ଯଜେତ୍ କ୍ରମାତ୍

ବାରଟି କିରଣ ଥିବା ଆସନ ଉପରେ ଶିଳାକୁ ରଖି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ପୃଥକ୍ ଓ ଏକାତ୍ମକ ଭାବରେ, ନିଜ ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କ୍ରମରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ପୂର୍ଵାଦାଵଥ ଵେଦାଦ୍ଯୈର୍ଗାଯତ୍ରୀଭ୍ଯାଂ ଜିତାଦିନା। ପ୍ରଣଵେନାର୍ଚ୍ଚଯେତ୍ ପଞ୍ଚାନ୍ମୁଦ୍ରାସ୍ତିସ୍ରଃ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍

ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ବେଦ ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର, ଜିତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ, ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚଟିଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଓ ତିନିଟି ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।

ଵିଷ୍ଵକ୍‌ସେନସ୍ଯ ଚକ୍ରସ୍ଯ କ୍ଷେତ୍ରପାଲସ୍ଯ ଦର୍ଶଯେତ୍। ଶାଲଗ୍ରାମସ୍ଯ ପ୍ରଥମା ପୂଜାଥୋ ନିଷ୍ଫଲୋଚ୍ଯତେ

ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ, ଚକ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ; ଶାଳଗ୍ରାମର ପ୍ରଥମ ପୂଜାକୁ ଫଳହୀନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପୂର୍ଵଵତ୍ ଷୋଡଶାରଞ୍ଚ ସପଦ୍ମଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଲିଖେତ୍। ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଖଡ୍‌ଗୈର୍ଗୁର୍ଵାଦ୍ଯଂ ପୂର୍ଵଂଵଦ୍ଯଜେତ୍

ପୂର୍ବବତ୍ ଷୋଳ କିରଣ ଥିବା ଚକ୍ର ଓ କମଳ ମଣ୍ଡଳ ଆଙ୍କିବା; ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ଖଡ଼ଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂଜିବା।