ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଋତୁରୁଵାଚ । କ୍ଷୁଦସ୍ତି ଯସ୍ଯ ଭୁକ୍ତେଽନ୍ନେ ତୁଷ୍ଟିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାଯତେ । ନ ମେ କ୍ଷୁଦଭଵତ୍ତୃପ୍ତିଂ କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି ।। ୩୮୦.

ଋତୁ କହିଲେ: 'ଯେଉଁଠାରେ ଭୋଜନ ହୁଏ, ସେଠି ଭୋକ ଆସେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ତୃପ୍ତି ହୁଏ; ମୋତେ ଭୋକ ବା ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ ହେଲାନି—ତେଣୁ ଏହି ବିଷୟରେ ତୁମେ କାହିଁକି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ?

କ୍ଷୁତ୍ତୃଷ୍ଣେ ଦେହଧର୍ମ୍ମାଖ୍ଯେ ନ ମମୈତେ ଯତୋ ଦ୍ଵିଜ । ପୃଷ୍ଟୋହଂ ଯତ୍ତ୍ଵାଯା ବ୍ରୂଯାଂ୩ ତୃପ୍ତିରସ୍ତ୍ଯେଵ ମେ ସଦା ।। ୩୮୦.

ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଏହି ଦେହର ଗୁଣ, ମୋର ନୁହେଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ତେଣୁ କହୁଛି—ମୋର ସଦା ତୃପ୍ତି ଅଛି।

ସୋଽହଂ ଗାନ୍ତା୫ ନ ଚାଗନ୍ତା ନୈକଦେଶନିକେତନଃ । ତ୍ଵଂ ଚାନ୍ଯୋ ନ ଭଵେନ୍ନାପି ନାନ୍ଯସ୍ତ୍ଵକ୍ତୋଽସ୍ମି ଵା ପ୍ଯହଂ ।। ୩୮୦.

ମୁଁ ଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ଆସୁନାହିଁ; କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମୋର ନିବାସ ନାହିଁ; ତୁମେ ଅନ୍ୟ କି ନୁହଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମରୁ ଅଲଗା ନୁହଁ, ଆମେ ଦୁଇଁଠାରୁ ଅଲଗା କେହି ନାହାନ୍ତି।

ମୃଣ୍ମଯଂ ହି ଗୃହଂ ଯଦ୍ଵନ୍ମୃଦାଲିପ୍ତଂ ସ୍ଥିରୀଭବେତ୍ । ପାର୍ଥିଵୋଽଯଂ ତଥା ଦେହଃ ପାର୍ଥିଵୈଃ ପରମାଣୁଭିଃ ।। ୩୮୦.

ଯେପରି ମାଟିର ଘରକୁ ମାଟି ଲେପିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀର ଅଣୁଠାରୁ ଗଠିତ।

ଋତୁରସ୍ମି ତଵାଚାର୍ଯ୍ଯଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଦାନାଯ ତେ ଦ୍ଵିଜ । ଇହାଗତୋଽହଂ ଯାସ୍ଯାମି ପରମାର୍ଥସ୍ତଵୋଦିତଃ ।। ୩୮୦.

ମୁଁ ତୁମର ଗୁରୁ ଋତୁ, ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବାକୁ ଏଠାରେ ଆସିଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଏବେ ଯିବି, କାରଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ତୁମକୁ ବୁଝାଇଦେଲି।

ଏକମେଵମିଦଂ ଵିଦ୍ଧି ନ ଭେଦଃ ସକଲଂ ଜଗତ୍ । ଵାସୁଦେଵାଭିଧେଯସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ ।। ୩୮୦.

ଏହାକୁ ଜାଣ, ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଏହି ହେଉଛି ବାସୁଦେବ ନାମରେ ପରିଚିତ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ।

ଋତୁର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାନ୍ତେ ପୁନସ୍ତନ୍ନଗରଂ ଯଯୌ । ନିଦାଘଂ ନଗରପ୍ରାନ୍ତେ ଏକାନ୍ତେ ସ୍ଥିତମଵ୍ରଵୀତ୍ ୩୮୦.

ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଋତୁ ପୁଣି ସେହି ସହରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସହର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକାକି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ନିଦାଘଙ୍କୁ କହିଲେ।

ନିଦାଘ ଉଵାଚ ଭୋ ଵିପ୍ର ଜନସଂଵାଦୋ ମହାନେଷ ନରେଶ୍ଵର । ପ୍ରଵିଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ତେନାତ୍ର ସ୍ଥୀଯତେ ମଯା ।। ୩୮୦.

ନିଦାଘ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ବଡ଼ ଲୋକସମାଗମ, ହେ ନରେଶ୍ୱର, ଏହି ସୁନ୍ଦର ସହରକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିଛି।'

ଋତୁରୁଵାଚ ନରାଧିପୋଽତ୍ର କତମଃ କତମଶ୍ଚେତରୋ ଜନଃ । କଥ୍ଯତାଂ ମେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ଵମଭିଜ୍ଞୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ।। ୩୮୦.

ଋତୁ କହିଲେ: 'ଏଠାରେ କିଏ ରାଜା ଏବଂ କିଏ ଅନ୍ୟ ଲୋକ? ମୋତେ କହ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କାରଣ ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ।'

ଗଜୋ ଯୋଽଯମଧୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନୁପର୍ଯ୍ଯେଷ ସ ଭୂପତିଃ । ଋତୁରାହ ଗଜଃ କୋଽତ୍ର ରାଜା ଚାହ ନିଦାଘକଃ ।। ୩୮୦.

ଏଠାରେ ତଳେ ଯେଉଁଥିଲେ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ହାତୀ; ଉପରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା; ଋତୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏଠାରେ କିଏ ହାତୀ, କିଏ ରାଜା?' ନିଦାଘ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଋତୁର୍ନିଦାଘ ଆରୁଢ଼ୋ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଂ ପଶ୍ଯ ଵାହନଂ । ଉପର୍ଯ୍ଯହଂ ଯଥା ରାଜ ତ୍ଵମଧଃ କୁଞ୍ଜରୋ ଯଥା ।। ୩୮୦.

ଋତୁ ଓ ନିଦାଘ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ: 'ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, ଏହି ଯାନକୁ ଦେଖ; ଯେପରି ମୁଁ ଉପରେ ଓ ତୁମେ ତଳେ, ସେପରି ରାଜା ଉପରେ ଓ ହାତୀ ତଳେ।'

ଋତୁଃ୭ ପ୍ରାହ ନିଦାଘନ୍ତଂ କତମସ୍ତ୍ଵାମହଂ ଵଦେ । ଉକ୍ତୋ ନିଦାଘସ୍ତନ୍ନତ୍ଵା ପ୍ରାହ ମେ ତ୍ଵଂ ଗୁରୁର୍ଘ୍ରୁଵମ୍ ।। ୩୮୦.

ଋତୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ମୁଁ କିଏ, ତୁମେ କିଏ?' ନିଦାଘ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ: 'ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ଗୁରୁ।'

ନାତ୍ଯସ୍ମାଦ୍‌ଦ୍ଵୈତସଂସ୍କାରସଂସ୍କୃତଂ ମାନସଂ ତଥା । ଋତୁଃ ପ୍ରାହ ନିଦାଘନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନାଯ ଚାଗତଃ । ପରମାର୍ଥଂ ସାରଭୂତମଦ୍ଵୈତଂ ଦର୍ଶିତଂ ମଯା ।। ୩୮୦.

ଏହି ମନ ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଭାବରେ ଆକୃତ ହୁଏନାହିଁ; ଋତୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆସିଛି; ମୁଁ ତୁମକୁ ସାରଗର୍ଭିତ ଅଦ୍ୱୈତ ପରମାର୍ଥ ଦେଖାଇଦେଲି।'

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ନିଦାଘୋଽପ୍ଯୁପଦେଶେନ ତେନାଦ୍ଵୈତପରୋଽଭଵତ୍ । ସର୍ଵଭୂତାନ୍ଯଭେଦେନ ଦଦୃଶେ ସ ତଦାତ୍ମନି ।। ୩୮୦.

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ସେହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ନିଦାଘ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ୱୈତରେ ନିଷ୍ଠା ହେଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସମାନ ଦେଖିଲେ।'

ଅଵାପ ମୁକ୍ତି ଜ୍ଞାନାତ୍ସ ତଥା ତ୍ଵଂ ମୁକ୍ତିମାପ୍ସ୍ଯସି । ଏକଃ ସମସ୍ତଂ ତ୍ଵଞ୍ଚାହଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵଗତୋ ଯତଃ ।। ୩୮୦.

ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ; ଏହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇବ; କାରଣ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିତ, ତେଣୁ ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଏକ।

ପୀତନୀଲାଦିଭେଦେନ ଯଥୈକଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ତମଃ । ଭ୍ରାନ୍ତିଦୃଷ୍ଟିଭିରାତ୍ମାପି ତଥୈକଃ ସ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ।। ୩୮୦.

ଯେପରି ଏକ ଅନ୍ଧକାର, ହଳଦିଆ, ନୀଳ ଓ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏକାଟି ଆତ୍ମାକୁ ବି ଅନେକ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ ।

ସଂସାରାଜ୍ଞାନଵୃକ୍ଷାରିଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଚିନ୍ତଯ ।। ୩୮୦.

ଏହି ସଂସାରୀ ଅଜ୍ଞାନର ଗଛକୁ ଯେ ଜ୍ଞାନ ଧ୍ୱଂସ କରେ, ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି ଜାଣ ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଗୀତାସାରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସର୍ଵଗୀତୋତ୍ତମୋତ୍ତମଂ । କୃଷ୍ଣୋଽର୍ଜୁନାଯ ଯମାହ ପୁରା ଵୈ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦଂ ।। ୩୮୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ଗୀତାର ସାର କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଗୀତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଯାହା କୃଷ୍ଣ ଏକଦା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ ।

ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଗତାସୁରଗତାସୁର୍ଵା ନ ଶୋଚ୍ଯୋ ଦେହଵାନଜଃ । ଆତ୍ମାଽଜରୋଽମରୋଽଭେଦ୍ଯସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକାଦିକଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ।। ୩୮୧.

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ପ୍ରାଣ ରହିଥିଲେ କିମ୍ବା ଚାଲିଗଲେ, ଦେହଧାରୀ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ଅଜର, ଅମର ଓ ଅଭେଦ୍ୟ, ତେଣୁ ଶୋକ ଓ ତାହା ସହିତ ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡିଦେ ।

ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷଯାନ୍ ପୁଂସଃ ସଙ୍ଗସ୍ତେଷୂପଜାଯତେ । ସଙ୍ଗାତ୍ କାମସ୍ତତଃ କ୍ରୋଧଃ କ୍ରୋଧାତ୍ସମ୍ମୋହ ଏଵ ଚ ।। ୩୮୧.

ଜେତେବେଳେ ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଥିରୁ ଆସକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଆସକ୍ତିରୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ, ଇଚ୍ଛାରୁ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ସମ୍ମୋହାତ୍ ସ୍ମୃତିଵିଭ୍ରଂଶୋ ବୁଦ୍ଧିନାଶାତ୍ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ଦୁଃସଙ୍ଗହାନିଃ ସତ୍ସଙ୍ଗାନ୍ମୋକ୍ଷକାମୀ ଚ କାମନୁତ୍ ।। ୩୮୧.

କ୍ରୋଧରୁ ଭ୍ରମ ହୁଏ, ଭ୍ରମରୁ ସ୍ମୃତି ହାରାଯାଏ; ସ୍ମୃତି ହରାଇଲେ ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଣିଷ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ । ଖରାପ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ହାନି ହୁଏ, ଭଲ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ଇଚ୍ଛାକୁ ଛାଡିଦେଇଥାଏ ।

କାମତ୍ଯାଗାଦାତ୍ମନିଷ୍ଠଃ ସ୍ଥିରପ୍ରଜ୍ଞସ୍ତଦୋଚ୍ଯତେ । ଯା ନିଶା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତସ୍ଯାଂ ଜାଗର୍ତି ସଂଯମୀ ।। ୩୮୧.

ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ଛାଡି ଆତ୍ମାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେଠିକି ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଯାହା ରାତି, ସେଠି ସଂଯମୀ ଜାଗିରହେ ।

ଯସ୍ଯାଂ ଜାଗ୍ରତି ଭୂତାନି ସା ନିଶା ପଶ୍ଯତୋ ମୁନେଃ । ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ଚ ସନ୍ତୁଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୩୮୧.

ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜାଗିଥାନ୍ତି, ସେଠି ଦର୍ଶି ମୁନି ପାଇଁ ରାତି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ । ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ଏକାନ୍ତରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେଠି ତାଙ୍କର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ ।

ନୈଵ ତସ୍ଯ କୃତେ ନାର୍ଥୋ ନାକୃତେ ନେହ କଶ୍ଚନ । ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ତୁ ମହାଵାହୋ ଗୁଣକର୍ମଵିଭାଗଯୋଃ ।। ୩୮୧.

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତରେ କରାଯିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ନ କରାଯିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ଲାଭ ନାହିଁ । ହେ ମହାବାହୁ, ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ସେ ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ଭିନ୍ନତା ବୁଝିପାରେ ।

ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଇତି ମତ୍ଵା ନ ସଜ୍ଜତେ । ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାନପ୍ଲଵେନୈଵ ଵୃଜିନଂ ସନ୍ତରିଷ୍ଯତି ।। ୩୮୧.

ଗୁଣମାନେ ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝି, ସେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଜ୍ଞାନର ନୌକା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାଯାଏ ।

ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିଃ ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଭସ୍ମସାତ୍ କୁରୁତେଽର୍ଜୁନ । ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯାଧାଯ କର୍ମାଣି ସଙ୍ଗନ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କରୋତି ଯଃ ।। ୩୮୧.

ଏହି ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ଖାକ କରିଦିଏ, ହେ ଅର୍ଜୁନ । ଯିଏ କର୍ମକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅର୍ପଣ କରି ଆସକ୍ତି ଛାଡି କରେ, ସେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ ।

ଲିପ୍ଯତେ ନ ସ ପାପେନ ପଦ୍ମପତ୍ରମିଵାମ୍ଭସା । ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଚାତ୍ମାନାଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି ।। ୩୮୧.

ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳରେ ପଦ୍ମପତ୍ର ଭିଜିଯାଏ ନାହିଁ । ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଦେଖେ ।

ନ ହି କଲ୍ଯାଣକୃତଂ କଶ୍ଚିଦ୍‌ଦୁର୍ଗତିଂ ତାତ ଗଚ୍ଛତି । ଦେଵୀ ହ୍ଯେଷା ଗୁଣମଯୀ ମମ ମାଯା ଦୁରତ୍ଯଯା ।। ୩୮୧.

ଯେ କେହି ଭଲ କାମ କରେ, ସେ କେବେ ଖରାପ ଦୁର୍ଗତିକୁ ପାଉନାହିଁ, ମୋ ପୁତ୍ର । ଏହି ମୋ ଦେବୀ ଗୁଣମୟୀ ମାୟା ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ଅତିକ୍ରମ କରିହେବା ।

ମାମେଵ ଯେ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ମାଯାମେତାନ୍ତରନ୍ତି ତେ । ଆର୍ତ୍ତୋ ଜିଜ୍ଞାସୁରର୍ଥାର୍ଥୀ ଜ୍ଞାନୀ ଚ ଭରତର୍ଷଭ ।। ୩୮୧.

ଯେମାନେ କେବଳ ମୋର ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଃଖିତ, ଜିଜ୍ଞାସୁ, ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତେ ମୋତେ ଉପାସନା କରନ୍ତି ।