ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ମଯି ଚାନନ୍ଯଯୋଗେନ ଭକ୍ତିରଵ୍ଯଭିଚାରିଣୀ । ଵିଵିକ୍ତଦେଶସେଵିତ୍ଵମରତିର୍ଜନସଂସଦି ।। ୩୮୧.

ମୋ ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତି ଓ ଅଟୁଟ ଯୋଗ, ଏକାକୀ ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଲୋକମାନେ ଥିବା ଠାରେ ଅସକ୍ତି।

ଅଧ୍ଯାତ୍ମଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠତ୍ଵନ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନାନୁଦର୍ଶନଂ । ଓତଜ୍ଜ୍ଞାନମିତି ପ୍ରୋକ୍ତମଜ୍ଞାନଂ ଯଦତୋଽନ୍ଯଥା ।। ୩୮୧.

ଆତ୍ମା ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଜ୍ଞାନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱର ଚିନ୍ତନ—ଏହିଁଠିକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ; ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଯାହା, ସେଠି ଅଜ୍ଞାନ।

ଜ୍ଞେଯଂ ଯତ୍ତତ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵାଽମୃତମଶ୍ନୁତେ । ଅନାଦି ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ତ୍ଵଂ ନାମ ତଦୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୧.

ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେଠିକୁ ମୁଁ କହିବି: ଆଦିହୀନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସର୍ଵତଃ ପାଣିପାଦାନ୍ତଂ ସର୍ଵତୋଽକ୍ଷିଶିରୋମୁଖମ୍ । ସର୍ଵତଃ ଶ୍ରୁତିମଲ୍ଲୋକେ ସର୍ଵମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ।। ୩୮୧.

ସେହି ସତ୍ତା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ ପା ରହିଛି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ ଓ କାନ ରହିଛି; ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛି।

ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗୁଣାଭାସଂ ସର୍ଵେନ୍ଦିଯଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅସକ୍ତଂ ସର୍ଵଭୃଚ୍ଚୈଵ ନିର୍ଗୁଣଂ ଗୁଣଭୋକ୍ତୃ ଚ ।। ୩୮୧.

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଅଲଗା; ଅସକ୍ତ, ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରେ, ଗୁଣ ନଥିବା, କିନ୍ତୁ ଗୁଣର ଭୋଗତା।

ଅଵିଭକ୍ତଞ୍ଚ ଭୂତେଷୁ ଵିଭକ୍ତମିଵ ଚ ସ୍ଥିତମ୍ । ଭୂତଭର୍ତୃ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଗ୍ରସିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁ ଚ ।। ୩୮୧.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଖଣ୍ଡ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ସେ ପ୍ରାଣୀମାନେର ଧାରକ, ସଂହାରକ ଓ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ।

ଜ୍ଯୋତିଷାମପି ତଜ୍ଜଯୋତିସ୍ତମସଃ ପରମୁଚ୍ଯତେ । ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯଂ ହୃଦି ସର୍ଵସ୍ଯ ଘିଷ୍ଠିତଂ ।। ୩୮୧.

ଏହିଁଠି ଆଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ଅନ୍ଧକାର ଠାରୁ ପାରେ; ଏହା ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛି।

ଧ୍ଯାନେନାତ୍ମନି ପଶ୍ଯନ୍ତି କେଚିଦାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । ଅନ୍ଯେ ସାଙ୍‌ଖ୍ଯେନ ଯୋଗେନ କର୍ମଯୋଗେନ ଚାପରେ ।। ୩୮୧.

କେହି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ କେହି ସାଂଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, କେହି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଆଉ କେହି କର୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା।

ଅନ୍ଯେ ତ୍ଵେଵମଜାନନ୍ତୋ ଶ୍ରୁତ୍ଵାନ୍ଯେଭ୍ଯ ଉପାସତେ । ତେପି ଚାଶୁ ତରନ୍ତ୍ଯେଵ ମୃତ୍ଯୁଂ ଶ୍ରୁତିପରାଯଣାଃ ।। ୩୮୧.

ଅନ୍ୟେ କେହି ଏହିପରି ଜାଣିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି ଉପାସନା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ଶ୍ରବଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି।

ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ସଞ୍ଜାଯତେ ଜ୍ଞାନଂ ରଜସୋ ଲୋଭ ଏଵ ଚ । ପ୍ରମାଦମୋହୌ ତମସୋ ଭଵତୋ ଜ୍ଞାନମେଵ ଚ ।। ୩୮୧.

ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ରଜସ୍ରୁ ଲୋଭ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ତମସ୍ରୁ ଅବିବେକ, ମୋହ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ହୁଏ।

ଗୁଣା ଵର୍ତନ୍ତ ଇତ୍ଯେଵ ଯୋଽଵତିଷ୍ଠତି ନେଙ୍ଗତେ । ମାନାଵମାନମିତ୍ରାରିତୁଲ୍ଯସ୍ତ୍ଯାଗୀ ସ ନିର୍ଗୁଣଃ ।। ୩୮୧.

ଯିଏ ଗୁଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, ନିଜେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ସମ୍ମାନ-ଅପମାନ, ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁରେ ସମ, ତ୍ୟାଗୀ, ସେ ନିର୍ଗୁଣ।

ଊର୍ଧ୍ଵମୂଲମଧଃ ଶାଖମଶ୍ଚତ୍ଥଂ ପ୍ରାହୁରଵ୍ଯଯଂ । ଛନ୍ଦାଂସି ଯସ୍ଯ ପର୍ଣାନି ଯସ୍ତଂ ଵେଦ ସ ଵେଦଵିତ୍ ।। ୩୮୧.

ଯେଉଁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର ମୂଳ ଉପରକୁ ଏବଂ ଶାଖା ତଳକୁ ଥାଏ, ଯାହାର ପତ୍ର ବେଦ, ସେହି ଅବିନାଶୀ ଗଛକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ବେଦକୁ ଜାଣେ।

ଦ୍ଵୌ ଭୂତସର୍ଗୌ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ଦୈଵ ଆସୁର ଏଵ ଚ । ଅହିଂସାଦିଃ କ୍ଷମା ଚୈଵ ଦୈଵୀସମ୍ପତ୍ତିତୋ ନୃଣାଂ ।। ୩୮୧.

ଏହି ସଂସାରରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି—ଦେବତା ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆସୁରୀ ସ୍ୱଭାବ। ଅହିଂସା ଓ କ୍ଷମା ଦେବତା ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ନ ଶୌଚଂ ନାପି ଵାଚାରୋ ହ୍ଯାସୁରୀସମ୍ପଦୋଦ୍ଭଵଃ । ନରକତ୍ଵାତ୍ କ୍ରୋଧକୋଭକାମସ୍ତସ୍ମାତ୍ତ୍ରଯଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ।। ୩୮୧.

ଆସୁରୀ ସ୍ୱଭାବରୁ ନ ସଫାଇ ଆସେ, ନ ଭଲ ଆଚରଣ। ନରକ ସ୍ୱଭାବ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ କାମନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତିନିଟିକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ଦୁଃଖଶୋକାମଯାଯାନ୍ନଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣରୂକ୍ଷନ୍ତୁ ରାଜସଂ । ଅମେଧ୍ଯୋଚ୍ଛିଷ୍ଟପୂତ୍ଯନ୍ନଂ ତାମସଂ ନୀରସାଦିକଂ ।। ୩୮୧.

ଯେ ଖାଦ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ, ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିମ୍ବା ରୁଖା, ସେହି ରାଜସିକ। ଅପବିତ୍ର, ଅବଶିଷ୍ଟ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ରସହୀନ ଖାଦ୍ୟ ତାମସିକ।

ଯଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଵିଧିନା ଯଜ୍ଞୋ ନିଷ୍କାମାଯ ସ ସାତ୍ତ୍ଵିକଃ । ଯଜ୍ଞଃ ଫଲାଯ ଦମ୍ଭାତ୍ମୀ ରାଜସସ୍ତାମସଃ କ୍ରତୁଃ ।। ୩୮୧.

ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ବିଧିମତ ଭାବେ, ଫଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ସେହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ଫଳ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଦେଖାଦେଖି ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେ ରାଜସିକ କିମ୍ବା ତାମସିକ।

ଶ୍ରଦ୍ଧାମନ୍ତ୍ରାଦିଵିଧ୍ଯୁକ୍ତଂ ତପଃ ଶାରୀରମୁଚ୍ଯତେ । ଦେଵାଦିପୂଜାଽହିଂସାଦି ଵାଙ୍‌ମଯଂ ତପ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୧.

ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଯେ ପୂଜା କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା, ସେ ଦେହୀୟ ତପ। ଦେବତା ପୂଜା, ଅହିଂସା ଓ ଭଲ କଥାବାର୍ତ୍ତା ମାନେ ବାଚିକ ତପ।

ଅନୁଦ୍ଧେଗକରଂ ଵାକ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସଜ୍ଜପଃ । ମାନସଂ ଚିତ୍ତସଂଶୁଦ୍ଧେର୍ମୌନମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ ।। ୩୮୧.

ଯେ କଥା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରେନାହିଁ, ସତ୍ୟ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଜପ—ଏହା ମନସିକ ତପ। ମନ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ମୌନ ଓ ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ତପ।

ସାତ୍ତ୍ଵିକଞ୍ଚ ତପୋଽକାମଂ ଫ୍ଲାଦ୍ଯର୍ଥନ୍ତୁ ରାଜସଂ । ତାମସଂ ପରପୀଡ଼ାଯୈ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ଦାନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୧.

ଯେ ତପସ୍ୟା ଆଶା ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ସେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ଫଳ ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେ ରାଜସିକ। ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେ ତାମସିକ। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଦାନ ଭଲ।

ଦେଶାଦୌ ଚୈଵ ଦାତଵ୍ଯମୁପକାରାଯ ରାଜସଂ । ଅଦେଶାଦାଵଵଜ୍ଞାତଂ ତାମସଂ ଦାନମୀରିତଂ ।। ୩୮୧.

ଯେ ଦାନ ଠିକ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ, ଉପକାର ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ, ସେ ରାଜସିକ। ଭୁଲ ସମୟ କିମ୍ବା ସ୍ଥାନରେ, ଅପମାନ ସହିତ ଦିଆଯାଏ, ସେ ତାମସିକ।

ଓଂତତ୍ସଦିତି ନିର୍ଦେଶୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ । ଯଜ୍ଞଦାନାଦିକଂ କର୍ମ୍ମ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ନୃଣଂ ।। ୩୮୧.

ଓଁ, ତତ୍, ସତ୍—ଏହି ତିନି ଶବ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ନାମ ଭାବିଯାଏ। ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାମ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।

ଅନିଷ୍ଟମିଷ୍ଟଂ ମିଶଞ୍ଚ ତ୍ରିଵିଂଧଂ କର୍ମଣଃ ଫଲଂ । ଭଵତ୍ଯତ୍ଯାଗିନାଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ନ ତୁ ସନ୍ନ୍ଯାସିନାଂ କ୍କଚିତ୍ ।। ୩୮୧.

ଅପ୍ରିୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ମିଶ୍ର—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର କାର୍ଯ୍ୟଫଳ ତ୍ୟାଗ ନକରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ କେବେ ନୁହେଁ।

ତାମସଃ କର୍ମସଂଯୋଗାତ୍ ମୋହାତ୍କ୍ଲେଶଭଯାଦିକାତ୍ । ରାଜସଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋଽକାମାତ୍ ପଞ୍ଚୈତେ କର୍ମହେତଵଃ ।। ୩୮୧.

ତାମସିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଭୁଲ କାମ, ମୋହ, ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ହୁଏ। ରାଜସିକ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ଆଶା ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ।

ଏକଂ ଜ୍ଞାନଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ସ୍ଯାତ୍ ପୃଥଗ୍‌ ଜ୍ଞାନ୍ତୁ ରାଜସଂ । ଅତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥନ୍ତାମସଂ ସ୍ଯାତ୍ କର୍ମାକାମାଯ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ।। ୩୮୧.

ଏକତା ଥିଲେ ଜ୍ଞାନ ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ ରାଜସିକ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ସତ୍ୟବିପରୀତ, ସେ ତାମସିକ। ଆଶା ଛାଡ଼ି କାମ କଲେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ।

କାମାଯ ରାଜସଂ କର୍ମ ମୋହାତ୍ କର୍ମ ତୁ ତାମସଂ । ସିଦ୍ଧ୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯୋଃ ସମଃ କର୍ତ୍ତା ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ରାଜସୋଽତ୍ଯପି ।। ୩୮୧.

କାମନା ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେ ରାଜସିକ କାର୍ଯ୍ୟ। ମୋହରୁ କରାଯାଏ, ସେ ତାମସିକ। ଯିଏ ସଫଳତା-ବିଫଳତାରେ ସମ, ସେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ଏବଂ ରାଜସିକ ମଧ୍ୟ।

ଶଠୋଽଲସସ୍ତାମସଃ ସ୍ଯାତ୍ କାର୍ଯ୍ଯାଦିଧୀଶ୍ଚ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ । କାର୍ଯ୍ଯାର୍ଥଂ ସା ରାଜସୀ ସ୍ଯାଦ୍ଵିପରୀତା ତୁ ତାମସୀ ।। ୩୮୧.

ଯିଏ ଚତୁର କିମ୍ବା ଆଳସୀ, ସେ ତାମସିକ। ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ। କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଥିଲେ ରାଜସିକ, ବିପରୀତ ହେଲେ ତାମସିକ।

ମନୋଧୃତିଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରୀତିକାମେତି ରାଜସୀ । ତାମସୀ ତୁ ପ୍ରଶୋକାଦୌ ସୁଖଂ ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ତଦନ୍ତଗଂ ।। ୩୮୧.

ମନର ଦୃଢତା ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଚାହେ, ସେ ରାଜସିକ। ଦୁଃଖ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଥିଲେ ତାମସିକ। ସୁଖ ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସେଠିରେ ଶେଷ।

ସୁଖଂ ତଦ୍ରାଜସଞ୍ଚାଗ୍ରେ ଅନ୍ତେ ଦୁଃଖନ୍ତୁ ତାମସଂ । ଅତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଭୂତାନାଂ ଯେନ ସର୍ଵମିଦନ୍ତତଂ ।। ୩୮୧.

ଯେ ସୁଖ ଆରମ୍ଭରେ ରାଜସିକ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ତାମସିକ ସୁଖ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜୀବର କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ।

ସ୍ଵକର୍ମଣା ତମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଂ ସିଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଵିନ୍ଦତି । କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ସର୍ଵଦା ।। ୩୮୧.

ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସିଏ ସିଦ୍ଧି ପାଏ। କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସ୍ଥିତିରେ, ସବୁବେଳେ।