ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସମସ୍ତାଵଯଵେଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପୃଥଗ୍ଭୂତୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । କୋହମିତ୍ଯତ୍ର ନିପୁଣଂ ଭୂତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯ ପାର୍ଥିଵ ୩୮୦.

ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରୁ ତୁମେ ଅଲଗା ଭାବେ ଅଛ; 'ମୁଁ କିଏ?' ଏହା ଉପରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର, ରାଜା।

ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥମୁଦ୍ଯତଃ ପ୍ରଷ୍ଟ୍ରଂ କପିଲର୍ଷିମହଂ ଦ୍ଵିଜ । ତସ୍ଯାଶଃ କପିଲର୍ଷେସ୍ତ୍ଵଂ ମତ୍ କୃତେ ଜ୍ଞାନଦୋ ଭୁଵି ୩୮୦.

ମୁଁ କପିଳ ଋଷି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଛି; ତୁମର ଆଶା ଯେ, କପିଳ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜ୍ଞାନ ଦେବେ।

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ଭୂଯଃ ପୃଚ୍ଛସି କିଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରମାର୍ଥନ୍ନ ପୃଚ୍ଛସି । ଶ୍ରେଯାଂସ୍ଯପରମାର୍ଥାନି ଅଶେଷାଣ୍ଯେଵ ଭୂପତେ ।। ୩୮୦.

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ତୁମେ ପୁଣିପୁଣି ମଙ୍ଗଳ କଥା ପଚାରୁଛ; କିନ୍ତୁ ପରମ ସତ୍ୟ ପଚାରୁନାହାଁ; ମଙ୍ଗଳ ଯେଉଁସବୁ, ସେସବୁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ରାଜା।

ଦେଵତାରାଧନଂ କୃତ୍ଵା ଧନସମ୍ପତ୍ତିମିଚ୍ଛତି । ପୁତ୍ରାନିଚ୍ଛତି ରାଜ୍ଯଞ୍ଚ ଶ୍ରେଯସ୍ତସ୍ଯୈଵ କିଂ ନୃପଃ ।। ୩୮୦.

ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା କରି, ଲୋକ ଧନ-ସମ୍ପଦ, ସନ୍ତାନ ଓ ରାଜ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି; ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ କି, ରାଜା?

ଵିଵେକିନସ୍ତୁ ସଂଯୋଗଃ ଶ୍ରେଯୋ ଯଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ଯଜ୍ଞାଦିକା କ୍ରିଯା ନ ସ୍ଯାତ୍ ନାସ୍ତି ଦ୍ରଵ୍ଯୋପପତ୍ତିତା ।। ୩୮୦.

ଯେଉଁମାନେ ବିବେକୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ; ଯଜ୍ଞ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଉପକରଣ ଛଡ଼ା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ପରମାର୍ଥାତ୍ମନୋର୍ଯୋଗଃ ପରମାର୍ଥ ଇତୀଷ୍ଯତେ । ଏକୋ ଵ୍ଯାପୀ ସମଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ ।। ୩୮୦.

ପରମ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତା ପରମ ସତ୍ୟ ଭାବିଯାଏ; ସେ ଏକ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସମ, ଶୁଦ୍ଧ, ଗୁଣ ନଥିବା, ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ।

ଜନ୍ମଵୃଦ୍ଧ୍ଯାଦିରହିତ ଆତ୍ମା ସର୍ଵଗତୋଽଵ୍ଯଯଃ । ପରଂ ଜ୍ଞାନମଯୋଽସଙ୍ଗୀ ଗୁଣଜାତ୍ଯାଦିଭିର୍ଵିଭୁଃ ।। ୩୮୦.

ଆତ୍ମା ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଥିବା ନୁହେଁ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ଓ ଅବିନାଶୀ; ସେ ପରମ, ଜ୍ଞାନମୟ, ଅଲଗା, ଗୁଣ ଓ ଜାତି ଆଦିରୁ ପାରେ ଅଛନ୍ତି।

ଋତୁର୍ବ୍ରହ୍ମସୁତୋ ଜ୍ଞାନୀ ତଚ୍ଛିଷ୍ଯୋଽଭୂତ୍ ପୁଲତ୍ସ୍ଯଜଃ ।। ୩୮୦.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ ଋତୁ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ; ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ବଂଶଜ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ।

ନିଦାଘଃ ପ୍ରାପ୍ତଵିଦ୍ଯୋଽସ୍ମାନ୍ନଗରେ ଵୈ ପୁରେ ସ୍ଥିତଃ । ଦେଵିକାଯାସ୍ତଟେ ତଞ୍ଚ ତର୍କଯାମାସ ଵୈ ଋତୁଃ ।। ୩୮୦.

ନିଦାଘ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ସେହି ସହରରେ ରହିଲେ; ଋତୁ ଦେବିକା ନଦୀ କୂଳରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ଦିଵ୍ଯେ ଵର୍ଷସହସ୍ରେଽଗାନ୍ନିଦାଘମଵଲୋକିତୁଂ । ନିଦାଘୋ ଵୈଶ୍ଵଦେଵାନ୍ତେ ଭୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ନଂ ଶିଷ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ୩୮୦.

ଦେବତାଙ୍କର ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଋତୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ; ନିଦାଘ ବୈଶ୍ୱଦେବ ପୂଜା ପରେ ଭୋଜନ କରି ନିଜ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ।

ଋତୁରୁଵାଚ । କ୍ଷୁଦସ୍ତି ଯସ୍ଯ ଭୁକ୍ତେଽନ୍ନେ ତୁଷ୍ଟିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାଯତେ । ନ ମେ କ୍ଷୁଦଭଵତ୍ତୃପ୍ତିଂ କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି ।। ୩୮୦.

ଋତୁ କହିଲେ: 'ଯେଉଁଠାରେ ଭୋଜନ ହୁଏ, ସେଠି ଭୋକ ଆସେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ତୃପ୍ତି ହୁଏ; ମୋତେ ଭୋକ ବା ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ ହେଲାନି—ତେଣୁ ଏହି ବିଷୟରେ ତୁମେ କାହିଁକି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ?

କ୍ଷୁତ୍ତୃଷ୍ଣେ ଦେହଧର୍ମ୍ମାଖ୍ଯେ ନ ମମୈତେ ଯତୋ ଦ୍ଵିଜ । ପୃଷ୍ଟୋହଂ ଯତ୍ତ୍ଵାଯା ବ୍ରୂଯାଂ୩ ତୃପ୍ତିରସ୍ତ୍ଯେଵ ମେ ସଦା ।। ୩୮୦.

ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଏହି ଦେହର ଗୁଣ, ମୋର ନୁହେଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ତେଣୁ କହୁଛି—ମୋର ସଦା ତୃପ୍ତି ଅଛି।

ସୋଽହଂ ଗାନ୍ତା୫ ନ ଚାଗନ୍ତା ନୈକଦେଶନିକେତନଃ । ତ୍ଵଂ ଚାନ୍ଯୋ ନ ଭଵେନ୍ନାପି ନାନ୍ଯସ୍ତ୍ଵକ୍ତୋଽସ୍ମି ଵା ପ୍ଯହଂ ।। ୩୮୦.

ମୁଁ ଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ଆସୁନାହିଁ; କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମୋର ନିବାସ ନାହିଁ; ତୁମେ ଅନ୍ୟ କି ନୁହଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମରୁ ଅଲଗା ନୁହଁ, ଆମେ ଦୁଇଁଠାରୁ ଅଲଗା କେହି ନାହାନ୍ତି।

ମୃଣ୍ମଯଂ ହି ଗୃହଂ ଯଦ୍ଵନ୍ମୃଦାଲିପ୍ତଂ ସ୍ଥିରୀଭବେତ୍ । ପାର୍ଥିଵୋଽଯଂ ତଥା ଦେହଃ ପାର୍ଥିଵୈଃ ପରମାଣୁଭିଃ ।। ୩୮୦.

ଯେପରି ମାଟିର ଘରକୁ ମାଟି ଲେପିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀର ଅଣୁଠାରୁ ଗଠିତ।

ଋତୁରସ୍ମି ତଵାଚାର୍ଯ୍ଯଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଦାନାଯ ତେ ଦ୍ଵିଜ । ଇହାଗତୋଽହଂ ଯାସ୍ଯାମି ପରମାର୍ଥସ୍ତଵୋଦିତଃ ।। ୩୮୦.

ମୁଁ ତୁମର ଗୁରୁ ଋତୁ, ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବାକୁ ଏଠାରେ ଆସିଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଏବେ ଯିବି, କାରଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ତୁମକୁ ବୁଝାଇଦେଲି।

ଏକମେଵମିଦଂ ଵିଦ୍ଧି ନ ଭେଦଃ ସକଲଂ ଜଗତ୍ । ଵାସୁଦେଵାଭିଧେଯସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ ।। ୩୮୦.

ଏହାକୁ ଜାଣ, ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଏହି ହେଉଛି ବାସୁଦେବ ନାମରେ ପରିଚିତ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ।

ଋତୁର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାନ୍ତେ ପୁନସ୍ତନ୍ନଗରଂ ଯଯୌ । ନିଦାଘଂ ନଗରପ୍ରାନ୍ତେ ଏକାନ୍ତେ ସ୍ଥିତମଵ୍ରଵୀତ୍ ୩୮୦.

ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଋତୁ ପୁଣି ସେହି ସହରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସହର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକାକି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ନିଦାଘଙ୍କୁ କହିଲେ।

ନିଦାଘ ଉଵାଚ ଭୋ ଵିପ୍ର ଜନସଂଵାଦୋ ମହାନେଷ ନରେଶ୍ଵର । ପ୍ରଵିଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ତେନାତ୍ର ସ୍ଥୀଯତେ ମଯା ।। ୩୮୦.

ନିଦାଘ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ବଡ଼ ଲୋକସମାଗମ, ହେ ନରେଶ୍ୱର, ଏହି ସୁନ୍ଦର ସହରକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିଛି।'

ଋତୁରୁଵାଚ ନରାଧିପୋଽତ୍ର କତମଃ କତମଶ୍ଚେତରୋ ଜନଃ । କଥ୍ଯତାଂ ମେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ଵମଭିଜ୍ଞୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ।। ୩୮୦.

ଋତୁ କହିଲେ: 'ଏଠାରେ କିଏ ରାଜା ଏବଂ କିଏ ଅନ୍ୟ ଲୋକ? ମୋତେ କହ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କାରଣ ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ।'

ଗଜୋ ଯୋଽଯମଧୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନୁପର୍ଯ୍ଯେଷ ସ ଭୂପତିଃ । ଋତୁରାହ ଗଜଃ କୋଽତ୍ର ରାଜା ଚାହ ନିଦାଘକଃ ।। ୩୮୦.

ଏଠାରେ ତଳେ ଯେଉଁଥିଲେ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ହାତୀ; ଉପରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା; ଋତୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏଠାରେ କିଏ ହାତୀ, କିଏ ରାଜା?' ନିଦାଘ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଋତୁର୍ନିଦାଘ ଆରୁଢ଼ୋ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଂ ପଶ୍ଯ ଵାହନଂ । ଉପର୍ଯ୍ଯହଂ ଯଥା ରାଜ ତ୍ଵମଧଃ କୁଞ୍ଜରୋ ଯଥା ।। ୩୮୦.

ଋତୁ ଓ ନିଦାଘ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ: 'ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, ଏହି ଯାନକୁ ଦେଖ; ଯେପରି ମୁଁ ଉପରେ ଓ ତୁମେ ତଳେ, ସେପରି ରାଜା ଉପରେ ଓ ହାତୀ ତଳେ।'

ଋତୁଃ୭ ପ୍ରାହ ନିଦାଘନ୍ତଂ କତମସ୍ତ୍ଵାମହଂ ଵଦେ । ଉକ୍ତୋ ନିଦାଘସ୍ତନ୍ନତ୍ଵା ପ୍ରାହ ମେ ତ୍ଵଂ ଗୁରୁର୍ଘ୍ରୁଵମ୍ ।। ୩୮୦.

ଋତୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ମୁଁ କିଏ, ତୁମେ କିଏ?' ନିଦାଘ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ: 'ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ଗୁରୁ।'

ନାତ୍ଯସ୍ମାଦ୍‌ଦ୍ଵୈତସଂସ୍କାରସଂସ୍କୃତଂ ମାନସଂ ତଥା । ଋତୁଃ ପ୍ରାହ ନିଦାଘନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନାଯ ଚାଗତଃ । ପରମାର୍ଥଂ ସାରଭୂତମଦ୍ଵୈତଂ ଦର୍ଶିତଂ ମଯା ।। ୩୮୦.

ଏହି ମନ ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଭାବରେ ଆକୃତ ହୁଏନାହିଁ; ଋତୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆସିଛି; ମୁଁ ତୁମକୁ ସାରଗର୍ଭିତ ଅଦ୍ୱୈତ ପରମାର୍ଥ ଦେଖାଇଦେଲି।'

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ନିଦାଘୋଽପ୍ଯୁପଦେଶେନ ତେନାଦ୍ଵୈତପରୋଽଭଵତ୍ । ସର୍ଵଭୂତାନ୍ଯଭେଦେନ ଦଦୃଶେ ସ ତଦାତ୍ମନି ।। ୩୮୦.

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ସେହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ନିଦାଘ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ୱୈତରେ ନିଷ୍ଠା ହେଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସମାନ ଦେଖିଲେ।'

ଅଵାପ ମୁକ୍ତି ଜ୍ଞାନାତ୍ସ ତଥା ତ୍ଵଂ ମୁକ୍ତିମାପ୍ସ୍ଯସି । ଏକଃ ସମସ୍ତଂ ତ୍ଵଞ୍ଚାହଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵଗତୋ ଯତଃ ।। ୩୮୦.

ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ; ଏହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇବ; କାରଣ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିତ, ତେଣୁ ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଏକ।

ପୀତନୀଲାଦିଭେଦେନ ଯଥୈକଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ତମଃ । ଭ୍ରାନ୍ତିଦୃଷ୍ଟିଭିରାତ୍ମାପି ତଥୈକଃ ସ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ।। ୩୮୦.

ଯେପରି ଏକ ଅନ୍ଧକାର, ହଳଦିଆ, ନୀଳ ଓ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏକାଟି ଆତ୍ମାକୁ ବି ଅନେକ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ ।

ସଂସାରାଜ୍ଞାନଵୃକ୍ଷାରିଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଚିନ୍ତଯ ।। ୩୮୦.

ଏହି ସଂସାରୀ ଅଜ୍ଞାନର ଗଛକୁ ଯେ ଜ୍ଞାନ ଧ୍ୱଂସ କରେ, ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି ଜାଣ ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଗୀତାସାରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସର୍ଵଗୀତୋତ୍ତମୋତ୍ତମଂ । କୃଷ୍ଣୋଽର୍ଜୁନାଯ ଯମାହ ପୁରା ଵୈ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦଂ ।। ୩୮୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ଗୀତାର ସାର କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଗୀତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଯାହା କୃଷ୍ଣ ଏକଦା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ ।

ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଗତାସୁରଗତାସୁର୍ଵା ନ ଶୋଚ୍ଯୋ ଦେହଵାନଜଃ । ଆତ୍ମାଽଜରୋଽମରୋଽଭେଦ୍ଯସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକାଦିକଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ।। ୩୮୧.

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ପ୍ରାଣ ରହିଥିଲେ କିମ୍ବା ଚାଲିଗଲେ, ଦେହଧାରୀ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ଅଜର, ଅମର ଓ ଅଭେଦ୍ୟ, ତେଣୁ ଶୋକ ଓ ତାହା ସହିତ ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡିଦେ ।