ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଋତୁର୍ନିଦାଘ ଆରୁଢ଼ୋ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଂ ପଶ୍ଯ ଵାହନଂ । ଉପର୍ଯ୍ଯହଂ ଯଥା ରାଜ ତ୍ଵମଧଃ କୁଞ୍ଜରୋ ଯଥା ।। ୩୮୦.

ଋତୁ ଓ ନିଦାଘ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ: 'ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, ଏହି ଯାନକୁ ଦେଖ; ଯେପରି ମୁଁ ଉପରେ ଓ ତୁମେ ତଳେ, ସେପରି ରାଜା ଉପରେ ଓ ହାତୀ ତଳେ।'

ଋତୁଃ୭ ପ୍ରାହ ନିଦାଘନ୍ତଂ କତମସ୍ତ୍ଵାମହଂ ଵଦେ । ଉକ୍ତୋ ନିଦାଘସ୍ତନ୍ନତ୍ଵା ପ୍ରାହ ମେ ତ୍ଵଂ ଗୁରୁର୍ଘ୍ରୁଵମ୍ ।। ୩୮୦.

ଋତୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ମୁଁ କିଏ, ତୁମେ କିଏ?' ନିଦାଘ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ: 'ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ଗୁରୁ।'

ନାତ୍ଯସ୍ମାଦ୍‌ଦ୍ଵୈତସଂସ୍କାରସଂସ୍କୃତଂ ମାନସଂ ତଥା । ଋତୁଃ ପ୍ରାହ ନିଦାଘନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନାଯ ଚାଗତଃ । ପରମାର୍ଥଂ ସାରଭୂତମଦ୍ଵୈତଂ ଦର୍ଶିତଂ ମଯା ।। ୩୮୦.

ଏହି ମନ ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଭାବରେ ଆକୃତ ହୁଏନାହିଁ; ଋତୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆସିଛି; ମୁଁ ତୁମକୁ ସାରଗର୍ଭିତ ଅଦ୍ୱୈତ ପରମାର୍ଥ ଦେଖାଇଦେଲି।'

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ନିଦାଘୋଽପ୍ଯୁପଦେଶେନ ତେନାଦ୍ଵୈତପରୋଽଭଵତ୍ । ସର୍ଵଭୂତାନ୍ଯଭେଦେନ ଦଦୃଶେ ସ ତଦାତ୍ମନି ।। ୩୮୦.

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ସେହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ନିଦାଘ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ୱୈତରେ ନିଷ୍ଠା ହେଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସମାନ ଦେଖିଲେ।'

ଅଵାପ ମୁକ୍ତି ଜ୍ଞାନାତ୍ସ ତଥା ତ୍ଵଂ ମୁକ୍ତିମାପ୍ସ୍ଯସି । ଏକଃ ସମସ୍ତଂ ତ୍ଵଞ୍ଚାହଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵଗତୋ ଯତଃ ।। ୩୮୦.

ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ; ଏହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇବ; କାରଣ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିତ, ତେଣୁ ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଏକ।

ପୀତନୀଲାଦିଭେଦେନ ଯଥୈକଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ତମଃ । ଭ୍ରାନ୍ତିଦୃଷ୍ଟିଭିରାତ୍ମାପି ତଥୈକଃ ସ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ।। ୩୮୦.

ଯେପରି ଏକ ଅନ୍ଧକାର, ହଳଦିଆ, ନୀଳ ଓ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏକାଟି ଆତ୍ମାକୁ ବି ଅନେକ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ ।

ସଂସାରାଜ୍ଞାନଵୃକ୍ଷାରିଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଚିନ୍ତଯ ।। ୩୮୦.

ଏହି ସଂସାରୀ ଅଜ୍ଞାନର ଗଛକୁ ଯେ ଜ୍ଞାନ ଧ୍ୱଂସ କରେ, ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି ଜାଣ ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଗୀତାସାରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସର୍ଵଗୀତୋତ୍ତମୋତ୍ତମଂ । କୃଷ୍ଣୋଽର୍ଜୁନାଯ ଯମାହ ପୁରା ଵୈ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦଂ ।। ୩୮୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ଗୀତାର ସାର କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଗୀତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଯାହା କୃଷ୍ଣ ଏକଦା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ ।

ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଗତାସୁରଗତାସୁର୍ଵା ନ ଶୋଚ୍ଯୋ ଦେହଵାନଜଃ । ଆତ୍ମାଽଜରୋଽମରୋଽଭେଦ୍ଯସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକାଦିକଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ।। ୩୮୧.

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ପ୍ରାଣ ରହିଥିଲେ କିମ୍ବା ଚାଲିଗଲେ, ଦେହଧାରୀ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ଅଜର, ଅମର ଓ ଅଭେଦ୍ୟ, ତେଣୁ ଶୋକ ଓ ତାହା ସହିତ ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡିଦେ ।

ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷଯାନ୍ ପୁଂସଃ ସଙ୍ଗସ୍ତେଷୂପଜାଯତେ । ସଙ୍ଗାତ୍ କାମସ୍ତତଃ କ୍ରୋଧଃ କ୍ରୋଧାତ୍ସମ୍ମୋହ ଏଵ ଚ ।। ୩୮୧.

ଜେତେବେଳେ ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଥିରୁ ଆସକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଆସକ୍ତିରୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ, ଇଚ୍ଛାରୁ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ସମ୍ମୋହାତ୍ ସ୍ମୃତିଵିଭ୍ରଂଶୋ ବୁଦ୍ଧିନାଶାତ୍ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ଦୁଃସଙ୍ଗହାନିଃ ସତ୍ସଙ୍ଗାନ୍ମୋକ୍ଷକାମୀ ଚ କାମନୁତ୍ ।। ୩୮୧.

କ୍ରୋଧରୁ ଭ୍ରମ ହୁଏ, ଭ୍ରମରୁ ସ୍ମୃତି ହାରାଯାଏ; ସ୍ମୃତି ହରାଇଲେ ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଣିଷ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ । ଖରାପ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ହାନି ହୁଏ, ଭଲ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ଇଚ୍ଛାକୁ ଛାଡିଦେଇଥାଏ ।

କାମତ୍ଯାଗାଦାତ୍ମନିଷ୍ଠଃ ସ୍ଥିରପ୍ରଜ୍ଞସ୍ତଦୋଚ୍ଯତେ । ଯା ନିଶା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତସ୍ଯାଂ ଜାଗର୍ତି ସଂଯମୀ ।। ୩୮୧.

ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ଛାଡି ଆତ୍ମାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେଠିକି ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଯାହା ରାତି, ସେଠି ସଂଯମୀ ଜାଗିରହେ ।

ଯସ୍ଯାଂ ଜାଗ୍ରତି ଭୂତାନି ସା ନିଶା ପଶ୍ଯତୋ ମୁନେଃ । ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ଚ ସନ୍ତୁଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୩୮୧.

ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜାଗିଥାନ୍ତି, ସେଠି ଦର୍ଶି ମୁନି ପାଇଁ ରାତି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ । ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ଏକାନ୍ତରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେଠି ତାଙ୍କର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ ।

ନୈଵ ତସ୍ଯ କୃତେ ନାର୍ଥୋ ନାକୃତେ ନେହ କଶ୍ଚନ । ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ତୁ ମହାଵାହୋ ଗୁଣକର୍ମଵିଭାଗଯୋଃ ।। ୩୮୧.

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତରେ କରାଯିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ନ କରାଯିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ଲାଭ ନାହିଁ । ହେ ମହାବାହୁ, ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ସେ ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ଭିନ୍ନତା ବୁଝିପାରେ ।

ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଇତି ମତ୍ଵା ନ ସଜ୍ଜତେ । ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାନପ୍ଲଵେନୈଵ ଵୃଜିନଂ ସନ୍ତରିଷ୍ଯତି ।। ୩୮୧.

ଗୁଣମାନେ ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝି, ସେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଜ୍ଞାନର ନୌକା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାଯାଏ ।

ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିଃ ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଭସ୍ମସାତ୍ କୁରୁତେଽର୍ଜୁନ । ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯାଧାଯ କର୍ମାଣି ସଙ୍ଗନ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କରୋତି ଯଃ ।। ୩୮୧.

ଏହି ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ଖାକ କରିଦିଏ, ହେ ଅର୍ଜୁନ । ଯିଏ କର୍ମକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅର୍ପଣ କରି ଆସକ୍ତି ଛାଡି କରେ, ସେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ ।

ଲିପ୍ଯତେ ନ ସ ପାପେନ ପଦ୍ମପତ୍ରମିଵାମ୍ଭସା । ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଚାତ୍ମାନାଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି ।। ୩୮୧.

ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳରେ ପଦ୍ମପତ୍ର ଭିଜିଯାଏ ନାହିଁ । ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଦେଖେ ।

ନ ହି କଲ୍ଯାଣକୃତଂ କଶ୍ଚିଦ୍‌ଦୁର୍ଗତିଂ ତାତ ଗଚ୍ଛତି । ଦେଵୀ ହ୍ଯେଷା ଗୁଣମଯୀ ମମ ମାଯା ଦୁରତ୍ଯଯା ।। ୩୮୧.

ଯେ କେହି ଭଲ କାମ କରେ, ସେ କେବେ ଖରାପ ଦୁର୍ଗତିକୁ ପାଉନାହିଁ, ମୋ ପୁତ୍ର । ଏହି ମୋ ଦେବୀ ଗୁଣମୟୀ ମାୟା ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ଅତିକ୍ରମ କରିହେବା ।

ମାମେଵ ଯେ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ମାଯାମେତାନ୍ତରନ୍ତି ତେ । ଆର୍ତ୍ତୋ ଜିଜ୍ଞାସୁରର୍ଥାର୍ଥୀ ଜ୍ଞାନୀ ଚ ଭରତର୍ଷଭ ।। ୩୮୧.

ଯେମାନେ କେବଳ ମୋର ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଃଖିତ, ଜିଜ୍ଞାସୁ, ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତେ ମୋତେ ଉପାସନା କରନ୍ତି ।

ଚତୁର୍ଵିଧା ଭଜନ୍ତେ ମାଂ ଜ୍ଞାନୀ ଚୈକତ୍ଵମାସ୍ଥିତଃ । ଅକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ସ୍ଵଭାଵୋଽଧ୍ଯାତ୍ମମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୧.

ଚାରି ପ୍ରକାର ଲୋକେ ମୋତେ ଭଜନ୍ତି: ଜ୍ଞାନୀ, ଯିଏ ଏକତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ତାହାର ନିଜ ଗୁଣକୁ 'ଆତ୍ମା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଭୂତଭାଵୋଦ୍ଭଵକରୋ ଵିସର୍ଗଃ କର୍ମସଂଜ୍ଞିତଃ । ଅଧିଭୂତଂ କ୍ଷରୋ ଭାଵଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚାଧିଦୈଵତଂ ।। ୩୮୧.

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିକାଶ କରିବାକୁ 'କର୍ମ' ବୋଲାଯାଏ । ନଶ୍ୱର ଭାବକୁ 'ଅଧିଭୂତ' ବୋଲାଯାଏ, ପୁରୁଷକୁ 'ଅଧିଦୈବତ' ବୋଲାଯାଏ ।

ଅଧିଯଜ୍ଞୋହମେଵାତ୍ର ଦେହେ ଦେହଭୃତାଂ ଵର । ଅନ୍ତକାଲେ ସ୍ମରନ୍ମାଞ୍ଚ ମଦ୍ଭାଵଂ ଯାତ୍ଯସଂଶଯଃ ।। ୩୮୧.

ଏଠାରେ ଶରୀର ଧାରଣ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ଅଧିଯଜ୍ଞ ଅଟୁଟ ଅଛି, ହେ ଶରୀରୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଶେଷବେଳେ ଯେମାନେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ।

ଯଂ ଯଂ ଭାଵଂ ସ୍ମାରନ୍ନନ୍ତେ ତ୍ଯଜେଦ୍ଦେହନ୍ତମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ପ୍ରାଣଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଭ୍ରୁଵୋର୍ମଧ୍ଯେ ଅନ୍ତେ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମତ୍ପରମ୍ ।। ୩୮୧.

ଯେଉଁ ଭାବକୁ ମଣିଷ ଶେଷବେଳେ ଶରୀର ଛାଡିବା ସମୟରେ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେଠିକି ସେ ଭାବକୁ ପାଏ । ଶେଷବେଳେ ପ୍ରାଣକୁ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ, ସେ ମୋର ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।

ଓମିତ୍ଯେକାକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵଦନ୍ ଦେହଂ ତ୍ଯଜନ୍ତଥା । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ଭପର୍ଯନ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ମମ ଵିଭୂତଯଃ ।। ୩୮୧.

ଓଁ ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ମଣିଷ ଦେହ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଥରୁ ନିମ୍ନତମ ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ମୋର ରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଛି।

ଶ୍ରୀମନ୍ତଶ୍ଚୋର୍ଜିତାଃ ସର୍ଵେ ମମାଂଶାଃ ପ୍ରାଣିନଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଅହମେକୋ ଵିଶ୍ଵରୁପ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୧.

ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀମାନ୍ତ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋର ଅଂଶ ବୋଲି ମନେ କରାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ବିଶ୍ୱର ରୂପ ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

କ୍ଷେତ୍ରଂ ଶରୀରଂ ଯୋ ଵେତ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ସ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିଃ । କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷଏତ୍ରଜ୍ଞଯୋର୍ଜ୍ଞାନଂ ଯତ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ମତଂ ମମ ।। ୩୮୧.

ଯିଏ ଦେହକୁ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜାଣେ, ସେହିଁଠି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କର ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ, ସେହିଁଠି ମୋ ପାଖରେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ।

ଇଚ୍ଛା ଦ୍ଵେଷଃ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ସଙ୍ଘାତଶ୍ଚେତନା ଧୃତିଃ । ଏତତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ସମାସେନ ସଵିକାରମୁଦାହୃତମ୍ ।। ୩୮୧.

ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଦେହର ଏକତା, ଚେତନା ଓ ଧୃତି—ଏହି ସମସ୍ତ ମିଶି ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ସାର ଓ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ।

ଅମାନିତ୍ଵମଦମ୍ଭିତ୍ଵମହିସା କ୍ଷାନ୍ତିରାର୍ଜଵଂ । ଆଚାର୍ଯୋପାସନଂ ଶୌଚଂ ସ୍ଥୌର୍ଯ୍ଯମାତ୍ମଵିନିଗ୍ରହଃ ।। ୩୮୧.

ନମ୍ରତା, ଅଭିମାନ ନଥିବା, ଅହିଂସା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସରଳତା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ପବିତ୍ରତା, ଦୃଢତା ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଵୈରାଗ୍ଯମନହଙ୍କାର ଏଵ ଚ । ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଦୁଃଖଦୋଷାନୁଦର୍ଶନଂ ।। ୩୮୧.

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ଅସକ୍ତି, ଅହଂକାର ନଥିବା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖର ଦୋଷକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା।