ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ମୁକୁଟୋପରି କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ସୂତ୍ରମେକଂ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ। ସୂତ୍ରାଣ୍ଯୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଦେଯାନି ସପ୍ତୈଵ କମଲୋଦ୍ଭଵ

ମୁଣ୍ଡର ମୁକୁଟ ଉପରେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏକ ସୂତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ। ହେ କମଳରୁ ଜନ୍ମିତ, ଉପରେ ସାତଟି ସୂତ୍ର ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

କକ୍ଷାତ୍ରିକାନ୍ତରେଣୈଵ ଷଟ୍ ସୂତ୍ରାଣି ପ୍ରଦାପଯେତ୍। ମଧ୍ଯସୂତ୍ରଂ ତୁ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସୂତ୍ରାଣ୍ଯେଵ ନିଵେଦଯେତ୍

ତିନିଟି ବାହୁକୁ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ସେଠାରେ ଛଅଟି ସୂତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସୂତ୍ରକୁ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବା ଉଚିତ।

ଲଲାଟଂ ନାସିକାଵକ୍ତ୍ରଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଞ୍ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମ୍। ଗ୍ରୀଵାକର୍ଣୌ ତୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯୌ ଆଯାମାଚ୍ଚତୁରଙ୍ଗୁଲୌ

ଲଳାଟ, ନାକ ଓ ମୁହଁ ଚାରି ଆଂଗୁଠି ଲମ୍ବା ହେବା ଉଚିତ। ଗଳା ଓ କାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାପରେ ହେବା ଦରକାର।

ଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲେ ହନୁକେ କାର୍ଯ୍ଯେ ଵିସ୍ତାରାଚ୍ଚିଵୁକନ୍ତଥା। ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗୁଲଂ ଲଲାଟନ୍ତୁ ଵିସ୍ତାରେଣ ପ୍ରକୀତ୍ତିଂତମ୍

ଥୁଣ୍ଡି ଓ ଚିବୁକ ଦୁଇ ଆଂଗୁଠି ପ୍ରସ୍ଥ ହେବା ଉଚିତ। ଲଳାଟ ଅଷ୍ଟ ଆଂଗୁଠି ପ୍ରସ୍ଥ ରଖିବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ପରେଣ ଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲୌ ଶଙ୍ଖୌ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯାଵଲକାନ୍ଵିତୌ। ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମାଖ୍ଯାତମନ୍ତରଂ କର୍ଣନେତ୍ରଯୋଃ

ଶଂଖ ଦୁଇ ଆଂଗୁଠି ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଚିହ୍ନ ସହିତ ହେବା ଉଚିତ। କାନ ଓ ଆଖି ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଚାରି ଆଂଗୁଠି ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲୌ ପୃଥୁକୌ କର୍ଣୌ କର୍ଣାପାଙ୍ଗାର୍ଦ୍ଧଂପଞ୍ଚ ମେ। ଭ୍ରୂସଭେନ ତୁ ସୂତ୍ରେଣ କର୍ଣକ୍ଷୋତ୍ରଂ ପ୍ରକୀତ୍ତିତମ୍

କାନ ଦୁଇ ଆଂଗୁଠି ପ୍ରସ୍ଥ ହେବା ଉଚିତ, କାନର ବାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଆମ ପାଖରେ ପାଞ୍ଚ ହେବ। ଭୃକୁଟି ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା କାନର ରନ୍ଧ୍ର ମାପ ଦିଆଯାଇଛି।

ଵିଦ୍ଧଂ ଷଡଙ୍ଗୁଲଂ କର୍ଣମଵିଦ୍ଧଞ୍ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମ୍। ଚିଵୁକେନ ସମଂ ଵିଦ୍ଧମଵିଦ୍ଧଂ ଵା ଷଡଙ୍ଗୁଲମ୍

ଛିଦ୍ର ହୋଇଥିବା କାନ ଛଅ ଆଂଗୁଠି, ଅଛିଦ୍ର କାନ ଚାରି ଆଂଗୁଠି ହେବ। ଛିଦ୍ର କାନ ଚିବୁକ ସମାନ ଓ ଅଛିଦ୍ର କାନ ମଧ୍ୟ ଛଅ ଆଂଗୁଠି ହେବ।

ଗନ୍ଧପାତ୍ରଂ ତଥାଵର୍ତ୍ତଂ ଶଷ୍କୁଲୀଂ କଲ୍ଵଯେତ୍ତଥା। ଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲେଗଧରଃ କାର୍ଯସ୍ତସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧେନୋତ୍ତରାଧରଃ

ଗନ୍ଧ ପାତ୍ର, ବୃତ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ଓ ପିଠା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଉପର ଓଠ ଦୁଇ ଆଂଗୁଠି ଓ ତଳ ଓଠ ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ।

ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗୁଲଂ ତଥା ନେତ୍ରଂ ଵକ୍ତ୍ରନ୍ତୁ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମ୍। ଆଯାମେନ ତୁ ଵୈପୁଲ୍ଯାତ୍ ସାର୍ଦ୍ଧମଙ୍ଗୁଲମୁଚ୍ଯତେ

ଆଖି ଅର୍ଦ୍ଧ ଆଂଗୁଠି ଓ ମୁହଁ ଚାରି ଆଂଗୁଠି ହେବା ଉଚିତ। ଲମ୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ମିଶାଇ ଏକ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ଆଂଗୁଠି ମାପ ଦିଆଯାଇଛି।

ଅଚଵ୍ଯାତ୍ତମେଵଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ଵ୍ଯାତ୍ତଂ ଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲମିଷ୍ଯତେ। ନାସାଵଂଶସମୁଚ୍ଛାଯଂ ମୂଲେ ତ୍ଵେକାଙ୍ଗୁଲଂ ମତମ୍

ବନ୍ଦ ମୁହଁ ଏଭଳି ଥାଏ, ଖୋଲା ମୁହଁକୁ ଦୁଇ ଆଂଗୁଠି ମାନାଯାଏ। ନାକର ମୂଳରେ ଏକ ଆଂଗୁଠି ମାପ ଧରାଯାଇଛି।

ଉଚ୍ଛାଯା ଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲଂ ଚାଗ୍ରେ କରଵୀରୋପମାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଅନ୍ତରଂ ଚକ୍ଷୁଷୋଃ କାର୍ଯଂ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମାନତଃ

ଆଗର ଉଚ୍ଛାୟ ଦୁଇ ଆଂଗୁଠି ଓ କରବୀ ଫୁଲ ସଦୃଶ ମନାଯାଏ। ଦୁଇ ଆଖି ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଚାରି ଆଂଗୁଠି ଟେଢ଼ା ମାପରେ ହେବା ଉଚିତ।

ଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲଂ ଚାକ୍ଷିକୋଣଂ ଚ ଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲଂ ଚାନ୍ତରଂ ତଯୋଃ। ତାରା ନେତ୍ରତ୍ରିଭାଗେଣ ଦୃକ୍‌ତାରା ପଞ୍ଚମାଂଶିକା

ଆଖିର କୋଣ ଦୁଇ ଆଂଗୁଠି ଓ ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଆଂଗୁଠି ଦୂରତା ରଖିବା ଉଚିତ। ଆଖିର ତାରା ତିନି ଭାଗର ଏକ ଭାଗ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଅଂଶ ଭାବରେ ମାପାଯାଏ।

ତ୍ର୍ଯଙ୍ଗୁଲଂ ନେତ୍ରଵିସ୍ତାରଂ ଦ୍ରୋଣୀ ଚାର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗୁଲା ମତା। ତତ୍‌ପ୍ରମାଣା ଭ୍ରୁଵୋର୍ଲେଖା ଭ୍ରୁଵୌ ଚୈଵ ସମେ ମତେ

ଆଖିର ପ୍ରସ୍ଥ ତିନି ଆଂଗୁଠି, ଡେଉଳ ଅର୍ଦ୍ଧ ଆଂଗୁଠି ମାନାଯାଏ। ଏହି ମାପରେ ଭୃକୁଟିର ରେଖା ଓ ଭୃକୁଟି ଦୁଇଟି ସମାନ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଭ୍ରୂମଧ୍ଯଂ ଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲଂ କାର୍ଯଂ ଭ୍ରୂଦୈର୍ଘ୍ଯଂ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମ୍ । ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶଦଙ୍ଗୁଲାଯାମମ୍ମସ୍ତକସ୍ଯ ତୁ ଵେଷ୍ଟନମ୍

ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଦୁଇ ଆଂଗୁଠି, ଭୃକୁଟିର ଲମ୍ବ ଚାରି ଆଂଗୁଠି ହେବା ଉଚିତ। ମୁଣ୍ଡର ପରିଧି ଛତ୍ତିଶ ଆଂଗୁଠି ମାପ ହେବ।

ମୂର୍ତ୍ତୀନାଂ କେଶଵାଦୀନାଂ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଵେଷ୍ଟନଂ ଭଵେତ୍। ପଞ୍ଚ ନେତ୍ରା ତ୍ଵଧୋଗ୍ରୀଵା ଵିସ୍ତାରଦ୍ଵେଷ୍ଟନଂ ପୁନଃ

କେଶବ ଆଦି ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରିଧି ବତ୍ତିସ ଆଂଗୁଠି ହେବ। ପାଞ୍ଚ ଆଖି ଓ ଭୟଙ୍କର ଗଳା ଥିବା ମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥରେ ପରିଧି ମାପାଯିବ।

ତ୍ରିଗୁଣଂ ତୁ ଭଵେଦୂଦ୍ଧର୍ଵଂ ଵିସ୍ତୃତାଷ୍ଟାଙ୍ଗୁଲଂ ପୁନଃ। ଗ୍ରୀଵାତ୍ରିଗୁଣମାଯାମଂ ଗ୍ରୀଵାଵକ୍ଷୋନ୍ତରଂ ଭଵେତ୍

ଗଳାର ପ୍ରସ୍ଥ ତିନି ଗୁଣ ହେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଏହାର ଲମ୍ବ ଆଠ ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଗଳାର ଲମ୍ବ ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥର ତିନି ଗୁଣ ହେବା ଦରକାର, ଏବଂ ଗଳା ଓ ଛାତି ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ମଧ୍ୟ ଏହି ମାପରେ ହେବ।

ସ୍କନ୍ଦାଵଷ୍ଟାଙ୍ଗୁଲୌ କାର୍ଯୌ ତ୍ରିକଲାଵଂଶକୌ ଶୁଭୌ। ସପ୍ତନେତ୍ରୌ ସ୍ମୃତୌ ବାହୂ ପ୍ରଵାହୂ ଷୋଡଶାଙ୍ଗୁଲୌ

ଦୁଇଟି କାନ୍ଧ ଆଠ ଆଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରସ୍ଥର ହେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତାହାରେ ତିନିଟି ଭାଗ ଓ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଶୁଭ ମନାଯାଏ। ବାହୁରେ ସାତଟି ଯୋଡ଼ା ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କୁହୁଣିର ଲମ୍ବ ସୋଳ ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବ।

ତ୍ରିକଲୌ ଵିସ୍ତୃତୌ ବାହୂ ପ୍ରଵାହୂ ଚାପି ତତ୍‌ସମୌ। ବାହୁଦଣ୍ଡୋଦ୍ଧ୍‌ର୍ଵତୋ ଜ୍ଞେଯଃ ପରିଣାହଃ କଲା ନଵ

ବାହୁର ପ୍ରସ୍ଥ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେବା ଦରକାର, ଏହିପରି କୁହୁଣିରେ ମଧ୍ୟ। ବାହୁ ଉପରେ ପରିଧି ନଉ ଭାଗରେ ମାପାଯିବ।

ନାହଃ ପ୍ରବାହୁମଧ୍ଯେ ତୁ ଷୋଡଶାଙ୍ଗୁଲ ଉଚ୍ଯତେ। ଅଗ୍ରହସ୍ତେ ପରୀଣାହୋ ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲ ଉଚ୍ଯତେ

କୁହୁଣି ମଧ୍ୟରେ ପରିଧି ସୋଳ ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ହାତେର ପରିଧି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବ।

ଵିସ୍ତାରେଣ କରତଲଂ କୀର୍ତ୍ତିତଂ ତୁ ଷଡଙ୍ଗୁଲମ୍। ଦୈର୍ଘ୍ଯଂ ସପ୍ତାଙ୍ଗୁଲଂ କାର୍ଯଂ ମଧ୍ଯା ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲା ମତା

ହାତେର ପ୍ରସ୍ଥ ଛଅ ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବା ଉଚିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହାର ଲମ୍ବ ସାତ ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବା ଦରକାର, ଏବଂ ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଳି ପାଞ୍ଚ ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବ।

ତର୍ଜ୍ଜନ୍ଯନାମିକା ଚୈଵ ତସ୍ମାଦର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗୁଲଂ ଵିନା। କନିଷ୍ଠାଙ୍ଗୁଷ୍ଠକୌ କାର୍ଯୌ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମ୍ମିତୌ

ତର୍ଜନୀ ଓ ନାମା ଆଙ୍ଗୁଳି ମଧ୍ୟରୁ ଅର୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଳ କମ୍ ହେବା ଦରକାର। କନିଷ୍ଠା ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ହେବ।

ଦ୍ଵିପର୍ଵୋଙଗୁଷ୍ଠକଃ କାର୍ଯଃ ଶେଷାଂଗୁଲ୍ଯସ୍ତ୍ରିପର୍ଵିକାଃ। ସର୍ଵାସାଂ ପର୍ଵଣୋର୍ଦ୍ଧେନ ନଖମାନଂ ଵିଧୀଯତେ

ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଦୁଇଟି ଯୋଡ଼ା ଥିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଳିଗୁଡ଼ିକରେ ତିନିଟି ଯୋଡ଼ା ଥିବା ଦରକାର। ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼ା ଉପରେ ନଖର ମାପ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

ଵକ୍ଷସୋ ଯତ୍ ପ୍ରମାଣନ୍ତୁ ଜଠରଂ ତତ୍‌ପ୍ରମାଣତଃ। ଅଙ୍‌ଗୁଲୈକଂ ଭଵେନ୍ନାଭୀ ଵେଧେନ ଚ ପ୍ରମାଣତଃ

ଛାତିର ମାପ ଯେପରି, ତେଣୁ ଜଠରର ମାପ ମଧ୍ୟ ଏମିତି। ନାଭିର ବ୍ୟାସ ଏକ ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବା ଉଚିତ।

ତତୋ ମେଢ୍ରାନ୍ତରଂ କାର୍ଯଂ ତାଲମାତ୍ରଂ ପ୍ରମାଣତଃ। ନାଭିମଧ୍ଯେ ପରୀଣାହୋ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦଙ୍ଗୁଲୈଃ

ତାପରେ ଯୋନି ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ଏକ ତାଳ ମାପରେ ହେବା ଦରକାର। ନାଭି ମଧ୍ୟରେ ପରିଧି ବୟାଳିଶି ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବ।

ଅନ୍ତରଂ ସ୍ତନଯୋଃ କାର୍ଯ୍ଯଂ ତାଲମାତ୍ରଂ ପ୍ରମାଣତଃ। ଚିଵୁକୌ ଯଵମାନୌ ତୁ ମଣ୍ଡଲଂ ଦ୍ଵିପଦଂ ଭଵେତ୍

ଦୁଇ ଷ୍ଟନ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ଏକ ତାଳ ମାପରେ ହେବ। ଚିବୁକ ଯବ ମାପରେ ହେବ ଏବଂ ମଣ୍ଡଳ ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବ।

ଚତୁଃ ଷଷ୍ଟ୍ଯଙ୍ଗୁଲଂ କାର୍ଯଂ ଵେଷ୍ଟନଂ ଵକ୍ଷସଃ ସ୍ଫୁଟମ୍। ଚତୁର୍ମୁଖଞ୍ଚ ତଦଧୋଵେଷ୍ଟନଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତମ୍

ଛାତି ଚାରିପଞ୍ଚାଶି ଆଙ୍ଗୁଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବନ୍ଧାଯିବା ଉଚିତ। ଏହା ତଳେ ଚାରିମୁଖୀ ଆକୃତି ପାଇଁ ବନ୍ଧା ଏପରି ହେବ।

ପରିଣାହସ୍ତଥା କଟ୍ଯା ଚତୁଃ ପଞ୍ଚାଶଦଙ୍ଗୁଲୈଃ। ଵିସ୍ତାରଶ୍ଚୋରୁମୂଲେ ତୁ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲଃ

କମରର ପରିଧି ଚଉନ୍ଚାଳିଶି ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବା ଉଚିତ। ଉରୁ ମୂଳର ପ୍ରସ୍ଥ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବ।

ତସ୍ମାଦଭ୍ଯଧିକଂ ମଧ୍ଯେ ତତୋ ନିମ୍ନତରଂ କ୍ରମାତ୍। ଵିସ୍ତୃତାଷ୍ଟାଙ୍ଗୁଲଂ ଜାନୁତ୍ରିଗୁଣା ପରିଣାହତଃ

ସେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ବେଶି ହେବ, ପରେ କ୍ରମେ କମିଯିବ। ଗୁଡ଼ିକର ପରିଧି ଏଠାରେ ତିନି ଗୁଣ ଆଠ ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବ।

ଜଙ୍ଘା ମଧ୍ଯେ ତୁ ଵିସ୍ତାରଃ ସପ୍ତାଙ୍ଗୁଲ ଉଦାହୃତଃ। ତ୍ରିଗୁଣା ପରିଧିଶ୍ଚାସ୍ଯ ଜଙ୍ଘାଗ୍ରଂ ପଞ୍ଚଵିସ୍ତରାତ୍

ପିଣ୍ଡିର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସ୍ଥ ସାତ ଆଙ୍ଗୁଳ ହେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏହାର ପରିଧି ତିନି ଗୁଣ ହେବ, ଏବଂ ପିଣ୍ଡିର ଶେଷ ଅଂଶ ପାଞ୍ଚ ଆଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରସ୍ଥର ହେବ।