ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅଷ୍ଟମାଂଶେନ ଗର୍ଭସ୍ଯ ରଥକାନାନ୍ତୁ ନିର୍ଗମଃ। ପରିଧେର୍ଗୁଣଭାଗେନ ରଥକସ୍ତିତ୍ର କଲ୍ପଯେତ୍

ଗର୍ଭଗୃହର ଅଷ୍ଟମାଂଶ ମାପରେ ରଥମଣ୍ଡପର ଦ୍ୱାର ରଖିବା ଉଚିତ୍; ପରିଧିର ଅନୁପାତରେ ତିନିଟି ରଥମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିବା ଦରକାର।

ତତ୍ତୃତୀଯେଣ ଵା କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ରଥକାନାନ୍ତୁ ନିର୍ଗମମ୍। ଵାମତ୍ରଯଂ ସ୍ଥାପନୀଯଂ ରଥକତ୍ରିତଯେ ସଦା

କିମ୍ବା, ରଥମଣ୍ଡପର ଦ୍ୱାର ତାହାର ତୃତୀୟାଂଶ ମାପରେ ହେବା ଉଚିତ୍; ତିନିଟି ରଥମଣ୍ଡପ ପାଇଁ ସଦା ତିନିଟି ମଞ୍ଚ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର।

ଶିଖରାର୍ଥଂ ହି ସୂତ୍ରାଣି ଚତ୍ଵାରି ଵିନିପାତଯେତ୍। ଶୁକନାଶୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵତଃ ସୂତ୍ରଂ ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ଭୂତଂ ନିପାତଯେତ୍

ଶିଖର ପାଇଁ ଚାରିଟି ସୂତ୍ର ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍; ଶୁକନାସର ଉପରେ ଏକ ଆଡ଼ା ସୂତ୍ର ରଖିବା ଦରକାର।

ଶିଖରସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଭାଗସ୍ଥଂ ସିଂହଂ ତତ୍ର ତୁ କାରଯେତ୍। ଶୁକନାସାଂ ସ୍ଥିରୀକୃତ୍ଯ ମଧ୍ଯସନ୍ଧୌ ନିଧାପଯେତ୍

ଶିଖରର ଅର୍ଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚତାରେ ଏକ ସିଂହ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍; ଶୁକନାସଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟସନ୍ଧିରେ ଭଲଭାବେ ରଖିବା ଦରକାର।

ଅପରେ ଚ ତତା ପାର୍ଶ୍ଵେ ତଦ୍ଵତ୍ ସୂତ୍ରଂ ନିଧାପଯେତ୍। ତଦୂଦ୍ର୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ଵେଦୀ ସକଣ୍ଠା ମନସାରକମ୍

ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଏକ ସୂତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ୍; ତାହାର ଉପରେ ଗଳା ଓ ମନସ୍ପର୍ଶ ଆକୃତି ସହିତ ଏକ ବେଦି ଥିବା ଦରକାର।

ସ୍କନ୍ଧଭଗ୍ନଂ ନ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିକରାଲଂ ତଥୈଵ ଚ। ଉଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ଵେଦିକାମାନାତ୍ କଲଶଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍

ଭଙ୍ଗା କାନ୍ଧ କିମ୍ବା ବିକୃତ ଆକୃତି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବେଦିର ଉପରେ ବେଦିର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ କଳଶ ରଖିବା ଦରକାର।

ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଦ୍ଵାରଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ତୁ ସୁଶୋଭନମ୍। ଉଦୁମ୍ବରୌ ତଦୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଞ୍ଚ ନ୍ଯସେଚ୍ଛାଖାଂ ସୁମଙ୍ଗଲୈଃ

ଦ୍ୱାରକୁ ମାପର ଦୁଇଗୁଣା ଚଉଡ଼ାରେ ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍; ତାହାର ଉପରେ ଉଦୁମ୍ବର ଗଛର ଶୁଭ ଶାଖା ରଖିବା ଦରକାର।

ଦ୍ଵାରସ୍ଯ ତୁ ଚତୁଥାଂଶେ କାର୍ଯ୍ଯୌ ଚଣ୍ଡପ୍ରଚଣ୍ଡକୌ। ଵିଷ୍ଵକ୍‌ସେନଵତ୍ସଦଣ୍ଡୌ ଶିଖୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵେଡୁମ୍ବରେ ଶ୍ରିଯମ୍

ଦ୍ୱାରର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଂଶରେ ଚଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍; ବିଶ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କ ପରି ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ଶିଖର ଉପରେ ଉଦୁମ୍ବର ଶାଖାରେ ଶ୍ରୀକୁ ରଖିବା ଦରକାର।

ଦିଗ୍ଗଜୈଃ ସ୍ନାପ୍ଯମାନାନ୍ତାଂ ଘଟୈଃ ସାବ୍ଜାଂ ସୁରୂପିକାମ୍। ପ୍ରାସାଦସ୍ଯ ଚତୁର୍ଥାଂଶୈଃ ପ୍ରାକାରସ୍ଯୋଚ୍ଛଯୋ ଭଵେତ୍

ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଘଟରେ ଜଳ ଢେଳି ଯେଉଁ ଶୋଭାବନ୍ତି ଆକୃତିକୁ ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭିତ କରନ୍ତି, ସେଠି ମନ୍ଦିରର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଂଶରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍; ପ୍ରାକାରର ଉଚ୍ଚତା ମଧ୍ୟ ସେହି ଅନୁପାତରେ ହେବ।

ପ୍ରାସାଦାତ୍ ପାଦହୀନସ୍ତୁ ଗୋପୁରସ୍ଯୋଚ୍ଛଯୋଭଵେତ୍। ପଞ୍ଚହସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଏକହସ୍ତା ତୁ ପୀଠିକା

ଗୋପୁରର ଉଚ୍ଚତା ମନ୍ଦିର ଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମ୍ ରଖିବା ଉଚିତ୍; ପାଞ୍ଚ ହସ୍ତ ଉଚ୍ଚତାର ଦେବତା ପାଇଁ ପୀଠିକା ଏକ ହସ୍ତ ହେବ।

ଗାରୁଡଂ ମଣ୍ଡପଞ୍ଚାଗ୍ରେ ଏକଂ ଭୌମାଦିଧାମ ଚ। କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଧି ପ୍ରତିମାଯାନ୍ତୁ ଦିକ୍ଷୁ ଚାଷ୍ଟାସୁ ଚୋପରି

ମଣ୍ଡପର ସାମ୍ନାରେ ଗାରୁଡ଼ ମଣ୍ଡପ ଏବଂ ଭୂମି ନିବାସ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍; ପ୍ରତିମା ପାଇଁ ଆଠଟି ଦିଗରେ ଉପରେ ଏକ ଏକ ରଖିବା ଦରକାର।

ପୂର୍ଵଂ ଵରାହଂ ଦକ୍ଷେ ଚ ନୃସିଂହଂ ଶ୍ରୀଧରଂ ଜଲେ। ଉତ୍ତରେ ତୁ ହଯଗ୍ରୀଵମାଗ୍ନେଯ୍ଯାଂ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯକମ୍

ପୂର୍ବଦିଗରେ ବରାହ ରୂପ, ଦକ୍ଷିଣରେ ନୃସିଂହ, ଜଳରେ ଶ୍ରୀଧର, ଉତ୍ତରରେ ହୟଗ୍ରୀବ ଏବଂ ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟମାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ନୈର୍ଋତ୍ଯାଂ ରାମକଂ ଵାଯୌ ଵାମନଂ ଵାସୁଦେଵକମ୍। ଈଶେ ପ୍ରାସାଦରଚନା ଦେଯା ଵସ୍ଵର୍କକାଦିଭିଃ

ନୈୃତ୍ୟ ଦିଗରେ ରାମ, ବାୟୁକୋଣରେ ବାମନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବାସୁଦେବ ଏବଂ ଈଶାନ କୋଣରେ ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ଦିର ରଚନା କରିବା ଉଚିତ୍।

ଭଗଵାନୁଵାଚ ପ୍ରାସାଦେ ଦେଵତାଃ ସ୍ଥାପ୍ଯା ଵକ୍ଷ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଶ୍ରୃଣୁଷ୍ଵ ମେ। ପଞ୍ଚାଯତନମଧ୍ଯେ ତୁ ଵାସୁଦେଵଂ ଵିଵେଶଯେନ୍

ଭଗବାନ କହିଲେ: ମନ୍ଦିରରେ ଦେବତାମାନେ ବିଦ୍ୟମାନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଣ। ପଞ୍ଚାୟତନର ମଧ୍ୟରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ବସାଇବା ଉଚିତ୍।

ଵାମନଂ ନୃହରିଞ୍ଚାଶ୍ଵଶୀର୍ଷଂ ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ଶୂକରମ୍। ଆଗ୍ନେଯେ ନୈର୍ଋତେ ଚୈଵ ଵାଯଵ୍ଯେ ଚେଶଗୋଚରେ

ବାମନ, ନୃହରି, ଅଶ୍ୱଶୀର୍ଷ ଓ ଏଭଳି ଶୂକରକୁ ଆଗ୍ନେୟ, ନୈୃତ୍ୟ, ବାୟୁକୋଣ ଓ ଈଶାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସାଇବା ଉଚିତ୍।

ଅଥ ନାରାଯଣଂ ମଧ୍ଯେ ଆଗ୍ନେଯ୍ଯାମମ୍ବିକାଂ ନ୍ଯସେତ୍। ନୈର୍ଋତ୍ଯାଂ ଭାସ୍କରଂ ଵାଯୌ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଲିଙ୍ଗମୀଶକେ

ତାପରେ ମଧ୍ୟରେ ନାରାୟଣ, ଆଗ୍ନେୟରେ ଅମ୍ବିକା, ନୈୃତ୍ୟରେ ଭାସ୍କର, ବାୟୁକୋଣରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଈଶାନରେ ଲିଙ୍ଗ ବିଦ୍ୟମାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଅଥଵା ରୁଦ୍ରରୂପନ୍ତୁ ଅଥଵା ନଵଧାମସୁ। ଵାସୁଦେଵଂ ନ୍ଯସେନ୍ମଧ୍ଯେ ପୂର୍ଵାଦୌ ଵାମଵାମକାନ୍

ଅଥବା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ରୂପ, କିମ୍ବା ନବ ମନ୍ଦିରରେ, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ବସାଇ, ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦିଗରେ ବସାଇବା ଉଚିତ୍।

ଇନ୍ଦ୍ରାଦୀନ୍ ଲୋକପାଲାଂଶ୍ଚ ଅଥଵା ନଵଧାମସୁ। ପଞ୍ଚାଯତନକଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ମଧ୍ଯେ ତୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍

ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଲୋକପାଳମାନେ, କିମ୍ବା ନବ ମନ୍ଦିରରେ, ପଞ୍ଚାୟତନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ବସାଇବା ଉଚିତ୍।

ଲକ୍ଷ୍ମୀଵୈଶ୍ରଵଣୌ ପୂର୍ଵଂ ଦକ୍ଷେ ମାତୃଗଣଂ ନ୍ଯସେତ୍। ସ୍କନ୍ଦଂ ଗଣେଶମୀଶାନଂ ସୁର୍ଯ୍ଯାଦୀନ୍ ପଶ୍ଚିମେ ଗ୍ରହାନ୍

ପୂର୍ବରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ବୈଶ୍ରବଣ, ଦକ୍ଷିଣରେ ମାତୃଗଣ, ଗଣେଶ, ସ୍କନ୍ଦ, ଈଶାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ପଶ୍ଚିମରେ ଗ୍ରହମାନେ ବସାଇବା ଉଚିତ୍।

ଉତ୍ତରେ ଦଶମତ୍ସ୍ଯାଦୀନାଗ୍ନେଯ୍ଯାଂ ଚଣ୍ଡିକାଂ ତଥା। ନୈର୍ୠତ୍ଯାମମ୍ବିକାଂ ସ୍ଥାପ୍ଯ ଵାଯଵ୍ଯେ ତୁ ସରସ୍ଵତୀମ୍

ଉତ୍ତରରେ ଦଶ ମତ୍ସ୍ୟ ଆଦି ରୂପ, ଆଗ୍ନେୟରେ ଚଣ୍ଡିକା, ନୈୃତ୍ୟରେ ଅମ୍ବିକା ଓ ବାୟୁକୋଣରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ବସାଇବା ଉଚିତ୍।

ପଦ୍ମାମୈଶେ ଵାସୁଦେଵଂ ମଧ୍ଯେ ନାରାଯଣଞ୍ଚ ଵା। ତ୍ରଯୋଦଶାଲଯେ ମଧ୍ଯେ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ନ୍ଯସେଦ୍ଧରିମ୍

ପଦ୍ମା ଓ ଈଶାନ କୋଣରେ, ମଧ୍ୟରେ ବାସୁଦେବ କିମ୍ବା ନାରାୟଣ, ତ୍ରୟୋଦଶ ମନ୍ଦିରରେ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱରୂପ ହରିଙ୍କୁ ବସାଇବା ଉଚିତ୍।

ପୂର୍ଵାଂଦୌ କେଶଵାଦୀନ୍ ଵା ଅନ୍ଯଧାମସ୍ଵଯଂ ହରିମ୍ । ମୃଣ୍ମଯୀ ଦାରୁଘଟିତା ଲୋହଜା ରତ୍ନଜା ତଥା

ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ କେଶବ ଆଦି ଦେବତା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ମନ୍ଦିରରେ ହରି ସ୍ୱୟଂ ବସିପାରନ୍ତି; ପ୍ରତିମା ମାଟି, କାଠ, ଧାତୁ କିମ୍ବା ମଣିରେ ତିଆରି ହୋଇପାରେ।

ଶୈଲଜା ଗନ୍ଧଜା ଚୈଵ କୌସୁମୀ ସପ୍ତଦା ସ୍ମୃତା। କୌସୁମୀ ଗନ୍ଧଜା ଚୈଵ ମୃଣ୍ମଯୀ ପ୍ରତିମା ତଥା

ପ୍ରତିମା ସାତ ପ୍ରକାରର ଥାଏ: ପାହାଡ଼ ପଥର, ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଫୁଲର; ଫୁଲ, ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ମାଟିର ପ୍ରତିମା ମଧ୍ୟ ଥାଏ।

ତତ୍‌କାଲପୂଜିତାଶ୍ଚୈତାଃ ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦାଃ। ଅଥ ଶୈଲମଯୀ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶିଲା ଯତ୍ର ଚ ଗୃହ୍ଯତେ

ଯେତେବେଳେ ସମୟରେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ପାହାଡ଼ ପଥର ପ୍ରତିମା ବିଷୟରେ କହିବି, ଏବଂ କେଉଁଠୁ ପଥର ନେବା ଉଚିତ୍।

ପର୍ଵତାନାମଭାଵେ ଚ ଗୃହ୍ଣୀଯାଦ୍ ଭୂଗତାଂ ଶିଲାମ୍। ପାଣ୍ଡରା ହ୍ଯରୁଣା ପୀତା କୃଷ୍ଣା ଶସ୍ତା ତୁ ଵର୍ଣିନାମ୍

ପାହାଡ଼ ନଥିଲେ ଭୂମି ତଳରୁ ପଥର ନେବା ଉଚିତ୍। ଧଳା, ଲାଲ, ହଳଦିଆ ଓ କଳା ରଙ୍ଗର ପଥର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ।

ନ ଯଦା ଲଭ୍ଯତେ ସମ୍ଯଗ୍ ଵର୍ଣିନାଂ ଵର୍ଣତଃ ଶିଲା। ଵର୍ଣାଦ୍ଯାପାଦନଂ ତତ୍ର ଜୁହୁଯାତ୍ ସିଂହଵିଦ୍ଯଯା

ଯଦି ଠିକ୍ ରଙ୍ଗର ପଥର ମିଳିନଥାଏ, ତେବେ ଚାହିଦା ରଙ୍ଗ ଆଣିବା ପାଇଁ ସିଂହ ବିଧି କରିବା ଉଚିତ୍।

ଶିଲାଯାଂ ଶୁକ୍ଲରେଖାଗ୍ର୍ଯା କୃଷ୍ଣାଗ୍ର୍ଯା ସିଂହହୋମତଃ। କାଂସ୍ଯଘଣ୍ଟାନିନାଦା ସ୍ଯାତ୍ ପୁଂଲିଙ୍ଗା ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗିକା

ପଥରର ଶୀର୍ଷରେ ଧଳା ରେଖା କିମ୍ବା ସିଂହ ବିଧିରେ କଳା ଶୀର୍ଷ ଥିଲେ, କାଂସ୍ୟ ଘଣ୍ଟାର ଶବ୍ଦ ହୁଏ; ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ ଥିଲେ ତାରୁ ଚିଙ୍ଗାରି ଉଡ଼େ।

ତନ୍ମନ୍ଦଲକ୍ଷଣା ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ଯାଦ୍ରୂପାଭାଵାନ୍ନପୁଂସକା। ଦୃଶ୍ଯତେ ମଣ୍ଡଲଂ ଯସ୍ଯାଂ ସଗର୍ଭାଂ ତାଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍

ଯଦି ମଣ୍ଡଳ ଚିହ୍ନ ଥାଏ, ସେହି ପଥର ନାରୀ ଲିଙ୍ଗର; ରୂପ ନଥିଲେ ନପୁଂସକ। ପଥର ଭିତରେ ମଣ୍ଡଳ ଦେଖାଯିଲେ, ଗର୍ଭ ଥିବା ପଥର ବୋଲି ତାହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ପ୍ରତିମାର୍ଥଂ ଵନଂ ଗତ୍ଵା ଵନଯାଗଂ ସମାଚରେତ୍। ତତ୍ର ଖାତ୍ଵୋପଲିପ୍ଯାଥ ମଣ୍ଡପେ ତୁ ହରିଂ ଯଜେତ୍

ପ୍ରତିମା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ ଅରଣ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ୍। ସେଠାରେ ଖୋଡ଼ି ଏବଂ ଲେପି, ମଣ୍ଡପରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍।