ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଜଙ୍ଘୋଚ୍ଛାଯନ୍ତୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଚତୁର୍ଭାଗେଣ ଚାଯତମ୍ । ଜଙ୍ଘାଯାଂ ଦ୍ଵିଗୁଣୋଚ୍ଛାଯଂ ମଞ୍ଚର୍ଯ୍ଯାଃ କଲ୍ପଯେଦ୍ ବୁଧଃ

ତଳଦିଵାଳର ଉଚ୍ଚତା ଲମ୍ବର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ହେବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନୀ ମଞ୍ଚର ଉଚ୍ଚତା ତଳଦିଵାଳର ଦୁଇଗୁଣା କରିବା ଉଚିତ।

ତୁର୍ଯ୍ଯଭାଗେନ ମଞ୍ଚର୍ଯ୍ଯାଃ କାର୍ଯ୍ଯଃ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଃ । ତନ୍ମାନନିର୍ଗମଂ କାର୍ଯ୍ଯମୁଭଯୋଃ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ ସମମ୍

ମଞ୍ଚର ଲମ୍ବର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଦ୍ୱାରା ପରିକ୍ରମାପଥ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମାନ ମାପର ଚଳାଚଳ ପଥ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଶିଶରେଣ ସମଂ କାର୍ଯ୍ଯମଗ୍ରେ ଜଗତି ଵିସ୍ତରମ୍। ଦ୍ଵିଗୁଣେନାପି କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଥାଶୋଭାନୁରୂପତଃ

ଦ୍ୱାରପାଟିର ଚୌଡ଼ା ସମାନ ଅଗ୍ରଭାଗର ବିସ୍ତାର କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ଆବଶ୍ୟକ ଓ ଶୋଭା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ ଦୁଇଗୁଣା କରାଯାଇପାରେ।

ଵିସ୍ତାରାନ୍ମଣ୍ଡପସ୍ଯାଗ୍ରେ ଗର୍ଭସୂତ୍ରଦ୍ଵଯେନ ତୁ। ଦୈର୍ଘ୍ଯାତ୍ପାଦାଧିକଂ କୁର୍ଯ୍ଯାନ୍ମଧ୍ଯସ୍ତମ୍ଭୈର୍ଵିଭୂଷିତମ୍

ମଣ୍ଡପର ସାମ୍ନାରେ ଦୁଇଟି ଗର୍ଭସୂତ୍ର ତାଙ୍କର ଚଉଡ଼ା ଅନୁଯାୟୀ ରଖିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ତାହାର ଲମ୍ବ ଏକ ପାଦ ଅଧିକ ହେବା ଦରକାର, ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଖୁଟିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେବ।

ପ୍ରାସାଦଗର୍ଭମାନଂ ଵା କୁର୍ଵ୍ଵୀତ ମୁଖମଣ୍ଡପମ୍। ଏକାଶୀତିପଦୈର୍ଵ୍ଵାସ୍ତୁଂ ପଶ୍ଚାତ୍ ମଣ୍ଡପମାରଭ୍ତ୍

ଅଥବା, ମୁଖ୍ୟ ମଣ୍ଡପକୁ ଗର୍ଭଗୃହର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ତିଆରି କରିପାରିବେ, କିମ୍ବା ଏକାଶୀ ପାଦ ଲମ୍ବ ରଖି, ପଛଠାରୁ ମଣ୍ଡପ ଆରମ୍ଭ କରିପାରିବେ।

ଶୁକାନ୍ ପ୍ରାଗ୍‌ଦ୍ଵାରଵିନ୍ଯାସେ ପାଦାନ୍ତଃ ସ୍ଥାନ୍ ଯଜେତ୍ ସୁରାନ୍। ତଥା ପ୍ରାକାରଵିନ୍ଯାସେ ଯଜେଦ୍ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦନ୍ତଗାନ୍

ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାର ବିନ୍ୟାସରେ ପାଦର ଶେଷରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହିପରି ପ୍ରାକାର ବିନ୍ୟାସରେ ମଧ୍ୟ, ବତ୍ତିସି ଦେବତାଙ୍କୁ ପାଦ ଶେଷରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର।

ସର୍ଵସାଧାରଣଂ ଚୈତତ୍ ପ୍ରାସାଦସ୍ଯ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍। ମାନେନ ପ୍ରତିମାଯା ଵା ପ୍ରାସାଦମପରଂ ଶ୍ରୃଣୁ

ଏହିଠାରେ ମନ୍ଦିରର ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା; ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରତିମା କିମ୍ବା ନିଜ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟ ଏକ ମନ୍ଦିର ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ପ୍ରତିମାଯାଃ ପ୍ରମାଣେନ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ପିଣ୍ଡିକା ଶୁଭା। ଗର୍ଭସ୍ତୁ ପିଣ୍ଡିକାର୍ଦ୍ଵେନ ଗର୍ଭମାନାସ୍ତୁ ଭିତ୍ତଯଃ

ପ୍ରତିମାର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଉପଯୁକ୍ତ ପୀଠିକା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍; ଗର୍ଭଗୃହ ପୀଠିକାର ଅର୍ଦ୍ଧ ମାପରେ ହେବା ଦରକାର, ଏବଂ ଦିଵାଲ ଗର୍ଭଗୃହର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ଭିତ୍ତେରାଯାମମାନେନ ଉତ୍ସେଧନ୍ତୁ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍। ଭିତ୍ତ୍ଯୁଚ୍ଛାଯାତ୍ତୁ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଶିଖରଂ କଲ୍ପଯେଦ୍ ବୁଧଃ

ଦିଵାଲର ଲମ୍ବ ଅନୁଯାୟୀ ଉଚ୍ଚତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଦରକାର; ଦିଵାଲର ଛାୟା ଦୁଇଗୁଣା ମାପରେ ଶିଖର ତିଆରି କରିବା ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର କାମ।

ଶିଖରସ୍ଯ ତୁ ତୁର୍ଯ୍ଯେଣ ଭ୍ରମଣଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍। ଶିଖରସ୍ଯ ଚତୁର୍ଥେନ ଅଗ୍ରତୋ ମୁଖମଣ୍ଡପମ୍

ଶିଖରର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମାପରେ ପରିକ୍ରମା ପଥ ରଖିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟ ଶିଖରର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମାପରେ ହେବ।

ଅଷ୍ଟମାଂଶେନ ଗର୍ଭସ୍ଯ ରଥକାନାନ୍ତୁ ନିର୍ଗମଃ। ପରିଧେର୍ଗୁଣଭାଗେନ ରଥକସ୍ତିତ୍ର କଲ୍ପଯେତ୍

ଗର୍ଭଗୃହର ଅଷ୍ଟମାଂଶ ମାପରେ ରଥମଣ୍ଡପର ଦ୍ୱାର ରଖିବା ଉଚିତ୍; ପରିଧିର ଅନୁପାତରେ ତିନିଟି ରଥମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିବା ଦରକାର।

ତତ୍ତୃତୀଯେଣ ଵା କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ରଥକାନାନ୍ତୁ ନିର୍ଗମମ୍। ଵାମତ୍ରଯଂ ସ୍ଥାପନୀଯଂ ରଥକତ୍ରିତଯେ ସଦା

କିମ୍ବା, ରଥମଣ୍ଡପର ଦ୍ୱାର ତାହାର ତୃତୀୟାଂଶ ମାପରେ ହେବା ଉଚିତ୍; ତିନିଟି ରଥମଣ୍ଡପ ପାଇଁ ସଦା ତିନିଟି ମଞ୍ଚ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର।

ଶିଖରାର୍ଥଂ ହି ସୂତ୍ରାଣି ଚତ୍ଵାରି ଵିନିପାତଯେତ୍। ଶୁକନାଶୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵତଃ ସୂତ୍ରଂ ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ଭୂତଂ ନିପାତଯେତ୍

ଶିଖର ପାଇଁ ଚାରିଟି ସୂତ୍ର ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍; ଶୁକନାସର ଉପରେ ଏକ ଆଡ଼ା ସୂତ୍ର ରଖିବା ଦରକାର।

ଶିଖରସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଭାଗସ୍ଥଂ ସିଂହଂ ତତ୍ର ତୁ କାରଯେତ୍। ଶୁକନାସାଂ ସ୍ଥିରୀକୃତ୍ଯ ମଧ୍ଯସନ୍ଧୌ ନିଧାପଯେତ୍

ଶିଖରର ଅର୍ଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚତାରେ ଏକ ସିଂହ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍; ଶୁକନାସଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟସନ୍ଧିରେ ଭଲଭାବେ ରଖିବା ଦରକାର।

ଅପରେ ଚ ତତା ପାର୍ଶ୍ଵେ ତଦ୍ଵତ୍ ସୂତ୍ରଂ ନିଧାପଯେତ୍। ତଦୂଦ୍ର୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ଵେଦୀ ସକଣ୍ଠା ମନସାରକମ୍

ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଏକ ସୂତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ୍; ତାହାର ଉପରେ ଗଳା ଓ ମନସ୍ପର୍ଶ ଆକୃତି ସହିତ ଏକ ବେଦି ଥିବା ଦରକାର।

ସ୍କନ୍ଧଭଗ୍ନଂ ନ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିକରାଲଂ ତଥୈଵ ଚ। ଉଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ଵେଦିକାମାନାତ୍ କଲଶଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍

ଭଙ୍ଗା କାନ୍ଧ କିମ୍ବା ବିକୃତ ଆକୃତି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବେଦିର ଉପରେ ବେଦିର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ କଳଶ ରଖିବା ଦରକାର।

ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଦ୍ଵାରଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ତୁ ସୁଶୋଭନମ୍। ଉଦୁମ୍ବରୌ ତଦୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଞ୍ଚ ନ୍ଯସେଚ୍ଛାଖାଂ ସୁମଙ୍ଗଲୈଃ

ଦ୍ୱାରକୁ ମାପର ଦୁଇଗୁଣା ଚଉଡ଼ାରେ ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍; ତାହାର ଉପରେ ଉଦୁମ୍ବର ଗଛର ଶୁଭ ଶାଖା ରଖିବା ଦରକାର।

ଦ୍ଵାରସ୍ଯ ତୁ ଚତୁଥାଂଶେ କାର୍ଯ୍ଯୌ ଚଣ୍ଡପ୍ରଚଣ୍ଡକୌ। ଵିଷ୍ଵକ୍‌ସେନଵତ୍ସଦଣ୍ଡୌ ଶିଖୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵେଡୁମ୍ବରେ ଶ୍ରିଯମ୍

ଦ୍ୱାରର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଂଶରେ ଚଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍; ବିଶ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କ ପରି ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ଶିଖର ଉପରେ ଉଦୁମ୍ବର ଶାଖାରେ ଶ୍ରୀକୁ ରଖିବା ଦରକାର।

ଦିଗ୍ଗଜୈଃ ସ୍ନାପ୍ଯମାନାନ୍ତାଂ ଘଟୈଃ ସାବ୍ଜାଂ ସୁରୂପିକାମ୍। ପ୍ରାସାଦସ୍ଯ ଚତୁର୍ଥାଂଶୈଃ ପ୍ରାକାରସ୍ଯୋଚ୍ଛଯୋ ଭଵେତ୍

ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଘଟରେ ଜଳ ଢେଳି ଯେଉଁ ଶୋଭାବନ୍ତି ଆକୃତିକୁ ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭିତ କରନ୍ତି, ସେଠି ମନ୍ଦିରର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଂଶରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍; ପ୍ରାକାରର ଉଚ୍ଚତା ମଧ୍ୟ ସେହି ଅନୁପାତରେ ହେବ।

ପ୍ରାସାଦାତ୍ ପାଦହୀନସ୍ତୁ ଗୋପୁରସ୍ଯୋଚ୍ଛଯୋଭଵେତ୍। ପଞ୍ଚହସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଏକହସ୍ତା ତୁ ପୀଠିକା

ଗୋପୁରର ଉଚ୍ଚତା ମନ୍ଦିର ଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମ୍ ରଖିବା ଉଚିତ୍; ପାଞ୍ଚ ହସ୍ତ ଉଚ୍ଚତାର ଦେବତା ପାଇଁ ପୀଠିକା ଏକ ହସ୍ତ ହେବ।

ଗାରୁଡଂ ମଣ୍ଡପଞ୍ଚାଗ୍ରେ ଏକଂ ଭୌମାଦିଧାମ ଚ। କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଧି ପ୍ରତିମାଯାନ୍ତୁ ଦିକ୍ଷୁ ଚାଷ୍ଟାସୁ ଚୋପରି

ମଣ୍ଡପର ସାମ୍ନାରେ ଗାରୁଡ଼ ମଣ୍ଡପ ଏବଂ ଭୂମି ନିବାସ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍; ପ୍ରତିମା ପାଇଁ ଆଠଟି ଦିଗରେ ଉପରେ ଏକ ଏକ ରଖିବା ଦରକାର।

ପୂର୍ଵଂ ଵରାହଂ ଦକ୍ଷେ ଚ ନୃସିଂହଂ ଶ୍ରୀଧରଂ ଜଲେ। ଉତ୍ତରେ ତୁ ହଯଗ୍ରୀଵମାଗ୍ନେଯ୍ଯାଂ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯକମ୍

ପୂର୍ବଦିଗରେ ବରାହ ରୂପ, ଦକ୍ଷିଣରେ ନୃସିଂହ, ଜଳରେ ଶ୍ରୀଧର, ଉତ୍ତରରେ ହୟଗ୍ରୀବ ଏବଂ ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟମାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ନୈର୍ଋତ୍ଯାଂ ରାମକଂ ଵାଯୌ ଵାମନଂ ଵାସୁଦେଵକମ୍। ଈଶେ ପ୍ରାସାଦରଚନା ଦେଯା ଵସ୍ଵର୍କକାଦିଭିଃ

ନୈୃତ୍ୟ ଦିଗରେ ରାମ, ବାୟୁକୋଣରେ ବାମନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବାସୁଦେବ ଏବଂ ଈଶାନ କୋଣରେ ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ଦିର ରଚନା କରିବା ଉଚିତ୍।

ଭଗଵାନୁଵାଚ ପ୍ରାସାଦେ ଦେଵତାଃ ସ୍ଥାପ୍ଯା ଵକ୍ଷ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଶ୍ରୃଣୁଷ୍ଵ ମେ। ପଞ୍ଚାଯତନମଧ୍ଯେ ତୁ ଵାସୁଦେଵଂ ଵିଵେଶଯେନ୍

ଭଗବାନ କହିଲେ: ମନ୍ଦିରରେ ଦେବତାମାନେ ବିଦ୍ୟମାନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଣ। ପଞ୍ଚାୟତନର ମଧ୍ୟରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ବସାଇବା ଉଚିତ୍।

ଵାମନଂ ନୃହରିଞ୍ଚାଶ୍ଵଶୀର୍ଷଂ ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ଶୂକରମ୍। ଆଗ୍ନେଯେ ନୈର୍ଋତେ ଚୈଵ ଵାଯଵ୍ଯେ ଚେଶଗୋଚରେ

ବାମନ, ନୃହରି, ଅଶ୍ୱଶୀର୍ଷ ଓ ଏଭଳି ଶୂକରକୁ ଆଗ୍ନେୟ, ନୈୃତ୍ୟ, ବାୟୁକୋଣ ଓ ଈଶାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସାଇବା ଉଚିତ୍।

ଅଥ ନାରାଯଣଂ ମଧ୍ଯେ ଆଗ୍ନେଯ୍ଯାମମ୍ବିକାଂ ନ୍ଯସେତ୍। ନୈର୍ଋତ୍ଯାଂ ଭାସ୍କରଂ ଵାଯୌ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଲିଙ୍ଗମୀଶକେ

ତାପରେ ମଧ୍ୟରେ ନାରାୟଣ, ଆଗ୍ନେୟରେ ଅମ୍ବିକା, ନୈୃତ୍ୟରେ ଭାସ୍କର, ବାୟୁକୋଣରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଈଶାନରେ ଲିଙ୍ଗ ବିଦ୍ୟମାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଅଥଵା ରୁଦ୍ରରୂପନ୍ତୁ ଅଥଵା ନଵଧାମସୁ। ଵାସୁଦେଵଂ ନ୍ଯସେନ୍ମଧ୍ଯେ ପୂର୍ଵାଦୌ ଵାମଵାମକାନ୍

ଅଥବା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ରୂପ, କିମ୍ବା ନବ ମନ୍ଦିରରେ, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ବସାଇ, ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦିଗରେ ବସାଇବା ଉଚିତ୍।

ଇନ୍ଦ୍ରାଦୀନ୍ ଲୋକପାଲାଂଶ୍ଚ ଅଥଵା ନଵଧାମସୁ। ପଞ୍ଚାଯତନକଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ମଧ୍ଯେ ତୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍

ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଲୋକପାଳମାନେ, କିମ୍ବା ନବ ମନ୍ଦିରରେ, ପଞ୍ଚାୟତନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ବସାଇବା ଉଚିତ୍।

ଲକ୍ଷ୍ମୀଵୈଶ୍ରଵଣୌ ପୂର୍ଵଂ ଦକ୍ଷେ ମାତୃଗଣଂ ନ୍ଯସେତ୍। ସ୍କନ୍ଦଂ ଗଣେଶମୀଶାନଂ ସୁର୍ଯ୍ଯାଦୀନ୍ ପଶ୍ଚିମେ ଗ୍ରହାନ୍

ପୂର୍ବରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ବୈଶ୍ରବଣ, ଦକ୍ଷିଣରେ ମାତୃଗଣ, ଗଣେଶ, ସ୍କନ୍ଦ, ଈଶାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ପଶ୍ଚିମରେ ଗ୍ରହମାନେ ବସାଇବା ଉଚିତ୍।