ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପ୍ରଵୃତ୍ତଞ୍ଚ ନିଵୃତ୍ତଞ୍ଚ କାର୍ଯ୍ଯଂ କର୍ମପରୋଽଵ୍ରଵୀତ୍ । ଶ୍ରେଯସାଂ ଶ୍ରେଯ ଏତଦ୍ଧି ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ତଦ୍ଧରିଃ ।। ୩୮୨.

କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ତ୍ୟାଗ, ଦୁହିଁଟିକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହେଉଛି ନିଷ୍କାମତା — ସେହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଅର୍ଥାତ୍ ହରି ।

ପୁମାଂଶ୍ଚାଧିଗତଜ୍ଞାନୋ ଭେଦଂ ନାପ୍ନୋତି ସତ୍ତମଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣା ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞେନ ପରମେଣାଵ୍ଯଯେନ ଚ । ୩୮୨.

ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଛି, ସେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖେନାହିଁ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ଦୁହିଁଟିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବିନାଶୀ ଏକ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ ।

ଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାନମାସ୍ତିକ୍ଯଂ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ରୂପମୁତ୍ତମମ୍ । ତପସା ଲଭ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ମନସା ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି ।। ୩୮୨.

ଜ୍ଞାନ, ବୁଝିବା, ଆସ୍ଥା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭାଗ୍ୟ — ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ମନେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହିପରି ଲାଭ ହୁଏ ।

ନାସ୍ତି ଵିଷ୍ଣୁସମନ୍ଧ୍ଯେଯଂ ତପୋ ନାନଶନାତ୍ପରଂ । ନାସ୍ତ୍ଯାରୋଗ୍ଯସମଂ ଧନ୍ଯଂ ନାସ୍ତି ଗଙ୍ଗାସମା ସରିତ୍ ।। ୩୮୨.

ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ସମାନ କୌଣସି ବ୍ରତ ନାହିଁ, ଉପବାସ ସମାନ କୌଣସି ତପସ୍ୟା ନାହିଁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମାନ କୌଣସି ଧନ ନାହିଁ, ଗଙ୍ଗା ସମାନ କୌଣସି ନଦୀ ନାହିଁ ।

ନ ସୋଽସ୍ତି ବାନ୍ଧଵଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଜଗଦ୍ଗୁରୁଂ । ଅଧଶ୍ଚୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ହରିଶ୍ଚାଗ୍ରେ ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋମୁଖେ ।। ୩୮୨.

ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ଜଗତ୍‌ର ଗୁରୁ, ସେଠାରୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ କୌଣସି ବାନ୍ଧବ ନାହିଁ; ଉପରେ କିମ୍ବା ତଳେ, ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ପାଖରେ, ସବୁଠାରେ ହରି ଆଗରେ ଅଛନ୍ତି ।

ଇତ୍ଯେଵଂ ସଂସ୍ମରନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ଯସ୍ତ୍ଯଜେତ୍ସ ହରିର୍ଭଵେତ୍ । ଯତ୍ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଯତଃ ସର୍ଵଂ ଯତ୍ସର୍ଵଂ ତସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତମ୍ ।। ୩୮୨.୧୬ ଅଗ୍ରାହ୍ଯକମନିର୍ଦେଶ୍ଯଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠଞ୍ଚ ଯତ୍ପରଂ । ପରାପରସ୍ଵରୂପେଣ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵ୍ଵହୃଦି ସ୍ଥିତଃ ।। ୩୮୨.

ଏଭଳି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରି ଯିଏ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ହରି ହୁଏ; ଯାହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ବସିଛି — ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ଭଲଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏହି ପରାପର ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି ।

ଯଜ୍ଞେଶଂ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଂ କେଚିଦିଚ୍ଛନ୍ତି ତତ୍ପରଂ । କେଚିଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ହରଂ କେଚିତ୍ କେଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣମୀଶ୍ଵରଂ ।। ୩୮୨.

କିଛି ଲୋକ ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଙ୍କୁ ସେଇ ପରମ ଭାବରେ ଚାହାନ୍ତି; କିଛି ଲୋକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, କିଛି ହରିଙ୍କୁ, କିଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଈଶ୍ୱର ଭାବରେ ଚାହାନ୍ତି ।

ଇନ୍ଦ୍ରାଦିନାମଭିଃ କେଚିତ୍ ସୂର୍ଯ୍ଯଂ ସୋମଞ୍ଚ କାଲକମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ଭପର୍ଯନ୍ତଂ ଜଗଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ଵଦନ୍ତି ଚ ।। ୩୮୨.

କେହି କେହି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ନାମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଡାକନ୍ତି; କେହି ଫେରି ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଘାସର ଟୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ସ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯତୋ ନାଵର୍ତ୍ତତେ ପୁନଃ । ସୁଵର୍ଣାଦିମହାକଦାନପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥାଵଗାହନୈଃ ।। ୩୮୨.

ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାଠାରୁ ପୁଣି ଆସିବା ନାହିଁ; ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଦାନ ଦେଇବା, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

ଧ୍ଯାନୈର୍ଵ୍ରତୈଃ ପୂଜଯା ଚ ଘର୍ମ୍ମଶ୍ରୁତ୍ଯା ତଦାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ରଥିନଂ ଵିଦ୍ଧି ଶରୀରଂ ରଥମେଵ ତୁ ।। ୩୮୨.

ଧ୍ୟାନ, ବ୍ରତ, ପୂଜା ଓ ଘର୍ମ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପଦକୁ ଲୋକ ପାଇପାରନ୍ତି; ଆତ୍ମାକୁ ରଥି ଭାବେ ଓ ଶରୀରକୁ ରଥ ଭାବେ ବୁଝ।

ବୁଦ୍ଧିନ୍ତୁ ସାରଥିଂ ଵିଦ୍ଧି ମନଃ ପ୍ରଗ୍ରହମେଵ ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ହଯାନାହୁର୍ଵିଷଯାଂଶ୍ଚେଷୁଗୋଚରାନ୍ ।। ୩୮୨.

ବୁଦ୍ଧିକୁ ରଥର ସାରଥି ଭାବେ ଓ ମନକୁ ରଥର ଲଗାମ ଭାବେ ବୁଝ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଘୋଡ଼ା ଭାବେ କୁହାଯାଏ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର ଚାଳିବା ପଥ।

ଆତ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋଯୁକ୍ତଂ ଭୋକ୍ତେତ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ । ଯସ୍ତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଭଵତ୍ଯଯୁକ୍ତେନ ମନସା ସଦା ।। ୩୮୨.

ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଆତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ ଭୋଗ କରେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକ ନାହିଁ ଓ ମନ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରହେ—

ନ ସତ୍ପଦମଵାପ୍ନୋତି ସଂସାରଞ୍ଚାଧିଗଚ୍ଛତି । ଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଭଵତି ଯୁକ୍ତେନ ମନସା ସଦା ।। ୩୮୨.

ସେ ସତ୍ୟ ପଥକୁ ପାଉନାହିଁ, ପୁଣି ପୁଣି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ବିବେକଶୀଳ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ରଖେ—

ସ ତତ୍ପଦମଵାପ୍ନୋତି ଯସ୍ମାଦ୍ଭୂଯୋ ନ ଜାଯତେ । ଵିଜ୍ଞାନସାରଥିର୍ଯସ୍ତୁ ମନଃପ୍ରଗ୍ରହଵାନ୍ନରଃ ।। ୩୮୨.

ସେ ଏହି ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯାଠାରୁ ପୁଣି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ; ଯାହାର ସାରଥି ବିବେକ ଓ ଯିଏ ମନର ଲଗାମ ଧରିଥାଏ—

ସୋଽଧ୍ଵାନଂ ପରମାପ୍ନୋତି ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ପରା ହ୍ଯର୍ଥା ଅର୍ଥେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପରଂ ମନଃ ।। ୩୮୨.

ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଠାରୁ ବଡ଼ ବିଷୟ, ବିଷୟ ଠାରୁ ବଡ଼ ମନ।

ମନସସ୍ତୁ ପରା ବୁଦ୍ଧିଃ ବୁଦ୍ଧେରାତ୍ମା ମହାନ୍ ପରଃ । ମହତଃ ପରମଵଵ୍ଯକ୍ତମଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ପୁରୁଷଃ ପରଃ ।। ୩୮୨.

ମନ ଠାରୁ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧି ଠାରୁ ବଡ଼ ମହାତ୍ମା, ମହାତ୍ମା ଠାରୁ ବଡ଼ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଠାରୁ ବଡ଼ ପୁରୁଷ।

ପୁରୁଷାନ୍ନ ପରଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ସା କାଷ୍ଠା ସା ପରା ଗତିଃ । ଏଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଗୂଢ଼ାତ୍ମା ନ ପ୍ରକାଶତେ ।। ୩୮୨.

ପୁରୁଷଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ; ଏହା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶ ହୁଏନାହିଁ।

ଦୃଶ୍ଯତେ ତ୍ଵଗ୍ର୍ଯଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶିଭିଃ । ଯଚ୍ଛେଦ୍ଵାଙ୍‌ମନସୀ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ତଦ୍ଯଚ୍ଛେଜ୍ଜ୍ଞାନମାତ୍ମନି ।। ୩୮୨.

କିନ୍ତୁ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖନ୍ତି; ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ମନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମନକୁ ଜ୍ଞାନରେ, ଆତ୍ମାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଜ୍ଞାନମାତ୍ମନି ମହତି ନିଯଚ୍ଛେଚ୍ଛାନ୍ତ ଆତ୍ମନି । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନୋର୍ଯୋଗଂ ଯମାଦ୍ଯୈର୍ବ୍ରହ୍ମ ସଦ୍ଭଵେତ୍ ।। ୩୮୨.

ଜ୍ଞାନକୁ ମହାତ୍ମାରେ ଏବଂ ମହାତ୍ମାକୁ ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଏକତ୍ୱକୁ ଯମ ଆଦି ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଲେ, ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ।

ଅହିଂସା ସତ୍ଯମସ୍ତେଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯାପରିଗ୍ରହୀ । ଯମାଶ୍ଚ ନିଯମାଃ ପଞ୍ଚ ଶୌଚଂ ସନ୍ତୋଷସତ୍ତପଃ ।। ୩୮୨.

ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଚୋରି ନକରିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ଅସଙ୍ଗ୍ରହ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି ହେଉଛି ଯମ; ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପସ୍ୟା—

ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେଶ୍ଵରପୂଜା ଚ ଆସନଂ ପଦ୍ମକାଦିକଂ । ପ୍ରାଣାଯାମୋ ଵାଯୁଜଯଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରଃ ସ୍ଵନିଗ୍ରହଃ ।। ୩୮୨.

ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଈଶ୍ୱର ପୂଜା, ପଦ୍ମାସନ ଭଳି ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଅର୍ଥାତ୍ ପବନ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ—

ଶୁଭେ ହ୍ଯେକତ୍ର ଵିଷଯେ ଚେତସୋ ଯତ୍ ପ୍ରଧାରଣଂ । ନିଶ୍ଚଲତ୍ଵାତ୍ତୁ ଧୀମଦ୍ଭିର୍ଧାରଣା ଦ୍ଵିଜ କଥ୍ଯତେ ।। ୩୮୨.

ମନକୁ ଏକ ଶୁଭ ବିଷୟରେ ଅଟୁଟ ରଖିବାକୁ ଧାରଣା ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ଅଚଳ ଥାଏ।

ପୌନଃପୁନ୍ଯେନ ତତ୍ରୈଵ ଵିଷଯେଷ୍ଵେଵ ଧାରଣା । ଧ୍ଯାନଂ ସ୍ମୃତଂ ସମାଧିସ୍ତୁ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମସଂସ୍ଥିତିଃ ।। ୩୮୨.

ସେଇ ବିଷୟରେ ପୁଣି ପୁଣି ଧାରଣା କରିବାକୁ ଧ୍ୟାନ ବୋଲାଯାଏ; 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ'—ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ।

ଘଟଧ୍ଵଂସାଦ୍ଯଥାକାଶମଭିନ୍ନଂ ନଭସା ଭଵେତ୍ । ମୁକ୍ତୋ ଜୀଵୋ ବ୍ରହ୍ମଣୈଵଂ ସଦ୍‌ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମ ଵୈ ଭଵେତ୍ ।। ୩୮୨.

ଘଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଭିତରର ଆକାଶ ଯେପରି ସମସ୍ତ ଆକାଶ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ଏଭଳି ମୁକ୍ତ ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ; ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମ ମାନେ ସତ୍ୟ।

ଆତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମ ଜୀଵୋ ଜ୍ଞାନେନ ନାନ୍ଯଥା । ଜୀଵୋ ହ୍ଯଜ୍ଞାନତତ୍କାର୍ଯ୍ଯମୁକ୍ତଃ ସ୍ଯାଦଜରାମରଃ ।। ୩୮୨.

ଜୀବ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜାଣେ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ଅଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର ଫଳରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଜୀବ ଅଜର ଓ ଅମର ହୁଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵଶିଷ୍ଠ ଯମଗୀତୋକ୍ତା ପଠତାଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦା । ଆତ୍ଯନ୍ତିକୋ ଲଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵେଦାନ୍ତବ୍ରହ୍ମଧୀମଯଃ ।। ୩୮୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଯମଗୀତ ପାଠ କରିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ସର୍ବାନ୍ତିମ ଲୟ ବେଦାନ୍ତ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ୟାନର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆଗ୍ନେଯଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପନ୍ତେ ପୁରାଣଂ କଥିତଂ ମଯା । ସପ୍ରପଞ୍ଚଂ ନିଷ୍ପ୍ରପଞ୍ଚଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵଯମଯଂ ମହତ୍ ।। ୩୮୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ମୁଁ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ କହିଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମର ରୂପ। ଏହି ପୁରାଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର — ବିସ୍ତୃତ ଓ ନିର୍ବିସ୍ତୃତ, ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ମହାନ ଜ୍ଞାନର ମିଶ୍ରଣ।

ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମାଶ୍ଚର୍ଵାଖ୍ଯା ଵିଦ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜଗଜ୍ଜନିଃ । ଛନ୍ଦଃ ଶିକ୍ଷା ଵ୍ଯାକରଣଂ ନିଧଣ୍ଟୁଜ୍ଯୋତିରାଖ୍ଯକାଃ ।। ୩୮୩.

ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ, ଚାର୍ବାକ ନାମକ ଜ୍ଞାନ, ବିଷ୍ଣୁ ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ, ଛନ୍ଦ, ଶିକ୍ଷା, ବ୍ୟାକରଣ, ନିଧନ୍ତୁ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ ନାମକ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ—

ନିରୁକ୍ତଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଦି ମୀମାଂସାନ୍ଯାଯଵିସ୍ତରାଃ । ଆଯୁର୍ଵେଦପୁରାଣାଖ୍ଯା ଧନୁର୍ଗନ୍ଧର୍ଵଵିସ୍ତରାଃ ।। ୩୮୩.

ନିରୁକ୍ତ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ମୀମାଂସା ଓ ନ୍ୟାୟର ବିସ୍ତାର, ଆୟୁର୍ବେଦ, ପୁରାଣ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଶିଳ୍ପ ଓ ସଙ୍ଗୀତ—