ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଗୁଣା ଵର୍ତନ୍ତ ଇତ୍ଯେଵ ଯୋଽଵତିଷ୍ଠତି ନେଙ୍ଗତେ । ମାନାଵମାନମିତ୍ରାରିତୁଲ୍ଯସ୍ତ୍ଯାଗୀ ସ ନିର୍ଗୁଣଃ ।। ୩୮୧.

ଯିଏ ଗୁଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, ନିଜେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ସମ୍ମାନ-ଅପମାନ, ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁରେ ସମ, ତ୍ୟାଗୀ, ସେ ନିର୍ଗୁଣ।

ଊର୍ଧ୍ଵମୂଲମଧଃ ଶାଖମଶ୍ଚତ୍ଥଂ ପ୍ରାହୁରଵ୍ଯଯଂ । ଛନ୍ଦାଂସି ଯସ୍ଯ ପର୍ଣାନି ଯସ୍ତଂ ଵେଦ ସ ଵେଦଵିତ୍ ।। ୩୮୧.

ଯେଉଁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର ମୂଳ ଉପରକୁ ଏବଂ ଶାଖା ତଳକୁ ଥାଏ, ଯାହାର ପତ୍ର ବେଦ, ସେହି ଅବିନାଶୀ ଗଛକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ବେଦକୁ ଜାଣେ।

ଦ୍ଵୌ ଭୂତସର୍ଗୌ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ଦୈଵ ଆସୁର ଏଵ ଚ । ଅହିଂସାଦିଃ କ୍ଷମା ଚୈଵ ଦୈଵୀସମ୍ପତ୍ତିତୋ ନୃଣାଂ ।। ୩୮୧.

ଏହି ସଂସାରରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି—ଦେବତା ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆସୁରୀ ସ୍ୱଭାବ। ଅହିଂସା ଓ କ୍ଷମା ଦେବତା ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ନ ଶୌଚଂ ନାପି ଵାଚାରୋ ହ୍ଯାସୁରୀସମ୍ପଦୋଦ୍ଭଵଃ । ନରକତ୍ଵାତ୍ କ୍ରୋଧକୋଭକାମସ୍ତସ୍ମାତ୍ତ୍ରଯଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ।। ୩୮୧.

ଆସୁରୀ ସ୍ୱଭାବରୁ ନ ସଫାଇ ଆସେ, ନ ଭଲ ଆଚରଣ। ନରକ ସ୍ୱଭାବ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ କାମନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତିନିଟିକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ଦୁଃଖଶୋକାମଯାଯାନ୍ନଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣରୂକ୍ଷନ୍ତୁ ରାଜସଂ । ଅମେଧ୍ଯୋଚ୍ଛିଷ୍ଟପୂତ୍ଯନ୍ନଂ ତାମସଂ ନୀରସାଦିକଂ ।। ୩୮୧.

ଯେ ଖାଦ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ, ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିମ୍ବା ରୁଖା, ସେହି ରାଜସିକ। ଅପବିତ୍ର, ଅବଶିଷ୍ଟ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ରସହୀନ ଖାଦ୍ୟ ତାମସିକ।

ଯଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଵିଧିନା ଯଜ୍ଞୋ ନିଷ୍କାମାଯ ସ ସାତ୍ତ୍ଵିକଃ । ଯଜ୍ଞଃ ଫଲାଯ ଦମ୍ଭାତ୍ମୀ ରାଜସସ୍ତାମସଃ କ୍ରତୁଃ ।। ୩୮୧.

ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ବିଧିମତ ଭାବେ, ଫଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ସେହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ଫଳ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଦେଖାଦେଖି ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେ ରାଜସିକ କିମ୍ବା ତାମସିକ।

ଶ୍ରଦ୍ଧାମନ୍ତ୍ରାଦିଵିଧ୍ଯୁକ୍ତଂ ତପଃ ଶାରୀରମୁଚ୍ଯତେ । ଦେଵାଦିପୂଜାଽହିଂସାଦି ଵାଙ୍‌ମଯଂ ତପ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୧.

ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଯେ ପୂଜା କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା, ସେ ଦେହୀୟ ତପ। ଦେବତା ପୂଜା, ଅହିଂସା ଓ ଭଲ କଥାବାର୍ତ୍ତା ମାନେ ବାଚିକ ତପ।

ଅନୁଦ୍ଧେଗକରଂ ଵାକ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସଜ୍ଜପଃ । ମାନସଂ ଚିତ୍ତସଂଶୁଦ୍ଧେର୍ମୌନମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ ।। ୩୮୧.

ଯେ କଥା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରେନାହିଁ, ସତ୍ୟ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଜପ—ଏହା ମନସିକ ତପ। ମନ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ମୌନ ଓ ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ତପ।

ସାତ୍ତ୍ଵିକଞ୍ଚ ତପୋଽକାମଂ ଫ୍ଲାଦ୍ଯର୍ଥନ୍ତୁ ରାଜସଂ । ତାମସଂ ପରପୀଡ଼ାଯୈ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ଦାନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୧.

ଯେ ତପସ୍ୟା ଆଶା ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ସେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ଫଳ ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେ ରାଜସିକ। ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେ ତାମସିକ। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଦାନ ଭଲ।

ଦେଶାଦୌ ଚୈଵ ଦାତଵ୍ଯମୁପକାରାଯ ରାଜସଂ । ଅଦେଶାଦାଵଵଜ୍ଞାତଂ ତାମସଂ ଦାନମୀରିତଂ ।। ୩୮୧.

ଯେ ଦାନ ଠିକ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ, ଉପକାର ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ, ସେ ରାଜସିକ। ଭୁଲ ସମୟ କିମ୍ବା ସ୍ଥାନରେ, ଅପମାନ ସହିତ ଦିଆଯାଏ, ସେ ତାମସିକ।

ଓଂତତ୍ସଦିତି ନିର୍ଦେଶୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ । ଯଜ୍ଞଦାନାଦିକଂ କର୍ମ୍ମ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ନୃଣଂ ।। ୩୮୧.

ଓଁ, ତତ୍, ସତ୍—ଏହି ତିନି ଶବ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ନାମ ଭାବିଯାଏ। ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାମ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।

ଅନିଷ୍ଟମିଷ୍ଟଂ ମିଶଞ୍ଚ ତ୍ରିଵିଂଧଂ କର୍ମଣଃ ଫଲଂ । ଭଵତ୍ଯତ୍ଯାଗିନାଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ନ ତୁ ସନ୍ନ୍ଯାସିନାଂ କ୍କଚିତ୍ ।। ୩୮୧.

ଅପ୍ରିୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ମିଶ୍ର—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର କାର୍ଯ୍ୟଫଳ ତ୍ୟାଗ ନକରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ କେବେ ନୁହେଁ।

ତାମସଃ କର୍ମସଂଯୋଗାତ୍ ମୋହାତ୍କ୍ଲେଶଭଯାଦିକାତ୍ । ରାଜସଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋଽକାମାତ୍ ପଞ୍ଚୈତେ କର୍ମହେତଵଃ ।। ୩୮୧.

ତାମସିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଭୁଲ କାମ, ମୋହ, ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ହୁଏ। ରାଜସିକ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ଆଶା ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ।

ଏକଂ ଜ୍ଞାନଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ସ୍ଯାତ୍ ପୃଥଗ୍‌ ଜ୍ଞାନ୍ତୁ ରାଜସଂ । ଅତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥନ୍ତାମସଂ ସ୍ଯାତ୍ କର୍ମାକାମାଯ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ।। ୩୮୧.

ଏକତା ଥିଲେ ଜ୍ଞାନ ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ ରାଜସିକ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ସତ୍ୟବିପରୀତ, ସେ ତାମସିକ। ଆଶା ଛାଡ଼ି କାମ କଲେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ।

କାମାଯ ରାଜସଂ କର୍ମ ମୋହାତ୍ କର୍ମ ତୁ ତାମସଂ । ସିଦ୍ଧ୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯୋଃ ସମଃ କର୍ତ୍ତା ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ରାଜସୋଽତ୍ଯପି ।। ୩୮୧.

କାମନା ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେ ରାଜସିକ କାର୍ଯ୍ୟ। ମୋହରୁ କରାଯାଏ, ସେ ତାମସିକ। ଯିଏ ସଫଳତା-ବିଫଳତାରେ ସମ, ସେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ଏବଂ ରାଜସିକ ମଧ୍ୟ।

ଶଠୋଽଲସସ୍ତାମସଃ ସ୍ଯାତ୍ କାର୍ଯ୍ଯାଦିଧୀଶ୍ଚ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ । କାର୍ଯ୍ଯାର୍ଥଂ ସା ରାଜସୀ ସ୍ଯାଦ୍ଵିପରୀତା ତୁ ତାମସୀ ।। ୩୮୧.

ଯିଏ ଚତୁର କିମ୍ବା ଆଳସୀ, ସେ ତାମସିକ। ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ। କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଥିଲେ ରାଜସିକ, ବିପରୀତ ହେଲେ ତାମସିକ।

ମନୋଧୃତିଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରୀତିକାମେତି ରାଜସୀ । ତାମସୀ ତୁ ପ୍ରଶୋକାଦୌ ସୁଖଂ ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ତଦନ୍ତଗଂ ।। ୩୮୧.

ମନର ଦୃଢତା ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଚାହେ, ସେ ରାଜସିକ। ଦୁଃଖ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଥିଲେ ତାମସିକ। ସୁଖ ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସେଠିରେ ଶେଷ।

ସୁଖଂ ତଦ୍ରାଜସଞ୍ଚାଗ୍ରେ ଅନ୍ତେ ଦୁଃଖନ୍ତୁ ତାମସଂ । ଅତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଭୂତାନାଂ ଯେନ ସର୍ଵମିଦନ୍ତତଂ ।। ୩୮୧.

ଯେ ସୁଖ ଆରମ୍ଭରେ ରାଜସିକ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ତାମସିକ ସୁଖ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜୀବର କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ।

ସ୍ଵକର୍ମଣା ତମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଂ ସିଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଵିନ୍ଦତି । କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ସର୍ଵଦା ।। ୩୮୧.

ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସିଏ ସିଦ୍ଧି ପାଏ। କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସ୍ଥିତିରେ, ସବୁବେଳେ।

ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ଭପର୍ଯନ୍ତଂ ଜଗଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଞ୍ଚ ଵେତ୍ତି ଯଃ । ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୋତି ଭଗଵଦ୍ଭକ୍ତୋ ଭାଗଵତୋ ଧ୍ରୁଵଂ ।। ୩୮୧.

ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସର ଶିରାଅଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଓ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଣିଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତ ଭାବରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଯମଗୀତାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଉକ୍ତା ଯା ନାଚିକେତସେ । ପଠତାଂ ଶ୍ରୃଣ୍ଵତାଂ ଭୁକ୍ତ୍ଯୈ ମୁକ୍ତ୍ଯୈ ମୋକ୍ଷାର୍ଥିନାଂ ସତାଂ ।। ୩୮୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ମୁଁ ଏହିଯମଙ୍କ ଗୀତା କହିବି, ଯାହା ନଚିକେତାଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା । ଯେଉଁ ସତ୍ପୁରୁଷ ଏହାକୁ ପଢନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି ।

ଯମ ଉଵାଚ ଆସନଂ ଶଯନଂ ଯାନପରିଧାନଗୃହାଦିକମ୍ । ଵାଞ୍ଛତ୍ଯହୋଽତିମୋହେନ ସୁସ୍ଥିରଂ ସ୍ଵଯମସ୍ଥିରଃ ।। ୩୮୨.

ଯମ କହିଲେ — ହାଏ, ନିଜେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ଭାରି ମୋହରେ ଦୀଘାସ୍ଥାୟୀ ଆସନ, ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା, ଯାନ, ପୋଶାକ, ଘର ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଆଶା କରେ ।

ଭୋଗେଷ୍ଵଶକ୍ତିଃ ସତତଂ ତଥୈଵାତ୍ମାଵଲୋକନଂ । ଶ୍ରେଯଃ ପରଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ କପିଲୋଦ୍ଗୀତମେଵ ହି ।। ୩୮୨.

ସଦା ଭୋଗରେ ଅସମର୍ଥତା ଓ ନିଜକୁ ନିଜେ ଦେଖିବା — ଏହି ଦୁଇଟି ଅନୁଷ୍ଠାନ, କପିଳଙ୍କ ଗୀତା ଅନୁସାରେ, ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ।

ସର୍ଵ୍ଵତ୍ର ସମଦର୍ଶିତ୍ଵଂ ନିର୍ମ୍ମମତ୍ଵମସଙ୍ଗତା । ଶ୍ରେଯଃ ପରଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଗୀତଂ ପଞ୍ଚଶିଖେନ ହି ।। ୩୮୨.

ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖିବା, ନିର୍ମମତା ଓ ଅସଙ୍ଗତା — ଏହି ତିନିଟି, ପଞ୍ଚଶିଖଙ୍କ ଗୀତା ଅନୁସାରେ, ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ।

ଆଗର୍ଭଜନ୍ମବାଲ୍ଯାଦିଵଯୋଽଵସ୍ଥାଦିଵେଦନଂ । ଶ୍ରେଯଃ ପରଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଗଙ୍ଗାଵିଷ୍ଣୁପ୍ରଗୀତକଂ ।। ୩୮୨.

ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ, ଶିଶୁବୟସ୍, ଏବଂ ଏହାପରି ଜୀବନର ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ସଚେତନତା — ଏହି ଗଙ୍ଗାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗୀତା ଅନୁସାରେ, ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ।

ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକାଦିଦୁଃଖାନାମାଦ୍ଯନ୍ତାଦିପ୍ରତିକ୍ରିଯା । ଶ୍ରେଯଃ ପରଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଜନକୋଦ୍ଗୀତମେଵ ଚ ।। ୩୮୨.

ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖର ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ ଓ କାରଣର ଉପାୟ — ଏହି ଜନକଙ୍କ ଗୀତା ଅନୁସାରେ, ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ।

ଅଭିନ୍ନଯୋର୍ଭେଦକରଃ ପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଯଃ ପରାତ୍ମନଃ । ତଚ୍ଛାନ୍ତିପରମଂ ଶ୍ରେଯୋ ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଗୀତମୁଦାହୃତଂ ।। ୩୮୨.

ଅଭିନ୍ନ ପରମାତ୍ମା ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଭେଦ ଭାବନା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ତାହାର ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ, ଏହି ଥିଲା ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଗୀତା ।

* କର୍ତ୍ତଵ୍ଯମିତି ଯତ୍କର୍ମ୍ମ ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମସଂଜ୍ଞିତଂ । କୁରୁତେ ଶ୍ରେଯସେ ସଙ୍ଗାଜ୍ଜୈଗୀଷଵ୍ଯେଣ ଗୀଯତେ ।। ୩୮୨.

ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଋକ୍, ଯଜୁସ୍ ଓ ସାମ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅସଙ୍ଗ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ — ଏହି ଜୈଗୀଷବ୍ୟଙ୍କ ଗୀତା ।

ହାନିଃ ସର୍ଵ୍ଵଵିଧିତ୍‌ସାନାମାତ୍ମନଃ ସୁଖହୈତୁକୀ । ଶ୍ରେଯଃ ପରଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଦେଵଲୋଦ୍ଗୀତମୀରିତଂ ।। ୩୮୨.

ସମସ୍ତ ବିଧିବିଧାନର ହାନି, ଯାହା ନିଜର ପାଇଁ ସୁଖର କାରଣ — ଏହି ଦେବଳଙ୍କ ଗୀତା ଅନୁସାରେ, ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ।