ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଗୁଲ୍ଫାତ୍ ପୂର୍ଵଂ ତୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରମାଣାଚ୍ଚତୁରଙ୍ଗେଲମ୍। ତ୍ରିକଲଂ ଵିସ୍ତୃତୌ ପାଦୌ ତ୍ର୍ଯଙ୍ଗୁଲୋ ଗୁହ୍ଯକଃ ସ୍ମୃତଃ

ଗୁଲ୍ଫ ପୂର୍ବରୁ ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ପାଦର ପ୍ରସ୍ଥ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେବ, ଗୁହ୍ୟକ ତିନି ଆଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ମନାଯାଏ।

ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲନ୍ତୁ ନାହୋସ୍ଯ ଦୀର୍ଘା ତଦ୍ଵତ୍ ପ୍ରଦେଶିନୀ। ଅଷ୍ଟମାଷ୍ଟାଂଶତୋ ନ୍ଯୂତାଃ ଶେଷାଙ୍ଗୁଲ୍ଯଃ କ୍ରମେଣ ତୁ

ପାଦର ଅଙ୍ଗୁଠି ପାଞ୍ଚ ଆଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବ ହେବ, ଏହିପରି ପ୍ରଦେଶିନୀ ମଧ୍ୟ। ଅନ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଳିଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ କମି କମି ହେବ।

ସପାଦାଙ୍ଗୁଲମୁତ୍ତସେଧମଙଗୁଷ୍ଠସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍। ଯଵୋନମଙ୍ଗୁଲଂ କାର୍ଯମଙ୍ଗୁଷ୍ଠସ୍ଯ ନଖଂ ତଥା

ଅଙ୍ଗୁଠି ଉପର ନଖ ଏକ ଏବଂ ଏକ-ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଆଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ହେବ। ଅଙ୍ଗୁଠିର ନଖ ଯବ ମାପରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।

ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗୁଲଂ ତଥାନ୍ଯାସାଂ କ୍ରମାନ୍ ନ୍ଯୂନଂ ତୁ କାରଯେତ୍। ତ୍ର୍ଯଙ୍ଗୁଲୌ ଵୃଷଣୌ କାର୍ଯୌ ମେଢ୍ରଂ ତୁ ଚତୁରଙ୍ଗୁମ୍

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିଟି ଅର୍ଧ ଆଂଗୁଠି କମି କମି କରିବା ଉଚିତ୍। ଦୁଇଟି ଅଣ୍ଡକୋଷ ତିନି ଆଂଗୁଠି ଲମ୍ବା ହେବା ଦରକାର, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ଚାରି ଆଂଗୁଠି ହେବା ଉଚିତ୍।

ପରିଣାହୋତ୍ର କୋଷାଗ୍ରଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଞ୍ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମ୍। ଷଡଙ୍ଗୁଲପରୀଣାହୌ ଵୃଷଣୌ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତୌ

ଅଣ୍ଡକୋଷର ଟିପ୍ ଚାରି ଆଂଗୁଠି ଲମ୍ବା କରିବା ଦରକାର। ଅଣ୍ଡକୋଷ ଛଅ ଆଂଗୁଠି ପରିଧି ଥିବା ବେଳେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ପ୍ରତିମା ଭୂଷଣାଢ୍ଯା ସ୍ଯାଦେତଦୁଦ୍ଦେଶଲକ୍ଷଣମ୍। ଅନଯୈଵ ଦିଶା କାର୍ଯଂ ଲୋକେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ଲକ୍ଷଣମ୍

ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଯେପରି ଜଗତରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍।

ଦକ୍ଷିଣେ ତୁ କରେ ଚକ୍ରମଧସ୍ତାତ୍ ପଦ୍ମମେଵ ଚ। ଵାମେ ଶଙ୍ଖଂ ଗଦୀଦସିତଦ୍ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣାତ୍

ଡାହାଣ ହାତରେ ଚକ୍ର ଏବଂ ତାହା ତଳେ ପଦ୍ମ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ବାମ ହାତରେ ଶଂଖ ଓ ଗଦା ରଖିବା ଦରକାର, କଳାବରଣ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ।

ଶ୍ରୀପୁଷ୍ଟୀ ଚାପି କର୍ତ୍ତଵ୍ଯେ ପଦ୍ମଵୀଣାକରାନ୍ଵିତେ। ଊରୁମାତ୍ରୋଚ୍ଛିତାଯାମେ ମାଲାଵିଦ୍ଯାଧରୌ ତଥା

ଶ୍ରୀ ଓ ପୁଷ୍ଟିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମ ଓ ବୀଣା ଧରିଥିବା ହାତ ସହିତ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍। ଉରୁ ଉଚ୍ଚ ଲମ୍ବା ହେବା ଦରକାର, ଏବଂ ମାଳା ଧରିଥିବା ଓ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କରିବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଲସଂସ୍ଥୌ ତୌ ପ୍ରଭା ହସ୍ତ୍ଯାଦିଭୂଷଣା। ପଦ୍ମାଭଂ ପାଦପୀଠନ୍ତୁ ପ୍ରତିମାସ୍ଵେଵମାଚରେତ୍

ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍, ହାତୀ ଇତ୍ୟାଦି ଭଳି ଭୂଷଣ ଓ ଚମକ ସହିତ। ପଦପୀଠ ପଦ୍ମ ରୂପୀ ହେବା ଦରକାର, ଏଭଳି ଭାବେ ସମସ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଭଗଵାନୁଵାଚ ପିଣ୍ଡିକାଲକ୍ଷଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଦୈର୍ଘ୍ଯୈଣ ପ୍ରତିମାସମା। ଉଚ୍ଛାଯଂ ପ୍ରତିମାର୍ଦ୍ଧନ୍ତୁ ଚତୁଃ ଷଷ୍ଟିପୁଟାଂ ଚ ତାମ୍

ଭଗବାନ କହିଲେ: ମୁଁ ପିଣ୍ଡିକାର ଲକ୍ଷଣ କହିବି। ଏହାର ଲମ୍ବ ମୂର୍ତ୍ତି ସମାନ ହେବା ଉଚିତ୍, ଉଚ୍ଚତା ମୂର୍ତ୍ତିର ଅର୍ଧ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ଚାରି କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠି ମାପ ହେବା ଦରକାର।

ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପଙ୍‌କ୍ତିଦ୍ଵଯଂ ଚାଧସ୍ତଦୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ଯତ୍ତୁ କୋଷ୍ଠକମ୍। ସମନ୍ତାଦୁଭଯୋଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଅନ୍ତସ୍ଥଂ ପରିମାର୍ଜଯେତ୍

ତଳେ ଓ ଉପରେ ଦୁଇ ଧାଡ଼ି ଛାଡ଼ି, ଭିତର ଅଂଶକୁ ସମସ୍ତ ପାଖରେ ସମାନଭାବେ ଚିକ୍କଣ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ପଙ୍‌କ୍ତିଦ୍ଵଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଅଧସ୍ତାଦ୍ ଯତ୍ତୁ କୋଷ୍ଠକମ୍। ଅନ୍ତଃ ସମ୍ମାର୍ଜଯେତ୍ ଯତ୍ନାତ୍ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋରୁଭଯୋଃ ସମମ୍

ଉପରେ ଦୁଇ ଧାଡ଼ି ଛାଡ଼ି, ତଳେ ଯେଉଁଠି ଖୋପ ଅଛି, ସେଠି ଭିତର ଅଂଶକୁ ସମାନ ଭାବରେ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯତ୍ନ କରି ଚିକ୍କଣ କରିବା ଉଚିତ୍।

ତଯୋର୍ମଧ୍ଯଗତୌ ତତ୍ର ଚତୁଷ୍କୌ ମାର୍ଜଯେତ୍ତତଃ। ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ଭାଜଯିତ୍ଵା ତୁ ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵପଙ୍‌କ୍ତିଦ୍ଵଯଂ ବୁଧଃ

ସେ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଚାରି ଅଂଶକୁ ଚିକ୍କଣ କରିବା ଦରକାର। ତାପରେ ଉପର ଦୁଇ ଧାଡ଼ିକୁ ଚାରି ଭାଗ କରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ତାହାକୁ ବାଣ୍ଟିବା ଉଚିତ୍।

ମେଖଲା ଭାଗମାତ୍ରା ସ୍ଯାତ୍ ଖାତଂ ତସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧମାନତଃ। ଭାଗଂ ଭାଗଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋରୁଭଯୋଃ ସମମ୍

ମେଖଳା ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ହେବା ଉଚିତ୍, ତାହାର ଖୋପ ଅର୍ଧ ମାପ ହେବ। ଅଂଶ ଅଂଶ ଛାଡ଼ି, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ସମାନ କରିବା ଦରକାର।

ଦତ୍ତ୍ଵା ଚୈକଂ ପଦଂ ବାହ୍ଯେ ପ୍ରମାଣଂ କାରଯେଦ୍ ବୁଧଃ। ତ୍ରିଭାଗେଣ ଚ ବାଗସ୍ଯାଗ୍ରେ ସ୍ଯାତ୍ତୋଯଵିନିର୍ଗମଃ

ବାହାରେ ଏକ ପଦ ଦେଇ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ମାପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବେ। ଅଂଶର ଆଗରେ ତିନି ଭାଗରେ ପାଣି ବାହାରିବା ପାଇଁ ମାର୍ଗ ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ନାନାପ୍ରକାରଭେଦେନ ଭଦ୍ରେଯଂ ପିଣ୍ଡିକା ଶୁଭା। ଅଷ୍ଟତାଲା ତୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ଦେଵୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତଥା ସ୍ତ୍ରିଯଃ

ଏହି ଶୁଭ ପିଣ୍ଡିକା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ତିଆରି ହୁଏ। ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅଷ୍ଟ ତାଳା ହେବା ଉଚିତ୍।

ଭ୍ରୁଵୌ ଯଵାଧିକେ କାର୍ଯ୍ଯେ ଯଵହୀନା ତୁ ନାସିକା। ଗୋଲକେନାଧିକଂ ଵକ୍ତ୍ରମୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ଵିଵର୍ଜିତମ୍

ଭୌଁ ଅଳ୍ପ ଲମ୍ବା କରିବା ଦରକାର, ନାକ ଅଳ୍ପ ଛୋଟ କରିବା ଉଚିତ୍। ମୁହଁ ଉପରୁ ଅଧିକ ଗୋଲାକାର ହେବା ଦରକାର, ଏବଂ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଚିରା ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଆଯତେ ନଯନେ କାର୍ଯ୍ଯଂ ତ୍ରିଭାଗୋନୈର୍ଯଵୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ। ତଦର୍ଦ୍ଧେନ ତୁ ଵୈପୁଲ୍ଯଂ ନେତ୍ରଯୋଃ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍

ଚକ୍ଷୁ ଲମ୍ବା ହେବା ଦରକାର, ତିନି ଯବ ମାପରେ। ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁର ପ୍ରସ୍ଥ ତାହାର ଅର୍ଧ ହେବା ଉଚିତ୍।

କର୍ଣପାଶୋଽଧିକଃ କାର୍ଯ୍ଯଃ ସୃକ୍କଣୀସମସୂତ୍ରତଃ। ନମ୍ରଂ କଲାଵିହୀନନ୍ତୁ କୁର୍ଯ୍ଯାଦଂଶଦ୍ଵଯଂ ତଥା

କାନର ଲଗା ଅଂଶ ଜବଡ଼ି ସମାନ ଏବଂ ଅଧିକ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦୁଇଟି ଓଠ ହଳକା ଭାଙ୍ଗା ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର ବିହୀନ କରିବା ଦରକାର।

ଗ୍ରୀଵା ସାର୍ଦ୍ଧକଲା କାର୍ଯ୍ଯା ତଦ୍ଵିସ୍ତାରୋପଶୋଭିତା। ନେତ୍ରଂ ଵିନା ତୁ ଵିସ୍ତାରୌ ଊରୂ ଜାନୂ ଚ ପିଣ୍ଡିକା

ଗଳା ଡେଢ଼ି କଳା ମାପରେ ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେବା ଉଚିତ୍। ଚକ୍ଷୁ ବ୍ୟତୀତ, ଉରୁ, ହାଂଡି ଓ ପିଣ୍ଡିକା ପ୍ରସ୍ଥରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍।

ଅଙ୍‌ଘ୍ନିପୃଷ୍ଠୌ ସ୍ଫିଚୌ କଟ୍ଯାଂ ଯଥାଯୋଗଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍। ସପ୍ତାଂଶୋନାସ୍ତଥାଙ୍ଗୁଲ୍ଯୋ ଦୀର୍ଘଂ ଵିଷ୍କମ୍ଭନାହତମ୍

ପାଦପିଛାଳ, କଟି ଓ ନିତମ୍ବକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଗଠନ କରିବା ଦରକାର। ଆଂଗୁଠିଗୁଡ଼ିକୁ ସାତ ଅଂଶ ରଖି, ଲମ୍ବ ହସ୍ତପ୍ରସ୍ଥ ଦ୍ୱାରା କମାଇବା ଉଚିତ୍।

ନେତ୍ରୈକଵର୍ଜିତାଯାମା ଜଙ୍ଘୋରୂ ଚ ତଥା କଟିଃ। ମଧ୍ଯପାର୍ଶ୍ଵଂ ଚ ତଦ୍‌ଵୃତ୍ତଂ ଘନଂ ପୀନଂ କୁଚଦ୍ଵଯମ୍

ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଆଖି ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଜଂଘା, ଉରୁ ଏବଂ କଟି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହୋଇଥାଏ; ମଧ୍ୟଭାଗ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ଗୋଳାକାର ଓ ଭରିପୁରା, ଦୁଇଟି ସ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଗଢ଼ା ଓ ଉତ୍ତଳ।

ତାଲମାତ୍ରୌ ସ୍ତନୌ କାର୍ଯ୍ଯୌ କଟିଃ ସାର୍ଦ୍ଧକଲାଧିକା। ଲକ୍ଷ୍ମ ଶେଷଂ ପୁରାଵତ୍ସ୍ଯାତ୍ ଦକ୍ଷିଣେ ଚାମ୍ବୁଜଂ କରେ

ସ୍ତନ ଦୁଇଟି ତାଳ ମାପର ହେବା ଉଚିତ; କଟି ଅଧ ଅଧିକ ମାପର; ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବବତ୍ ରହିବ, ଡାହାଣ ହାତରେ ପଦ୍ମ ରହିଛି।

ଵାମେ ଵିଲ୍ଵଂ ସ୍ଵିଯୌ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଶୁଭେ ଚାମରହସ୍ତକେ। ଦୀର୍ଘଘୋଣସ୍ତୁଗରୁଡଶ୍ଚକ୍ରାଙ୍ଗାଦ୍ଯାନଥୋ ଵଦେ

ବାମ ହାତରେ ବେଲ ଫଳ, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୁଭ ଚାମର ହାତରେ ଧରିଛି; ଲମ୍ବା ନାକ, ଭାରି ଠୋଡ଼, ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ—ଏହି ସବୁ ମୁଁ କହୁଛି।

ଭଗଵାନୁଵାଚ ଶାଲଗ୍ରାମାଦିମୂର୍ତ୍ତିଶ୍ଚ ଵକ୍ଷଯେହଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦାଃ। ଵାସୁଦେଵୋଽସିତୋ ଦ୍ଵାରେ ଶିଲାଲଗ୍ନଦ୍ଵିଚକ୍ରକଃ

ଭଗବାନ କହିଲେ: ମୁଁ ଏଠାରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଆଦି ମୂର୍ତ୍ତି ଉପରେ କଥାହେବି, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ; ବାସୁଦେବ ଦ୍ୱାରରେ କଳା, ପାଥରରେ ଲଗା, ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ଥିବା।

ଜ୍ଞେଯଃ ସଙ୍କର୍ଷଣୋ ଲଗ୍ନଦ୍ଵିଚକ୍ରୋ ରକ୍ତ ଉତ୍ତମଃ। ସୂକ୍ଷ୍ମଚକ୍ରୋ ବହୁଚ୍ଛିଦ୍ରଃ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନୋ ନୀଲଦୀର୍ଘକଃ

ସଂକର୍ଷଣକୁ ଜଣାଯିବ, ସେ ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ସହିତ ଲଗା, ଉତ୍ତମ ଓ ଲାଲ; ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚକ୍ର, ବହୁ ଛିଦ୍ର, ନୀଳ ଓ ଲମ୍ବା।

ପୀତୋନିରୁଦ୍ଧଃ ପଦ୍ମାଙ୍କୋ ଵର୍ତ୍ତୁଲୋ ଦ୍ଵିତ୍ରିରେଖଵାନ୍। କୃଷ୍ଣୋ ନାରାଯଣୋ ନାଭ୍ଯୁନ୍ନତଃ ଶୁଷିରଦୀର୍ଘଵାନ୍

ପୀତ ନିରୁଦ୍ଧ, ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ, ଗୋଳାକାର, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ରେଖା ଥିବା; କୃଷ୍ଣ ନାରାୟଣ ନାଭିରେ ଉଠା, ଗହ୍ୱର ଓ ଲମ୍ବା।

ପରମେଷ୍ଠୀ ସାବ୍ଜଚକ୍ରଃ ପୃଷ୍ଠଚ୍ଛିଦ୍ରଶ୍ଚ ଵିନ୍ଦୁମାନ୍। ସ୍ଥୂଲଚକ୍ରୋଽସିତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ମଧ୍ଯେ ରେଖା ଗଦାକୃତିଃ

ପରମେଷ୍ଠି ପଦ୍ମ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ, ପଛରେ ଛିଦ୍ର ଓ ବିନ୍ଦୁ ଥିବା; ବିଷ୍ଣୁ କଳା, ମୋଟା ଚକ୍ର, ମଧ୍ୟରେ ଗଦା ଆକୃତି ରେଖା।

ନୃସିଂହଃ କପିଲଃ ସ୍ଥୂଲଚକ୍ରଃ ସ୍ଯାତ୍ ପଞ୍ଚଵିନ୍ଦୁକଃ। ଵରାହଃ ଶକ୍ତିଲିଙ୍ଗଃ ସ୍ଯାତ୍ ତଚ୍ଚକ୍ରୌ ଵିଷମୌ ମୃତୌ

ନୃସିଂହ କପିଳ, ମୋଟା ଚକ୍ର ଓ ପାଞ୍ଚଟି ବିନ୍ଦୁ; ବରାହ ଶକ୍ତି ଚିହ୍ନ, ଯଦି ଚକ୍ର ଅସମ, ତେବେ ଅଶୁଭ।