ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଯମଗୀତାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଉକ୍ତା ଯା ନାଚିକେତସେ । ପଠତାଂ ଶ୍ରୃଣ୍ଵତାଂ ଭୁକ୍ତ୍ଯୈ ମୁକ୍ତ୍ଯୈ ମୋକ୍ଷାର୍ଥିନାଂ ସତାଂ ।। ୩୮୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ମୁଁ ଏହିଯମଙ୍କ ଗୀତା କହିବି, ଯାହା ନଚିକେତାଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା । ଯେଉଁ ସତ୍ପୁରୁଷ ଏହାକୁ ପଢନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି ।

ଯମ ଉଵାଚ ଆସନଂ ଶଯନଂ ଯାନପରିଧାନଗୃହାଦିକମ୍ । ଵାଞ୍ଛତ୍ଯହୋଽତିମୋହେନ ସୁସ୍ଥିରଂ ସ୍ଵଯମସ୍ଥିରଃ ।। ୩୮୨.

ଯମ କହିଲେ — ହାଏ, ନିଜେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ଭାରି ମୋହରେ ଦୀଘାସ୍ଥାୟୀ ଆସନ, ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା, ଯାନ, ପୋଶାକ, ଘର ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଆଶା କରେ ।

ଭୋଗେଷ୍ଵଶକ୍ତିଃ ସତତଂ ତଥୈଵାତ୍ମାଵଲୋକନଂ । ଶ୍ରେଯଃ ପରଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ କପିଲୋଦ୍ଗୀତମେଵ ହି ।। ୩୮୨.

ସଦା ଭୋଗରେ ଅସମର୍ଥତା ଓ ନିଜକୁ ନିଜେ ଦେଖିବା — ଏହି ଦୁଇଟି ଅନୁଷ୍ଠାନ, କପିଳଙ୍କ ଗୀତା ଅନୁସାରେ, ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ।

ସର୍ଵ୍ଵତ୍ର ସମଦର୍ଶିତ୍ଵଂ ନିର୍ମ୍ମମତ୍ଵମସଙ୍ଗତା । ଶ୍ରେଯଃ ପରଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଗୀତଂ ପଞ୍ଚଶିଖେନ ହି ।। ୩୮୨.

ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖିବା, ନିର୍ମମତା ଓ ଅସଙ୍ଗତା — ଏହି ତିନିଟି, ପଞ୍ଚଶିଖଙ୍କ ଗୀତା ଅନୁସାରେ, ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ।

ଆଗର୍ଭଜନ୍ମବାଲ୍ଯାଦିଵଯୋଽଵସ୍ଥାଦିଵେଦନଂ । ଶ୍ରେଯଃ ପରଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଗଙ୍ଗାଵିଷ୍ଣୁପ୍ରଗୀତକଂ ।। ୩୮୨.

ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ, ଶିଶୁବୟସ୍, ଏବଂ ଏହାପରି ଜୀବନର ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ସଚେତନତା — ଏହି ଗଙ୍ଗାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗୀତା ଅନୁସାରେ, ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ।

ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକାଦିଦୁଃଖାନାମାଦ୍ଯନ୍ତାଦିପ୍ରତିକ୍ରିଯା । ଶ୍ରେଯଃ ପରଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଜନକୋଦ୍ଗୀତମେଵ ଚ ।। ୩୮୨.

ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖର ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ ଓ କାରଣର ଉପାୟ — ଏହି ଜନକଙ୍କ ଗୀତା ଅନୁସାରେ, ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ।

ଅଭିନ୍ନଯୋର୍ଭେଦକରଃ ପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଯଃ ପରାତ୍ମନଃ । ତଚ୍ଛାନ୍ତିପରମଂ ଶ୍ରେଯୋ ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଗୀତମୁଦାହୃତଂ ।। ୩୮୨.

ଅଭିନ୍ନ ପରମାତ୍ମା ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଭେଦ ଭାବନା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ତାହାର ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ, ଏହି ଥିଲା ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଗୀତା ।

* କର୍ତ୍ତଵ୍ଯମିତି ଯତ୍କର୍ମ୍ମ ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମସଂଜ୍ଞିତଂ । କୁରୁତେ ଶ୍ରେଯସେ ସଙ୍ଗାଜ୍ଜୈଗୀଷଵ୍ଯେଣ ଗୀଯତେ ।। ୩୮୨.

ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଋକ୍, ଯଜୁସ୍ ଓ ସାମ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅସଙ୍ଗ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ — ଏହି ଜୈଗୀଷବ୍ୟଙ୍କ ଗୀତା ।

ହାନିଃ ସର୍ଵ୍ଵଵିଧିତ୍‌ସାନାମାତ୍ମନଃ ସୁଖହୈତୁକୀ । ଶ୍ରେଯଃ ପରଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଦେଵଲୋଦ୍ଗୀତମୀରିତଂ ।। ୩୮୨.

ସମସ୍ତ ବିଧିବିଧାନର ହାନି, ଯାହା ନିଜର ପାଇଁ ସୁଖର କାରଣ — ଏହି ଦେବଳଙ୍କ ଗୀତା ଅନୁସାରେ, ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ।

* କାମତ୍ଯାଗାତ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞାନଂ ସୁଖଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ପଦଂ । କାମିନାଂ ନ ହି ଵିଜ୍ଞାନଂ ସନକୋଦ୍ଗୀତମେଵ ତତ୍ ।। ୩୮୨.

ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଜ୍ଞାନ, ସୁଖ ଓ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ କାମନାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ ପାଆନ୍ତିନାହିଁ — ଏହି ସନକଙ୍କ ଗୀତା ।

ପ୍ରଵୃତ୍ତଞ୍ଚ ନିଵୃତ୍ତଞ୍ଚ କାର୍ଯ୍ଯଂ କର୍ମପରୋଽଵ୍ରଵୀତ୍ । ଶ୍ରେଯସାଂ ଶ୍ରେଯ ଏତଦ୍ଧି ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ତଦ୍ଧରିଃ ।। ୩୮୨.

କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ତ୍ୟାଗ, ଦୁହିଁଟିକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହେଉଛି ନିଷ୍କାମତା — ସେହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଅର୍ଥାତ୍ ହରି ।

ପୁମାଂଶ୍ଚାଧିଗତଜ୍ଞାନୋ ଭେଦଂ ନାପ୍ନୋତି ସତ୍ତମଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣା ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞେନ ପରମେଣାଵ୍ଯଯେନ ଚ । ୩୮୨.

ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଛି, ସେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖେନାହିଁ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ଦୁହିଁଟିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବିନାଶୀ ଏକ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ ।

ଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାନମାସ୍ତିକ୍ଯଂ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ରୂପମୁତ୍ତମମ୍ । ତପସା ଲଭ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ମନସା ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି ।। ୩୮୨.

ଜ୍ଞାନ, ବୁଝିବା, ଆସ୍ଥା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭାଗ୍ୟ — ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ମନେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହିପରି ଲାଭ ହୁଏ ।

ନାସ୍ତି ଵିଷ୍ଣୁସମନ୍ଧ୍ଯେଯଂ ତପୋ ନାନଶନାତ୍ପରଂ । ନାସ୍ତ୍ଯାରୋଗ୍ଯସମଂ ଧନ୍ଯଂ ନାସ୍ତି ଗଙ୍ଗାସମା ସରିତ୍ ।। ୩୮୨.

ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ସମାନ କୌଣସି ବ୍ରତ ନାହିଁ, ଉପବାସ ସମାନ କୌଣସି ତପସ୍ୟା ନାହିଁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମାନ କୌଣସି ଧନ ନାହିଁ, ଗଙ୍ଗା ସମାନ କୌଣସି ନଦୀ ନାହିଁ ।

ନ ସୋଽସ୍ତି ବାନ୍ଧଵଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଜଗଦ୍ଗୁରୁଂ । ଅଧଶ୍ଚୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ହରିଶ୍ଚାଗ୍ରେ ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋମୁଖେ ।। ୩୮୨.

ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ଜଗତ୍‌ର ଗୁରୁ, ସେଠାରୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ କୌଣସି ବାନ୍ଧବ ନାହିଁ; ଉପରେ କିମ୍ବା ତଳେ, ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ପାଖରେ, ସବୁଠାରେ ହରି ଆଗରେ ଅଛନ୍ତି ।

ଇତ୍ଯେଵଂ ସଂସ୍ମରନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ଯସ୍ତ୍ଯଜେତ୍ସ ହରିର୍ଭଵେତ୍ । ଯତ୍ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଯତଃ ସର୍ଵଂ ଯତ୍ସର୍ଵଂ ତସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତମ୍ ।। ୩୮୨.୧୬ ଅଗ୍ରାହ୍ଯକମନିର୍ଦେଶ୍ଯଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠଞ୍ଚ ଯତ୍ପରଂ । ପରାପରସ୍ଵରୂପେଣ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵ୍ଵହୃଦି ସ୍ଥିତଃ ।। ୩୮୨.

ଏଭଳି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରି ଯିଏ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ହରି ହୁଏ; ଯାହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ବସିଛି — ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ଭଲଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏହି ପରାପର ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି ।

ଯଜ୍ଞେଶଂ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଂ କେଚିଦିଚ୍ଛନ୍ତି ତତ୍ପରଂ । କେଚିଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ହରଂ କେଚିତ୍ କେଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣମୀଶ୍ଵରଂ ।। ୩୮୨.

କିଛି ଲୋକ ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଙ୍କୁ ସେଇ ପରମ ଭାବରେ ଚାହାନ୍ତି; କିଛି ଲୋକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, କିଛି ହରିଙ୍କୁ, କିଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଈଶ୍ୱର ଭାବରେ ଚାହାନ୍ତି ।

ଇନ୍ଦ୍ରାଦିନାମଭିଃ କେଚିତ୍ ସୂର୍ଯ୍ଯଂ ସୋମଞ୍ଚ କାଲକମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ଭପର୍ଯନ୍ତଂ ଜଗଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ଵଦନ୍ତି ଚ ।। ୩୮୨.

କେହି କେହି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ନାମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଡାକନ୍ତି; କେହି ଫେରି ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଘାସର ଟୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ସ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯତୋ ନାଵର୍ତ୍ତତେ ପୁନଃ । ସୁଵର୍ଣାଦିମହାକଦାନପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥାଵଗାହନୈଃ ।। ୩୮୨.

ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାଠାରୁ ପୁଣି ଆସିବା ନାହିଁ; ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଦାନ ଦେଇବା, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

ଧ୍ଯାନୈର୍ଵ୍ରତୈଃ ପୂଜଯା ଚ ଘର୍ମ୍ମଶ୍ରୁତ୍ଯା ତଦାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ରଥିନଂ ଵିଦ୍ଧି ଶରୀରଂ ରଥମେଵ ତୁ ।। ୩୮୨.

ଧ୍ୟାନ, ବ୍ରତ, ପୂଜା ଓ ଘର୍ମ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପଦକୁ ଲୋକ ପାଇପାରନ୍ତି; ଆତ୍ମାକୁ ରଥି ଭାବେ ଓ ଶରୀରକୁ ରଥ ଭାବେ ବୁଝ।

ବୁଦ୍ଧିନ୍ତୁ ସାରଥିଂ ଵିଦ୍ଧି ମନଃ ପ୍ରଗ୍ରହମେଵ ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ହଯାନାହୁର୍ଵିଷଯାଂଶ୍ଚେଷୁଗୋଚରାନ୍ ।। ୩୮୨.

ବୁଦ୍ଧିକୁ ରଥର ସାରଥି ଭାବେ ଓ ମନକୁ ରଥର ଲଗାମ ଭାବେ ବୁଝ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଘୋଡ଼ା ଭାବେ କୁହାଯାଏ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର ଚାଳିବା ପଥ।

ଆତ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋଯୁକ୍ତଂ ଭୋକ୍ତେତ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ । ଯସ୍ତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଭଵତ୍ଯଯୁକ୍ତେନ ମନସା ସଦା ।। ୩୮୨.

ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଆତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ ଭୋଗ କରେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକ ନାହିଁ ଓ ମନ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରହେ—

ନ ସତ୍ପଦମଵାପ୍ନୋତି ସଂସାରଞ୍ଚାଧିଗଚ୍ଛତି । ଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଭଵତି ଯୁକ୍ତେନ ମନସା ସଦା ।। ୩୮୨.

ସେ ସତ୍ୟ ପଥକୁ ପାଉନାହିଁ, ପୁଣି ପୁଣି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ବିବେକଶୀଳ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ରଖେ—

ସ ତତ୍ପଦମଵାପ୍ନୋତି ଯସ୍ମାଦ୍ଭୂଯୋ ନ ଜାଯତେ । ଵିଜ୍ଞାନସାରଥିର୍ଯସ୍ତୁ ମନଃପ୍ରଗ୍ରହଵାନ୍ନରଃ ।। ୩୮୨.

ସେ ଏହି ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯାଠାରୁ ପୁଣି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ; ଯାହାର ସାରଥି ବିବେକ ଓ ଯିଏ ମନର ଲଗାମ ଧରିଥାଏ—

ସୋଽଧ୍ଵାନଂ ପରମାପ୍ନୋତି ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ପରା ହ୍ଯର୍ଥା ଅର୍ଥେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପରଂ ମନଃ ।। ୩୮୨.

ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଠାରୁ ବଡ଼ ବିଷୟ, ବିଷୟ ଠାରୁ ବଡ଼ ମନ।

ମନସସ୍ତୁ ପରା ବୁଦ୍ଧିଃ ବୁଦ୍ଧେରାତ୍ମା ମହାନ୍ ପରଃ । ମହତଃ ପରମଵଵ୍ଯକ୍ତମଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ପୁରୁଷଃ ପରଃ ।। ୩୮୨.

ମନ ଠାରୁ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧି ଠାରୁ ବଡ଼ ମହାତ୍ମା, ମହାତ୍ମା ଠାରୁ ବଡ଼ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଠାରୁ ବଡ଼ ପୁରୁଷ।

ପୁରୁଷାନ୍ନ ପରଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ସା କାଷ୍ଠା ସା ପରା ଗତିଃ । ଏଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଗୂଢ଼ାତ୍ମା ନ ପ୍ରକାଶତେ ।। ୩୮୨.

ପୁରୁଷଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ; ଏହା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶ ହୁଏନାହିଁ।

ଦୃଶ୍ଯତେ ତ୍ଵଗ୍ର୍ଯଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶିଭିଃ । ଯଚ୍ଛେଦ୍ଵାଙ୍‌ମନସୀ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ତଦ୍ଯଚ୍ଛେଜ୍ଜ୍ଞାନମାତ୍ମନି ।। ୩୮୨.

କିନ୍ତୁ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖନ୍ତି; ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ମନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମନକୁ ଜ୍ଞାନରେ, ଆତ୍ମାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଜ୍ଞାନମାତ୍ମନି ମହତି ନିଯଚ୍ଛେଚ୍ଛାନ୍ତ ଆତ୍ମନି । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନୋର୍ଯୋଗଂ ଯମାଦ୍ଯୈର୍ବ୍ରହ୍ମ ସଦ୍ଭଵେତ୍ ।। ୩୮୨.

ଜ୍ଞାନକୁ ମହାତ୍ମାରେ ଏବଂ ମହାତ୍ମାକୁ ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଏକତ୍ୱକୁ ଯମ ଆଦି ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଲେ, ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ।