ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଭୂତଭାଵୋଦ୍ଭଵକରୋ ଵିସର୍ଗଃ କର୍ମସଂଜ୍ଞିତଃ । ଅଧିଭୂତଂ କ୍ଷରୋ ଭାଵଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚାଧିଦୈଵତଂ ।। ୩୮୧.

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିକାଶ କରିବାକୁ 'କର୍ମ' ବୋଲାଯାଏ । ନଶ୍ୱର ଭାବକୁ 'ଅଧିଭୂତ' ବୋଲାଯାଏ, ପୁରୁଷକୁ 'ଅଧିଦୈବତ' ବୋଲାଯାଏ ।

ଅଧିଯଜ୍ଞୋହମେଵାତ୍ର ଦେହେ ଦେହଭୃତାଂ ଵର । ଅନ୍ତକାଲେ ସ୍ମରନ୍ମାଞ୍ଚ ମଦ୍ଭାଵଂ ଯାତ୍ଯସଂଶଯଃ ।। ୩୮୧.

ଏଠାରେ ଶରୀର ଧାରଣ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ଅଧିଯଜ୍ଞ ଅଟୁଟ ଅଛି, ହେ ଶରୀରୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଶେଷବେଳେ ଯେମାନେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ।

ଯଂ ଯଂ ଭାଵଂ ସ୍ମାରନ୍ନନ୍ତେ ତ୍ଯଜେଦ୍ଦେହନ୍ତମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ପ୍ରାଣଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଭ୍ରୁଵୋର୍ମଧ୍ଯେ ଅନ୍ତେ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମତ୍ପରମ୍ ।। ୩୮୧.

ଯେଉଁ ଭାବକୁ ମଣିଷ ଶେଷବେଳେ ଶରୀର ଛାଡିବା ସମୟରେ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେଠିକି ସେ ଭାବକୁ ପାଏ । ଶେଷବେଳେ ପ୍ରାଣକୁ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ, ସେ ମୋର ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।

ଓମିତ୍ଯେକାକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵଦନ୍ ଦେହଂ ତ୍ଯଜନ୍ତଥା । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ଭପର୍ଯନ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ମମ ଵିଭୂତଯଃ ।। ୩୮୧.

ଓଁ ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ମଣିଷ ଦେହ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଥରୁ ନିମ୍ନତମ ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ମୋର ରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଛି।

ଶ୍ରୀମନ୍ତଶ୍ଚୋର୍ଜିତାଃ ସର୍ଵେ ମମାଂଶାଃ ପ୍ରାଣିନଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଅହମେକୋ ଵିଶ୍ଵରୁପ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୧.

ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀମାନ୍ତ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋର ଅଂଶ ବୋଲି ମନେ କରାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ବିଶ୍ୱର ରୂପ ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

କ୍ଷେତ୍ରଂ ଶରୀରଂ ଯୋ ଵେତ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ସ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିଃ । କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷଏତ୍ରଜ୍ଞଯୋର୍ଜ୍ଞାନଂ ଯତ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ମତଂ ମମ ।। ୩୮୧.

ଯିଏ ଦେହକୁ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜାଣେ, ସେହିଁଠି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କର ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ, ସେହିଁଠି ମୋ ପାଖରେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ।

ଇଚ୍ଛା ଦ୍ଵେଷଃ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ସଙ୍ଘାତଶ୍ଚେତନା ଧୃତିଃ । ଏତତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ସମାସେନ ସଵିକାରମୁଦାହୃତମ୍ ।। ୩୮୧.

ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଦେହର ଏକତା, ଚେତନା ଓ ଧୃତି—ଏହି ସମସ୍ତ ମିଶି ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ସାର ଓ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ।

ଅମାନିତ୍ଵମଦମ୍ଭିତ୍ଵମହିସା କ୍ଷାନ୍ତିରାର୍ଜଵଂ । ଆଚାର୍ଯୋପାସନଂ ଶୌଚଂ ସ୍ଥୌର୍ଯ୍ଯମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ ।। ୩୮୧.

ନମ୍ରତା, ଅଭିମାନ ନଥିବା, ଅହିଂସା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସରଳତା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ପବିତ୍ରତା, ଦୃଢତା ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଵୈରାଗ୍ଯମନହଙ୍କାର ଏଵ ଚ । ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଦୁଃଖଦୋଷାନୁଦର୍ଶନଂ ।। ୩୮୧.

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ଅସକ୍ତି, ଅହଂକାର ନଥିବା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖର ଦୋଷକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା।

ଆସକ୍ତିରନଭିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ ପୁତ୍ରଦାରଗୃହାଦିଷୁ । ନିତ୍ଯଞ୍ଚ ସମଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵମିଷ୍ଟାନିଷ୍ଟୋପପତ୍ତିଷୁ ।। ୩୮୧.

ପୁଅ, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ, ଘର ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଅତି ଲାଗି ନଥିବା; ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଘଟଣାରେ ସମଚିତ୍ତ ରହିବା।

ମଯି ଚାନନ୍ଯଯୋଗେନ ଭକ୍ତିରଵ୍ଯଭିଚାରିଣୀ । ଵିଵିକ୍ତଦେଶସେଵିତ୍ଵମରତିର୍ଜନସଂସଦି ।। ୩୮୧.

ମୋ ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତି ଓ ଅଟୁଟ ଯୋଗ, ଏକାକୀ ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଲୋକମାନେ ଥିବା ଠାରେ ଅସକ୍ତି।

ଅଧ୍ଯାତ୍ମଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠତ୍ଵନ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନାନୁଦର୍ଶନଂ । ଓତଜ୍ଜ୍ଞାନମିତି ପ୍ରୋକ୍ତମଜ୍ଞାନଂ ଯଦତୋଽନ୍ଯଥା ।। ୩୮୧.

ଆତ୍ମା ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଜ୍ଞାନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱର ଚିନ୍ତନ—ଏହିଁଠିକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ; ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଯାହା, ସେଠି ଅଜ୍ଞାନ।

ଜ୍ଞେଯଂ ଯତ୍ତତ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵାଽମୃତମଶ୍ନୁତେ । ଅନାଦି ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ତ୍ଵଂ ନାମ ତଦୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୧.

ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେଠିକୁ ମୁଁ କହିବି: ଆଦିହୀନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସର୍ଵତଃ ପାଣିପାଦାନ୍ତଂ ସର୍ଵତୋଽକ୍ଷିଶିରୋମୁଖମ୍ । ସର୍ଵତଃ ଶ୍ରୁତିମଲ୍ଲୋକେ ସର୍ଵମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ।। ୩୮୧.

ସେହି ସତ୍ତା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ ପା ରହିଛି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ ଓ କାନ ରହିଛି; ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛି।

ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗୁଣାଭାସଂ ସର୍ଵେନ୍ଦିଯଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅସକ୍ତଂ ସର୍ଵଭୃଚ୍ଚୈଵ ନିର୍ଗୁଣଂ ଗୁଣଭୋକ୍ତୃ ଚ ।। ୩୮୧.

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଅଲଗା; ଅସକ୍ତ, ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରେ, ଗୁଣ ନଥିବା, କିନ୍ତୁ ଗୁଣର ଭୋଗତା।

ଅଵିଭକ୍ତଞ୍ଚ ଭୂତେଷୁ ଵିଭକ୍ତମିଵ ଚ ସ୍ଥିତମ୍ । ଭୂତଭର୍ତୃ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଗ୍ରସିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁ ଚ ।। ୩୮୧.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଖଣ୍ଡ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ସେ ପ୍ରାଣୀମାନେର ଧାରକ, ସଂହାରକ ଓ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ।

ଜ୍ଯୋତିଷାମପି ତଜ୍ଜଯୋତିସ୍ତମସଃ ପରମୁଚ୍ଯତେ । ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯଂ ହୃଦି ସର୍ଵସ୍ଯ ଘିଷ୍ଠିତଂ ।। ୩୮୧.

ଏହିଁଠି ଆଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ଅନ୍ଧକାର ଠାରୁ ପାରେ; ଏହା ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛି।

ଧ୍ଯାନେନାତ୍ମନି ପଶ୍ଯନ୍ତି କେଚିଦାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । ଅନ୍ଯେ ସାଙ୍‌ଖ୍ଯେନ ଯୋଗେନ କର୍ମଯୋଗେନ ଚାପରେ ।। ୩୮୧.

କେହି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ କେହି ସାଂଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, କେହି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଆଉ କେହି କର୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା।

ଅନ୍ଯେ ତ୍ଵେଵମଜାନନ୍ତୋ ଶ୍ରୁତ୍ଵାନ୍ଯେଭ୍ଯ ଉପାସତେ । ତେପି ଚାଶୁ ତରନ୍ତ୍ଯେଵ ମୃତ୍ଯୁଂ ଶ୍ରୁତିପରାଯଣାଃ ।। ୩୮୧.

ଅନ୍ୟେ କେହି ଏହିପରି ଜାଣିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି ଉପାସନା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ଶ୍ରବଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି।

ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ସଞ୍ଜାଯତେ ଜ୍ଞାନଂ ରଜସୋ ଲୋଭ ଏଵ ଚ । ପ୍ରମାଦମୋହୌ ତମସୋ ଭଵତୋ ଜ୍ଞାନମେଵ ଚ ।। ୩୮୧.

ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ରଜସ୍ରୁ ଲୋଭ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ତମସ୍ରୁ ଅବିବେକ, ମୋହ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ହୁଏ।

ଗୁଣା ଵର୍ତନ୍ତ ଇତ୍ଯେଵ ଯୋଽଵତିଷ୍ଠତି ନେଙ୍ଗତେ । ମାନାଵମାନମିତ୍ରାରିତୁଲ୍ଯସ୍ତ୍ଯାଗୀ ସ ନିର୍ଗୁଣଃ ।। ୩୮୧.

ଯିଏ ଗୁଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, ନିଜେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ସମ୍ମାନ-ଅପମାନ, ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁରେ ସମ, ତ୍ୟାଗୀ, ସେ ନିର୍ଗୁଣ।

ଊର୍ଧ୍ଵମୂଲମଧଃ ଶାଖମଶ୍ଚତ୍ଥଂ ପ୍ରାହୁରଵ୍ଯଯଂ । ଛନ୍ଦାଂସି ଯସ୍ଯ ପର୍ଣାନି ଯସ୍ତଂ ଵେଦ ସ ଵେଦଵିତ୍ ।। ୩୮୧.

ଯେଉଁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର ମୂଳ ଉପରକୁ ଏବଂ ଶାଖା ତଳକୁ ଥାଏ, ଯାହାର ପତ୍ର ବେଦ, ସେହି ଅବିନାଶୀ ଗଛକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ବେଦକୁ ଜାଣେ।

ଦ୍ଵୌ ଭୂତସର୍ଗୌ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ଦୈଵ ଆସୁର ଏଵ ଚ । ଅହିଂସାଦିଃ କ୍ଷମା ଚୈଵ ଦୈଵୀସମ୍ପତ୍ତିତୋ ନୃଣାଂ ।। ୩୮୧.

ଏହି ସଂସାରରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି—ଦେବତା ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆସୁରୀ ସ୍ୱଭାବ। ଅହିଂସା ଓ କ୍ଷମା ଦେବତା ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ନ ଶୌଚଂ ନାପି ଵାଚାରୋ ହ୍ଯାସୁରୀସମ୍ପଦୋଦ୍ଭଵଃ । ନରକତ୍ଵାତ୍ କ୍ରୋଧକୋଭକାମସ୍ତସ୍ମାତ୍ତ୍ରଯଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ।। ୩୮୧.

ଆସୁରୀ ସ୍ୱଭାବରୁ ନ ସଫାଇ ଆସେ, ନ ଭଲ ଆଚରଣ। ନରକ ସ୍ୱଭାବ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ କାମନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତିନିଟିକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ଦୁଃଖଶୋକାମଯାଯାନ୍ନଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣରୂକ୍ଷନ୍ତୁ ରାଜସଂ । ଅମେଧ୍ଯୋଚ୍ଛିଷ୍ଟପୂତ୍ଯନ୍ନଂ ତାମସଂ ନୀରସାଦିକଂ ।। ୩୮୧.

ଯେ ଖାଦ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ରୋଗ ଦେଇଥାଏ, ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିମ୍ବା ରୁଖା, ସେହି ରାଜସିକ। ଅପବିତ୍ର, ଅବଶିଷ୍ଟ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ରସହୀନ ଖାଦ୍ୟ ତାମସିକ।

ଯଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଵିଧିନା ଯଜ୍ଞୋ ନିଷ୍କାମାଯ ସ ସାତ୍ତ୍ଵିକଃ । ଯଜ୍ଞଃ ଫଲାଯ ଦମ୍ଭାତ୍ମୀ ରାଜସସ୍ତାମସଃ କ୍ରତୁଃ ।। ୩୮୧.

ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ବିଧିମତ ଭାବେ, ଫଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ସେହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ଫଳ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଦେଖାଦେଖି ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେ ରାଜସିକ କିମ୍ବା ତାମସିକ।

ଶ୍ରଦ୍ଧାମନ୍ତ୍ରାଦିଵିଧ୍ଯୁକ୍ତଂ ତପଃ ଶାରୀରମୁଚ୍ଯତେ । ଦେଵାଦିପୂଜାଽହିଂସାଦି ଵାଙ୍‌ମଯଂ ତପ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୧.

ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଯେ ପୂଜା କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା, ସେ ଦେହୀୟ ତପ। ଦେବତା ପୂଜା, ଅହିଂସା ଓ ଭଲ କଥାବାର୍ତ୍ତା ମାନେ ବାଚିକ ତପ।

ଅନୁଦ୍ଧେଗକରଂ ଵାକ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସଜ୍ଜପଃ । ମାନସଂ ଚିତ୍ତସଂଶୁଦ୍ଧେର୍ମୌନମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ ।। ୩୮୧.

ଯେ କଥା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରେନାହିଁ, ସତ୍ୟ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଜପ—ଏହା ମନସିକ ତପ। ମନ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ମୌନ ଓ ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ତପ।

ସାତ୍ତ୍ଵିକଞ୍ଚ ତପୋଽକାମଂ ଫ୍ଲାଦ୍ଯର୍ଥନ୍ତୁ ରାଜସଂ । ତାମସଂ ପରପୀଡ଼ାଯୈ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ଦାନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୧.

ଯେ ତପସ୍ୟା ଆଶା ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ସେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ଫଳ ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେ ରାଜସିକ। ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେ ତାମସିକ। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଦାନ ଭଲ।