ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ବୁଦ୍ଧିନ୍ତୁ ସାରଥିଂ ଵିଦ୍ଧି ମନଃ ପ୍ରଗ୍ରହମେଵ ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ହଯାନାହୁର୍ଵିଷଯାଂଶ୍ଚେଷୁଗୋଚରାନ୍ ।। ୩୮୨.

ବୁଦ୍ଧିକୁ ରଥର ସାରଥି ଭାବେ ଓ ମନକୁ ରଥର ଲଗାମ ଭାବେ ବୁଝ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଘୋଡ଼ା ଭାବେ କୁହାଯାଏ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର ଚାଳିବା ପଥ।

ଆତ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋଯୁକ୍ତଂ ଭୋକ୍ତେତ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ । ଯସ୍ତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଭଵତ୍ଯଯୁକ୍ତେନ ମନସା ସଦା ।। ୩୮୨.

ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଆତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ ଭୋଗ କରେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକ ନାହିଁ ଓ ମନ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରହେ—

ନ ସତ୍ପଦମଵାପ୍ନୋତି ସଂସାରଞ୍ଚାଧିଗଚ୍ଛତି । ଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଭଵତି ଯୁକ୍ତେନ ମନସା ସଦା ।। ୩୮୨.

ସେ ସତ୍ୟ ପଥକୁ ପାଉନାହିଁ, ପୁଣି ପୁଣି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ବିବେକଶୀଳ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ରଖେ—

ସ ତତ୍ପଦମଵାପ୍ନୋତି ଯସ୍ମାଦ୍ଭୂଯୋ ନ ଜାଯତେ । ଵିଜ୍ଞାନସାରଥିର୍ଯସ୍ତୁ ମନଃପ୍ରଗ୍ରହଵାନ୍ନରଃ ।। ୩୮୨.

ସେ ଏହି ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯାଠାରୁ ପୁଣି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ; ଯାହାର ସାରଥି ବିବେକ ଓ ଯିଏ ମନର ଲଗାମ ଧରିଥାଏ—

ସୋଽଧ୍ଵାନଂ ପରମାପ୍ନୋତି ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ପରା ହ୍ଯର୍ଥା ଅର୍ଥେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପରଂ ମନଃ ।। ୩୮୨.

ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଠାରୁ ବଡ଼ ବିଷୟ, ବିଷୟ ଠାରୁ ବଡ଼ ମନ।

ମନସସ୍ତୁ ପରା ବୁଦ୍ଧିଃ ବୁଦ୍ଧେରାତ୍ମା ମହାନ୍ ପରଃ । ମହତଃ ପରମଵଵ୍ଯକ୍ତମଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ପୁରୁଷଃ ପରଃ ।। ୩୮୨.

ମନ ଠାରୁ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧି ଠାରୁ ବଡ଼ ମହାତ୍ମା, ମହାତ୍ମା ଠାରୁ ବଡ଼ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଠାରୁ ବଡ଼ ପୁରୁଷ।

ପୁରୁଷାନ୍ନ ପରଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ସା କାଷ୍ଠା ସା ପରା ଗତିଃ । ଏଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଗୂଢ଼ାତ୍ମା ନ ପ୍ରକାଶତେ ।। ୩୮୨.

ପୁରୁଷଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ; ଏହା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶ ହୁଏନାହିଁ।

ଦୃଶ୍ଯତେ ତ୍ଵଗ୍ର୍ଯଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶିଭିଃ । ଯଚ୍ଛେଦ୍ଵାଙ୍‌ମନସୀ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ତଦ୍ଯଚ୍ଛେଜ୍ଜ୍ଞାନମାତ୍ମନି ।। ୩୮୨.

କିନ୍ତୁ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖନ୍ତି; ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ମନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମନକୁ ଜ୍ଞାନରେ, ଆତ୍ମାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଜ୍ଞାନମାତ୍ମନି ମହତି ନିଯଚ୍ଛେଚ୍ଛାନ୍ତ ଆତ୍ମନି । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନୋର୍ଯୋଗଂ ଯମାଦ୍ଯୈର୍ବ୍ରହ୍ମ ସଦ୍ଭଵେତ୍ ।। ୩୮୨.

ଜ୍ଞାନକୁ ମହାତ୍ମାରେ ଏବଂ ମହାତ୍ମାକୁ ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଏକତ୍ୱକୁ ଯମ ଆଦି ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଲେ, ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ।

ଅହିଂସା ସତ୍ଯମସ୍ତେଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯାପରିଗ୍ରହୀ । ଯମାଶ୍ଚ ନିଯମାଃ ପଞ୍ଚ ଶୌଚଂ ସନ୍ତୋଷସତ୍ତପଃ ।। ୩୮୨.

ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଚୋରି ନକରିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ଅସଙ୍ଗ୍ରହ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି ହେଉଛି ଯମ; ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପସ୍ୟା—

ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେଶ୍ଵରପୂଜା ଚ ଆସନଂ ପଦ୍ମକାଦିକଂ । ପ୍ରାଣାଯାମୋ ଵାଯୁଜଯଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରଃ ସ୍ଵନିଗ୍ରହଃ ।। ୩୮୨.

ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଈଶ୍ୱର ପୂଜା, ପଦ୍ମାସନ ଭଳି ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଅର୍ଥାତ୍ ପବନ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ—

ଶୁଭେ ହ୍ଯେକତ୍ର ଵିଷଯେ ଚେତସୋ ଯତ୍ ପ୍ରଧାରଣଂ । ନିଶ୍ଚଲତ୍ଵାତ୍ତୁ ଧୀମଦ୍ଭିର୍ଧାରଣା ଦ୍ଵିଜ କଥ୍ଯତେ ।। ୩୮୨.

ମନକୁ ଏକ ଶୁଭ ବିଷୟରେ ଅଟୁଟ ରଖିବାକୁ ଧାରଣା ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ଅଚଳ ଥାଏ।

ପୌନଃପୁନ୍ଯେନ ତତ୍ରୈଵ ଵିଷଯେଷ୍ଵେଵ ଧାରଣା । ଧ୍ଯାନଂ ସ୍ମୃତଂ ସମାଧିସ୍ତୁ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମସଂସ୍ଥିତିଃ ।। ୩୮୨.

ସେଇ ବିଷୟରେ ପୁଣି ପୁଣି ଧାରଣା କରିବାକୁ ଧ୍ୟାନ ବୋଲାଯାଏ; 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ'—ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ।

ଘଟଧ୍ଵଂସାଦ୍ଯଥାକାଶମଭିନ୍ନଂ ନଭସା ଭଵେତ୍ । ମୁକ୍ତୋ ଜୀଵୋ ବ୍ରହ୍ମଣୈଵଂ ସଦ୍‌ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମ ଵୈ ଭଵେତ୍ ।। ୩୮୨.

ଘଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଭିତରର ଆକାଶ ଯେପରି ସମସ୍ତ ଆକାଶ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ଏଭଳି ମୁକ୍ତ ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ; ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମ ମାନେ ସତ୍ୟ।

ଆତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମ ଜୀଵୋ ଜ୍ଞାନେନ ନାନ୍ଯଥା । ଜୀଵୋ ହ୍ଯଜ୍ଞାନତତ୍କାର୍ଯ୍ଯମୁକ୍ତଃ ସ୍ଯାଦଜରାମରଃ ।। ୩୮୨.

ଜୀବ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜାଣେ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ଅଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର ଫଳରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଜୀବ ଅଜର ଓ ଅମର ହୁଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵଶିଷ୍ଠ ଯମଗୀତୋକ୍ତା ପଠତାଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦା । ଆତ୍ଯନ୍ତିକୋ ଲଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵେଦାନ୍ତବ୍ରହ୍ମଧୀମଯଃ ।। ୩୮୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଯମଗୀତ ପାଠ କରିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ସର୍ବାନ୍ତିମ ଲୟ ବେଦାନ୍ତ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ୟାନର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆଗ୍ନେଯଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପନ୍ତେ ପୁରାଣଂ କଥିତଂ ମଯା । ସପ୍ରପଞ୍ଚଂ ନିଷ୍ପ୍ରପଞ୍ଚଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵଯମଯଂ ମହତ୍ ।। ୩୮୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ମୁଁ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ କହିଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମର ରୂପ। ଏହି ପୁରାଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର — ବିସ୍ତୃତ ଓ ନିର୍ବିସ୍ତୃତ, ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ମହାନ ଜ୍ଞାନର ମିଶ୍ରଣ।

ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମାଶ୍ଚର୍ଵାଖ୍ଯା ଵିଦ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜଗଜ୍ଜନିଃ । ଛନ୍ଦଃ ଶିକ୍ଷା ଵ୍ଯାକରଣଂ ନିଧଣ୍ଟୁଜ୍ଯୋତିରାଖ୍ଯକାଃ ।। ୩୮୩.

ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ, ଚାର୍ବାକ ନାମକ ଜ୍ଞାନ, ବିଷ୍ଣୁ ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ, ଛନ୍ଦ, ଶିକ୍ଷା, ବ୍ୟାକରଣ, ନିଧନ୍ତୁ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ ନାମକ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ—

ନିରୁକ୍ତଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଦି ମୀମାଂସାନ୍ଯାଯଵିସ୍ତରାଃ । ଆଯୁର୍ଵେଦପୁରାଣାଖ୍ଯା ଧନୁର୍ଗନ୍ଧର୍ଵଵିସ୍ତରାଃ ।। ୩୮୩.

ନିରୁକ୍ତ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ମୀମାଂସା ଓ ନ୍ୟାୟର ବିସ୍ତାର, ଆୟୁର୍ବେଦ, ପୁରାଣ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଶିଳ୍ପ ଓ ସଙ୍ଗୀତ—

ଵିଦ୍ଯା ସୈଵାର୍ଥସାସ୍ତ୍ରାଖ୍ଯା ଵେଦାନ୍ତାଽନ୍ଯା ହରିର୍ମହାନ୍ । ଇତ୍ଯେଷା ଚାପରା ଵିଦ୍ଯା ପରଵିଦ୍ଯାଽକ୍ଷରଂ ।। ୩୮୩.

ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଆର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ବେଦାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଏବଂ ହରି ମହାନ। ଏହା ଅପରା ଜ୍ଞାନ; ପରା ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଅକ୍ଷୟ।

ଯସ୍ଯ ଭାଵୋଽଖିଲଂ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତସ୍ଯ ନୋ ବାଧତେ କଲିଃ । ଅନିଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ମହାଯଜ୍ଞାନକୃତ୍ଵାପି ପିତୃସ୍ଵଧାଂ ।। ୩୮୩.

ଯାହାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଭାବ ବିଷ୍ଣୁ, ସେମାନଙ୍କୁ କଳି ଯୁଗ କେବେ ବ୍ୟାପି ପାରେନାହିଁ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ପିତୃପୂଜା ନ କଲେ ମଧ୍ୟ—

କୃଷ୍ଣମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଚଯନ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ନୈନସୋ ଭାଜନଂ ଭଵେତ୍ । ସର୍ଵକାରଣମତ୍ଯନ୍ତଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ନ ସୀଦତି ।। ୩୮୩.

କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କଲେ, ସେ କେବେ ପାପର ଭାଗୀ ହୁଏନାହିଁ। ସମସ୍ତ କାରଣର ମୂଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, କେବେ ବିପଦରେ ପଡ଼ନାହିଁ।

ଅନ୍ଯତନ୍ତ୍ରାଦିଦୋଷୋତ୍ଥୋ ଵିଷଯାକୃଷ୍ଟମାନସଃ । କୃତ୍ଵାପି ପାପଂ ଗୋଵିନ୍ଦଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୩.

ଅନ୍ୟ ମତ ଓ ଦୋଷରେ ମନ ବିଷୟରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ କେହି ପାପ କରି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ତଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ଯତ୍ର ଗୋଵିନ୍ଦଃ ସା କଥା ଯତ୍ର କେଶଵଃ । ତତ୍ କର୍ମ ଯତ୍ତଦର୍ଥୀଯଂ କିମନ୍ଯୈର୍ବହୁଭାଷିତୈଃ ।। ୩୮୩.

ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଧ୍ୟାନ ଅଛି, ସେଠାରେ ଗୋବିନ୍ଦ ଅଛନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି କଥା ହୁଏ, ସେଠାରେ କେଶବ ଅଛନ୍ତି; ଯେ କାମ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଅନ୍ୟ କଥା ଦରକାର କଣ?

ନ ତତ୍ ପିତା ପୁ ପୁତ୍ରାଯ ନ ଶିଷ୍ଯାଯ ଗୁରୁର୍ଦ୍ଵିଜ । ପରମାର୍ଥଂ ପରଂ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଯଦେତତ୍ତେ ମଯୋଦିତଂ ।। ୩୮୩.

ପିତା କେବେ ପୁଅକୁ, ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ, କିମ୍ବା ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱିଜକୁ, ଯେ ପରମାର୍ଥ ମୁଁ କହିଛି, ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟ କେବେ କହିନଥାନ୍ତି।

ସଂସାରେ ଭ୍ରମତା ଲଭ୍ଯଂ ପୁତ୍ରଦାରଧନଂ ଵସୁ । ସୁହୃଦଶ୍ଚ ତଥୈଵାନ୍ଯେ ନୋପଦେଶୋ ଦ୍ଵିଜେଦୃଶଃ ।। ୩୮୩.

ଏହି ସଂସାରରେ ଘୁରିବା ସମୟରେ ପୁଅ, ଜଣେଇ, ଧନ, ସମ୍ପତ୍ତି, ମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମିଳିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଏପରି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱିଜକୁ ମିଳେନାହିଁ।

କିଂ ପୁତ୍ରଦାରୈମିତ୍ରୈର୍ଵା କିଂ ମିତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଵାନ୍ଧଵୈଃ । ଉପଦେଶଃ ପରୋ ଵନ୍ଧୁରୀଦୃଶୋ ଯୋ ଵିମୁକ୍ତଯେ ।। ୩୮୩.

ପୁଅ, ଜଣେଇ, ମିତ୍ର, କିମ୍ବା ମିତ୍ର, କ୍ଷେତ୍ର, ବା ଆତ୍ମୀୟ — ଏହାର କଣ ଉପକାର? ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ମୁକ୍ତିକୁ ଦେଇଥାଏ, ସେଇ ପରମ ବନ୍ଧୁ।

ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଭୂତମାର୍ଗୋଯଂ ଦୈଵ ଆସୁର ଏଵ ଚ । ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିପରୋ ଦୈଵୋ ଵିପରୀତସ୍ତଥାସୁରଃ ।। ୩୮୩.

ଏହି ଭୂତମାର୍ଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର — ଦୈବ ଓ ଆସୁର। ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେ ଲିନ ଯିଏ, ସେ ଦୈବ; ତାହାର ବିପରୀତ ଆସୁର।

ଏତତ୍ ପଵିତ୍ରମାରୋଗ୍ଯଂ ଧନ୍ଯଂ ଦୁଃସ୍ଵପ୍ନନାଶନଂ । ସୁଖପ୍ରୀତିକରଂ ନୄଣାଂ ମୋକ୍ଷକୃଦ୍ ଯତ୍ତଵେରିତଂ ।। ୩୮୩.

ଏହି କଥା ପବିତ୍ର, ଆରୋଗ୍ୟଦାୟକ, ଶୁଭ, କୁସ୍ୱପ୍ନ ନାଶକ, ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।