ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେଶ୍ଵରପୂଜା ଚ ଆସନଂ ପଦ୍ମକାଦିକଂ । ପ୍ରାଣାଯାମୋ ଵାଯୁଜଯଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରଃ ସ୍ଵନିଗ୍ରହଃ ।। ୩୮୨.

ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଈଶ୍ୱର ପୂଜା, ପଦ୍ମାସନ ଭଳି ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଅର୍ଥାତ୍ ପବନ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ—

ଶୁଭେ ହ୍ଯେକତ୍ର ଵିଷଯେ ଚେତସୋ ଯତ୍ ପ୍ରଧାରଣଂ । ନିଶ୍ଚଲତ୍ଵାତ୍ତୁ ଧୀମଦ୍ଭିର୍ଧାରଣା ଦ୍ଵିଜ କଥ୍ଯତେ ।। ୩୮୨.

ମନକୁ ଏକ ଶୁଭ ବିଷୟରେ ଅଟୁଟ ରଖିବାକୁ ଧାରଣା ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ଅଚଳ ଥାଏ।

ପୌନଃପୁନ୍ଯେନ ତତ୍ରୈଵ ଵିଷଯେଷ୍ଵେଵ ଧାରଣା । ଧ୍ଯାନଂ ସ୍ମୃତଂ ସମାଧିସ୍ତୁ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମସଂସ୍ଥିତିଃ ।। ୩୮୨.

ସେଇ ବିଷୟରେ ପୁଣି ପୁଣି ଧାରଣା କରିବାକୁ ଧ୍ୟାନ ବୋଲାଯାଏ; 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ'—ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ।

ଘଟଧ୍ଵଂସାଦ୍ଯଥାକାଶମଭିନ୍ନଂ ନଭସା ଭଵେତ୍ । ମୁକ୍ତୋ ଜୀଵୋ ବ୍ରହ୍ମଣୈଵଂ ସଦ୍‌ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମ ଵୈ ଭଵେତ୍ ।। ୩୮୨.

ଘଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଭିତରର ଆକାଶ ଯେପରି ସମସ୍ତ ଆକାଶ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ଏଭଳି ମୁକ୍ତ ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ; ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମ ମାନେ ସତ୍ୟ।

ଆତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମ ଜୀଵୋ ଜ୍ଞାନେନ ନାନ୍ଯଥା । ଜୀଵୋ ହ୍ଯଜ୍ଞାନତତ୍କାର୍ଯ୍ଯମୁକ୍ତଃ ସ୍ଯାଦଜରାମରଃ ।। ୩୮୨.

ଜୀବ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜାଣେ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ଅଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର ଫଳରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଜୀବ ଅଜର ଓ ଅମର ହୁଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵଶିଷ୍ଠ ଯମଗୀତୋକ୍ତା ପଠତାଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦା । ଆତ୍ଯନ୍ତିକୋ ଲଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵେଦାନ୍ତବ୍ରହ୍ମଧୀମଯଃ ।। ୩୮୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଯମଗୀତ ପାଠ କରିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ସର୍ବାନ୍ତିମ ଲୟ ବେଦାନ୍ତ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ୟାନର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆଗ୍ନେଯଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପନ୍ତେ ପୁରାଣଂ କଥିତଂ ମଯା । ସପ୍ରପଞ୍ଚଂ ନିଷ୍ପ୍ରପଞ୍ଚଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵଯମଯଂ ମହତ୍ ।। ୩୮୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ମୁଁ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ କହିଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମର ରୂପ। ଏହି ପୁରାଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର — ବିସ୍ତୃତ ଓ ନିର୍ବିସ୍ତୃତ, ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ମହାନ ଜ୍ଞାନର ମିଶ୍ରଣ।

ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମାଶ୍ଚର୍ଵାଖ୍ଯା ଵିଦ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜଗଜ୍ଜନିଃ । ଛନ୍ଦଃ ଶିକ୍ଷା ଵ୍ଯାକରଣଂ ନିଧଣ୍ଟୁଜ୍ଯୋତିରାଖ୍ଯକାଃ ।। ୩୮୩.

ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ, ଚାର୍ବାକ ନାମକ ଜ୍ଞାନ, ବିଷ୍ଣୁ ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ, ଛନ୍ଦ, ଶିକ୍ଷା, ବ୍ୟାକରଣ, ନିଧନ୍ତୁ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ ନାମକ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ—

ନିରୁକ୍ତଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଦି ମୀମାଂସାନ୍ଯାଯଵିସ୍ତରାଃ । ଆଯୁର୍ଵେଦପୁରାଣାଖ୍ଯା ଧନୁର୍ଗନ୍ଧର୍ଵଵିସ୍ତରାଃ ।। ୩୮୩.

ନିରୁକ୍ତ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ମୀମାଂସା ଓ ନ୍ୟାୟର ବିସ୍ତାର, ଆୟୁର୍ବେଦ, ପୁରାଣ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଶିଳ୍ପ ଓ ସଙ୍ଗୀତ—

ଵିଦ୍ଯା ସୈଵାର୍ଥସାସ୍ତ୍ରାଖ୍ଯା ଵେଦାନ୍ତାଽନ୍ଯା ହରିର୍ମହାନ୍ । ଇତ୍ଯେଷା ଚାପରା ଵିଦ୍ଯା ପରଵିଦ୍ଯାଽକ୍ଷରଂ ।। ୩୮୩.

ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଆର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ବେଦାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଏବଂ ହରି ମହାନ। ଏହା ଅପରା ଜ୍ଞାନ; ପରା ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଅକ୍ଷୟ।

ଯସ୍ଯ ଭାଵୋଽଖିଲଂ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତସ୍ଯ ନୋ ବାଧତେ କଲିଃ । ଅନିଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ମହାଯଜ୍ଞାନକୃତ୍ଵାପି ପିତୃସ୍ଵଧାଂ ।। ୩୮୩.

ଯାହାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଭାବ ବିଷ୍ଣୁ, ସେମାନଙ୍କୁ କଳି ଯୁଗ କେବେ ବ୍ୟାପି ପାରେନାହିଁ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ପିତୃପୂଜା ନ କଲେ ମଧ୍ୟ—

କୃଷ୍ଣମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଚଯନ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ନୈନସୋ ଭାଜନଂ ଭଵେତ୍ । ସର୍ଵକାରଣମତ୍ଯନ୍ତଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ନ ସୀଦତି ।। ୩୮୩.

କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କଲେ, ସେ କେବେ ପାପର ଭାଗୀ ହୁଏନାହିଁ। ସମସ୍ତ କାରଣର ମୂଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, କେବେ ବିପଦରେ ପଡ଼ନାହିଁ।

ଅନ୍ଯତନ୍ତ୍ରାଦିଦୋଷୋତ୍ଥୋ ଵିଷଯାକୃଷ୍ଟମାନସଃ । କୃତ୍ଵାପି ପାପଂ ଗୋଵିନ୍ଦଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୩.

ଅନ୍ୟ ମତ ଓ ଦୋଷରେ ମନ ବିଷୟରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ କେହି ପାପ କରି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ତଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ଯତ୍ର ଗୋଵିନ୍ଦଃ ସା କଥା ଯତ୍ର କେଶଵଃ । ତତ୍ କର୍ମ ଯତ୍ତଦର୍ଥୀଯଂ କିମନ୍ଯୈର୍ବହୁଭାଷିତୈଃ ।। ୩୮୩.

ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଧ୍ୟାନ ଅଛି, ସେଠାରେ ଗୋବିନ୍ଦ ଅଛନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି କଥା ହୁଏ, ସେଠାରେ କେଶବ ଅଛନ୍ତି; ଯେ କାମ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଅନ୍ୟ କଥା ଦରକାର କଣ?

ନ ତତ୍ ପିତା ପୁ ପୁତ୍ରାଯ ନ ଶିଷ୍ଯାଯ ଗୁରୁର୍ଦ୍ଵିଜ । ପରମାର୍ଥଂ ପରଂ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଯଦେତତ୍ତେ ମଯୋଦିତଂ ।। ୩୮୩.

ପିତା କେବେ ପୁଅକୁ, ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ, କିମ୍ବା ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱିଜକୁ, ଯେ ପରମାର୍ଥ ମୁଁ କହିଛି, ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟ କେବେ କହିନଥାନ୍ତି।

ସଂସାରେ ଭ୍ରମତା ଲଭ୍ଯଂ ପୁତ୍ରଦାରଧନଂ ଵସୁ । ସୁହୃଦଶ୍ଚ ତଥୈଵାନ୍ଯେ ନୋପଦେଶୋ ଦ୍ଵିଜେଦୃଶଃ ।। ୩୮୩.

ଏହି ସଂସାରରେ ଘୁରିବା ସମୟରେ ପୁଅ, ଜଣେଇ, ଧନ, ସମ୍ପତ୍ତି, ମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମିଳିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଏପରି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱିଜକୁ ମିଳେନାହିଁ।

କିଂ ପୁତ୍ରଦାରୈମିତ୍ରୈର୍ଵା କିଂ ମିତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଵାନ୍ଧଵୈଃ । ଉପଦେଶଃ ପରୋ ଵନ୍ଧୁରୀଦୃଶୋ ଯୋ ଵିମୁକ୍ତଯେ ।। ୩୮୩.

ପୁଅ, ଜଣେଇ, ମିତ୍ର, କିମ୍ବା ମିତ୍ର, କ୍ଷେତ୍ର, ବା ଆତ୍ମୀୟ — ଏହାର କଣ ଉପକାର? ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ମୁକ୍ତିକୁ ଦେଇଥାଏ, ସେଇ ପରମ ବନ୍ଧୁ।

ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଭୂତମାର୍ଗୋଯଂ ଦୈଵ ଆସୁର ଏଵ ଚ । ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିପରୋ ଦୈଵୋ ଵିପରୀତସ୍ତଥାସୁରଃ ।। ୩୮୩.

ଏହି ଭୂତମାର୍ଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର — ଦୈବ ଓ ଆସୁର। ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେ ଲିନ ଯିଏ, ସେ ଦୈବ; ତାହାର ବିପରୀତ ଆସୁର।

ଏତତ୍ ପଵିତ୍ରମାରୋଗ୍ଯଂ ଧନ୍ଯଂ ଦୁଃସ୍ଵପ୍ନନାଶନଂ । ସୁଖପ୍ରୀତିକରଂ ନୄଣାଂ ମୋକ୍ଷକୃଦ୍ ଯତ୍ତଵେରିତଂ ।। ୩୮୩.

ଏହି କଥା ପବିତ୍ର, ଆରୋଗ୍ୟଦାୟକ, ଶୁଭ, କୁସ୍ୱପ୍ନ ନାଶକ, ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।

ଯେଷାଂ ଗୃହେଷୁ ଲିଖିତମାଗ୍ନେଯଂ ହି ପୁରାଣକଂ । ପୁସ୍ତକଂ ସ୍ଥାସ୍ଯତି ସଦା ତତ୍ର ନେଶୁରୁପଦ୍ରଵାଃ ।। ୩୮୩.

ଯେଉଁ ଘରେ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ଲିଖାଯାଇଛି ଓ ପୁସ୍ତକ ସଦା ରହିଛି, ସେଠାରେ କେବେ ଦୁର୍ଘଟନା ନ ହୁଏ।

କିଂ ତୀର୍ଯୈର୍ଗୋପ୍ରଦାନୈର୍ଵା କିଂ ଯଜ୍ଞୈଃ କିମୁପୋଷିତୈଃ । ଆଗ୍ନେଯଂ ଯେ ହି ଶ୍ରୃଣ୍ଵନ୍ତି ଅହନ୍ଯହନି ମାନଵାଃ ।। ୩୮୩.

ନଦୀ ପାର କରିବା, ଗାଈ ଦାନ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଉପବାସ — ଏହାର କଣ ଦରକାର? ଯେମାନେ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ଦିନେ ଦିନେ ଶୁଣନ୍ତି—

ଯୋ ଦଦାତି ତିଲପ୍ରସ୍ଥଂ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ଚ ମାଷକଂ । ଶ୍ରୃଣେତି ଶ୍ଲୋକମେକଞ୍ଚ ଆଗ୍ନେଯସ୍ଯ ତଦାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୩୮୩.

ଯିଏ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ତିଳ ଓ ଏକ ମାଷକ ସୁନା ଦେଇ, ଆଗ୍ନେୟର ଏକ ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶୁଣେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ପାଏ।

ଅଧ୍ଯାଯପଠନଞ୍ଚାସ୍ଯ ଗୋପ୍ରଦାନାଦ୍ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ଅହୋରାତ୍ରକୃତଂ ପାପଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛୋଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ।। ୩୮୩.

ଏହାର ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ କରିବା ଗାଈ ଦାନ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ଦିନ ଓ ରାତିରେ କରାଯାଇଥିବା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

କପିଲାନାଂ ଶତେ ଦତ୍ତେ ଯଦ୍ ଭଵେଜ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠପୁଷ୍କରେ । ତଦାଗ୍ନେଯଂ ପୁରାଣଂ ହି ପଠିତ୍ଵା ଫଲମାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୩୮୩.

ଯେଉଁଠି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଷ୍କର କୁଣ୍ଡରେ ଶତଟି କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କରାଯାଏ, ସେଠି ଯେଉଁ ଲୋକ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ପଢ଼େ, ସେ ଏହି ଦାନର ଫଳ ପାଏ।

ପ୍ରଵୃତ୍ତଞ୍ଚ ନିଵୃତ୍ତଞ୍ଚ ଧର୍ମଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵଯାତ୍ମକଂ । ଆଗ୍ନେଯସ୍ଯ ପୁରାଣସ୍ଯ ଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଯାସ୍ଯ ସମଂ ନ ହି ।। ୩୮୩.

ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିରତି — ଏହି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶାସ୍ତ୍ର ନାହିଁ।

ପଠନ୍ନାଗ୍ନେଯକଂ ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରୃଣ୍ଵନ୍ ଵାପି ପୁରାଣକଂ । ଭକ୍ତୋ ଵଶିଷ୍ଠ ମନୁଜଃ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୩.

ହେ ବଶିଷ୍ଠ, ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରତିଦିନ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।

ନୋପସର୍ଗା ନ ଚାନର୍ଥା ନ ଚୌରାରିଭଯଂ ଗୃହେ । ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଯତ୍ର ଚାଗ୍ନେଯପୁରାଣସ୍ଯ ହି ପୁସ୍ତକଂ ।। ୩୮୩.

ଯେଉଁ ଘରେ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣର ପୁସ୍ତକ ରହିଛି, ସେଠି କେବେ ଦୁଃଖ, ଅନର୍ଥ, ଚୋର ବା ଶତ୍ରୁ ଭୟ ନାହିଁ।

ନ ଗର୍ଭହାରିଣୀ ଭୀତିର୍ନ ଚ ବାଲଗ୍ରହା ଗୃହେ । ଯତ୍ରାଗ୍ନେଯଂ ପୁରାଣଂ ସ୍ଯାନ୍ନ ପିଶାଚାଦିକଂ ଭଯଂ ।। ୩୮୩.

ଯେଉଁ ଘରେ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ରହିଛି, ସେଠି ଗର୍ଭପାତର ଭୟ, ଶିଶୁ ଉପରେ କ୍ଷତି, କିମ୍ବା ପିଶାଚ ଓ ଏହାଦିର ଭୟ କେବେ ନାହିଁ।

ଶ୍ରୃଣ୍ଵନ୍ ଵିପ୍ରୋ ଵେଦଵିତ୍ ସ୍ଯାତ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ଋଦ୍ଧିଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଵୈଶ୍ଯଶ୍ଚ ଶୂଦ୍ରଶ୍ଚାରୋଗ୍ଯମୃଚ୍ଛତି ।। ୩୮୩.

ଏହା ଶୁଣିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦଜ୍ଞ ହୁଏ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀର ରାଜା ହୁଏ, ବୈଶ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଶୂଦ୍ର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଲାଭ କରେ।