ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଶିଵିକାଦାରୁସଙ୍ଘାତୋ ରଚନାସ୍ଥିତିସଂସ୍ଥିତଃ । ଅନ୍ଵିଷ୍ଯତାଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଟ ତଦ୍ଭେଦେ ଶିଵିକା ତ୍ଵଯା ।। ୩୮୦.

ଶିବିକା ଅନେକ କାଠର ଟୁକୁଡ଼ି ଯୋଗାଯୋଗରେ ତିଆରି ହୋଇଛି; ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖ, ଯଦି ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ତେବେ ତୁମେ ଏହି ଶିବିକା ରହିବା ନାହିଁ।

ପୁମାନ୍ ସ୍ତ୍ରୀ ଗୌରଯଂ ଵାଜୀ କୁଞ୍ଜରୋ ଵିହଗସ୍ତରୁଃ । ଦେହେଷୁ ଲୋକସଂଜ୍ଞେଯଂ ଵିଜ୍ଞେଯା କର୍ମହେତୁଷୁ ।। ୩୮୦.

ପୁରୁଷ, ନାରୀ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହ ଲୋକେ ନାମ ଦେଇ ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି; ଏହା ସବୁ କର୍ମର କାରଣ ଭାବେ ବୁଝ।

ଜିହ୍ଵା ଵ୍ରଵୀତ୍ଯହମିତି ଦନ୍ତୌଷ୍ଠୌ ତାଲୁକଂ ନୃପ । ଏତେ ନାହଂ ଯତଃ ସର୍ଵ୍ଵେଵାଙ୍ନିପାଦନହେତଵଃ ।। ୩୮୦.

ଜିହ୍ବା କହେ—'ମୁଁ କଥା କହୁଛି', କିନ୍ତୁ ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ତାଳୁ କିଛି କହେନାହିଁ, ରାଜା; ଏହା ସବୁ କେବଳ କଥା କହିବାର ଉପକରଣ।

କିଂ ହେତୁଭିର୍ଵଦତ୍ଯେଷା ଵାଗେଵାହମିତି ସ୍ଵଯଂ । ତଥାପି ଵାଙ୍ନାହମେତଦୁକ୍ତଂ ମିଥ୍ଯା ନ ଯୁଜ୍ଯତେ ।। ୩୮୦.

ଏହି କଥା କାହିଁକି ନିଜେ କହେ—'ମୁଁ କଥା'? ଏହିପରି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କଥା ମୁଁ ନୁହେଁ; ଏହି କଥା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

ପିଣ୍ଡଃ ପୃଥଗ୍‌ ଯତଃ ପୁଂସଃ ଶିରଃପାଯ୍ଵାଦିଲକ୍ଷଣଃ । ତତୋଽହମିତି କୁତ୍ରୈତାଂ ସଂଜ୍ଞାଂ ରାଜନ୍ କରୋମ୍ଯହଂ ।। ୩୮୦.

ଦେହଟି ମୁଣ୍ଡ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ଭାବରେ ଅଛି; ଏହେଁ ରାଜା, ତେବେ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଏହି ଚିହ୍ନ କିପରି ଦେଉଛି?

ଯଦନ୍ଯୋଽସ୍ତି ପରଃ କୋପି ମତ୍ତଃ ପାର୍ଥିଵସତ୍ତମ । ତଦେଷୋହମଯଂ ଚାନ୍ଯୋ ଵକ୍ତୁମେଵମପୀଷ୍ଯତେ ।। ୩୮୦.

ମୋଠାରୁ ଅଲଗା ଅନ୍ୟ କିଛି ଥାଏ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ଏହି 'ମୁଁ' ସେଠି ଅନ୍ୟ କିଏ ଅଛି, ଏହିପରି କୁହାଯାଏ।

ପରମାର୍ଥଭେଦୋ ନ ନଗୋ ନ ପଶୁର୍ନଚ ପାଦପଃ । ଶରୀରାଶ୍ଚ ଵିଭେଦାଶ୍ଚ ଯ ଏତେ କର୍ମଯୋନଯଃ ।। ୩୮୦.

ପରମ ସତ୍ୟରେ, ହାତୀ, ପଶୁ କିମ୍ବା ଗଛ କିଛି ନାହିଁ; ଦେହ ଓ ତାହାର ଭିନ୍ନତା ମାନେ କେବଳ କର୍ମର ଉତ୍ସ।

ଯସ୍ତୁ ରାଜେତ୍ ଯଲ୍ଲୋକେ ଯଚ୍ଚ ରାଜଭଟାତ୍ମକମ୍ । ତଚ୍ଚାନ୍ଯଚ୍ଚ ନୃପେତ୍ଥନ୍ତୁ ନ ସତ୍ ସମ୍ଯଗନାମଯଂ ।। ୩୮୦.

ଯେଉଁଠି ରାଜାତ୍ୱ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ସେବକ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ସବୁ, ରାଜା, ଅନ୍ୟ ଅଟେ, ଏବଂ ଠିକ୍ ନାମ ନୁହେଁ।

ତ୍ଵଂ ରାଜା ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ପିତୁଃ ପୁତ୍ରୋ ରିପୋରିପୁଃ । ପତ୍ନ୍ଯାଃ ପତିଃ ପିତା ସୂନୋଃ କସ୍ତ୍ଵାଂ ଭୂପ ଵଦାମ୍ଯହଂ ।। ୩୮୦.

ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ରାଜା, ପିତାଙ୍କର ପୁଅ, ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ପୁଅଙ୍କର ପିତା—ହେ ଭୂପତି, ମୁଁ କିଏ ତୁମକୁ କହିବି?

ତ୍ଵଂ କିମେତଚ୍ଛିରଃ କିନ୍ନୁ ଶିରସ୍ତଵ ତଥୋଦରଂ । କିମୁ ପାଦାଦିକଂ ତ୍ଵଂ ଵୈ ତଵୈତତ୍ କିଂ ମହୀପତେ ।। ୩୮୦.

ତୁମେ କି ଏହି ମୁଣ୍ଡ? ଏହି ମୁଣ୍ଡ କି ତୁମର? ଏଭଳି ଉଦର କି ତୁମର? ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ କି ତୁମେ? ଏହି ସବୁ କି ସତ୍ୟରେ ତୁମର, ରାଜା?

ସମସ୍ତାଵଯଵେଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପୃଥଗ୍ଭୂତୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । କୋହମିତ୍ଯତ୍ର ନିପୁଣଂ ଭୂତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯ ପାର୍ଥିଵ ୩୮୦.

ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରୁ ତୁମେ ଅଲଗା ଭାବେ ଅଛ; 'ମୁଁ କିଏ?' ଏହା ଉପରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର, ରାଜା।

ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥମୁଦ୍ଯତଃ ପ୍ରଷ୍ଟ୍ରଂ କପିଲର୍ଷିମହଂ ଦ୍ଵିଜ । ତସ୍ଯାଶଃ କପିଲର୍ଷେସ୍ତ୍ଵଂ ମତ୍ କୃତେ ଜ୍ଞାନଦୋ ଭୁଵି ୩୮୦.

ମୁଁ କପିଳ ଋଷି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଛି; ତୁମର ଆଶା ଯେ, କପିଳ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜ୍ଞାନ ଦେବେ।

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ଭୂଯଃ ପୃଚ୍ଛସି କିଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରମାର୍ଥନ୍ନ ପୃଚ୍ଛସି । ଶ୍ରେଯାଂସ୍ଯପରମାର୍ଥାନି ଅଶେଷାଣ୍ଯେଵ ଭୂପତେ ।। ୩୮୦.

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ତୁମେ ପୁଣିପୁଣି ମଙ୍ଗଳ କଥା ପଚାରୁଛ; କିନ୍ତୁ ପରମ ସତ୍ୟ ପଚାରୁନାହାଁ; ମଙ୍ଗଳ ଯେଉଁସବୁ, ସେସବୁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ରାଜା।

ଦେଵତାରାଧନଂ କୃତ୍ଵା ଧନସମ୍ପତ୍ତିମିଚ୍ଛତି । ପୁତ୍ରାନିଚ୍ଛତି ରାଜ୍ଯଞ୍ଚ ଶ୍ରେଯସ୍ତସ୍ଯୈଵ କିଂ ନୃପଃ ।। ୩୮୦.

ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା କରି, ଲୋକ ଧନ-ସମ୍ପଦ, ସନ୍ତାନ ଓ ରାଜ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି; ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ କି, ରାଜା?

ଵିଵେକିନସ୍ତୁ ସଂଯୋଗଃ ଶ୍ରେଯୋ ଯଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ଯଜ୍ଞାଦିକା କ୍ରିଯା ନ ସ୍ଯାତ୍ ନାସ୍ତି ଦ୍ରଵ୍ଯୋପପତ୍ତିତା ।। ୩୮୦.

ଯେଉଁମାନେ ବିବେକୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ; ଯଜ୍ଞ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଉପକରଣ ଛଡ଼ା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ପରମାର୍ଥାତ୍ମନୋର୍ଯୋଗଃ ପରମାର୍ଥ ଇତୀଷ୍ଯତେ । ଏକୋ ଵ୍ଯାପୀ ସମଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ ।। ୩୮୦.

ପରମ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତା ପରମ ସତ୍ୟ ଭାବିଯାଏ; ସେ ଏକ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସମ, ଶୁଦ୍ଧ, ଗୁଣ ନଥିବା, ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ।

ଜନ୍ମଵୃଦ୍ଧ୍ଯାଦିରହିତ ଆତ୍ମା ସର୍ଵଗତୋଽଵ୍ଯଯଃ । ପରଂ ଜ୍ଞାନମଯୋଽସଙ୍ଗୀ ଗୁଣଜାତ୍ଯାଦିଭିର୍ଵିଭୁଃ ।। ୩୮୦.

ଆତ୍ମା ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଥିବା ନୁହେଁ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ଓ ଅବିନାଶୀ; ସେ ପରମ, ଜ୍ଞାନମୟ, ଅଲଗା, ଗୁଣ ଓ ଜାତି ଆଦିରୁ ପାରେ ଅଛନ୍ତି।

ଋତୁର୍ବ୍ରହ୍ମସୁତୋ ଜ୍ଞାନୀ ତଚ୍ଛିଷ୍ଯୋଽଭୂତ୍ ପୁଲତ୍ସ୍ଯଜଃ ।। ୩୮୦.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ ଋତୁ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ; ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ବଂଶଜ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ।

ନିଦାଘଃ ପ୍ରାପ୍ତଵିଦ୍ଯୋଽସ୍ମାନ୍ନଗରେ ଵୈ ପୁରେ ସ୍ଥିତଃ । ଦେଵିକାଯାସ୍ତଟେ ତଞ୍ଚ ତର୍କଯାମାସ ଵୈ ଋତୁଃ ।। ୩୮୦.

ନିଦାଘ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ସେହି ସହରରେ ରହିଲେ; ଋତୁ ଦେବିକା ନଦୀ କୂଳରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ଦିଵ୍ଯେ ଵର୍ଷସହସ୍ରେଽଗାନ୍ନିଦାଘମଵଲୋକିତୁଂ । ନିଦାଘୋ ଵୈଶ୍ଵଦେଵାନ୍ତେ ଭୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ନଂ ଶିଷ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ୩୮୦.

ଦେବତାଙ୍କର ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଋତୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ; ନିଦାଘ ବୈଶ୍ୱଦେବ ପୂଜା ପରେ ଭୋଜନ କରି ନିଜ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ।

ଋତୁରୁଵାଚ । କ୍ଷୁଦସ୍ତି ଯସ୍ଯ ଭୁକ୍ତେଽନ୍ନେ ତୁଷ୍ଟିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାଯତେ । ନ ମେ କ୍ଷୁଦଭଵତ୍ତୃପ୍ତିଂ କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି ।। ୩୮୦.

ଋତୁ କହିଲେ: 'ଯେଉଁଠାରେ ଭୋଜନ ହୁଏ, ସେଠି ଭୋକ ଆସେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ତୃପ୍ତି ହୁଏ; ମୋତେ ଭୋକ ବା ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ ହେଲାନି—ତେଣୁ ଏହି ବିଷୟରେ ତୁମେ କାହିଁକି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ?

କ୍ଷୁତ୍ତୃଷ୍ଣେ ଦେହଧର୍ମ୍ମାଖ୍ଯେ ନ ମମୈତେ ଯତୋ ଦ୍ଵିଜ । ପୃଷ୍ଟୋହଂ ଯତ୍ତ୍ଵାଯା ବ୍ରୂଯାଂ୩ ତୃପ୍ତିରସ୍ତ୍ଯେଵ ମେ ସଦା ।। ୩୮୦.

ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଏହି ଦେହର ଗୁଣ, ମୋର ନୁହେଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ତେଣୁ କହୁଛି—ମୋର ସଦା ତୃପ୍ତି ଅଛି।

ସୋଽହଂ ଗାନ୍ତା୫ ନ ଚାଗନ୍ତା ନୈକଦେଶନିକେତନଃ । ତ୍ଵଂ ଚାନ୍ଯୋ ନ ଭଵେନ୍ନାପି ନାନ୍ଯସ୍ତ୍ଵକ୍ତୋଽସ୍ମି ଵା ପ୍ଯହଂ ।। ୩୮୦.

ମୁଁ ଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ଆସୁନାହିଁ; କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମୋର ନିବାସ ନାହିଁ; ତୁମେ ଅନ୍ୟ କି ନୁହଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମରୁ ଅଲଗା ନୁହଁ, ଆମେ ଦୁଇଁଠାରୁ ଅଲଗା କେହି ନାହାନ୍ତି।

ମୃଣ୍ମଯଂ ହି ଗୃହଂ ଯଦ୍ଵନ୍ମୃଦାଲିପ୍ତଂ ସ୍ଥିରୀଭବେତ୍ । ପାର୍ଥିଵୋଽଯଂ ତଥା ଦେହଃ ପାର୍ଥିଵୈଃ ପରମାଣୁଭିଃ ।। ୩୮୦.

ଯେପରି ମାଟିର ଘରକୁ ମାଟି ଲେପିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀର ଅଣୁଠାରୁ ଗଠିତ।

ଋତୁରସ୍ମି ତଵାଚାର୍ଯ୍ଯଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଦାନାଯ ତେ ଦ୍ଵିଜ । ଇହାଗତୋଽହଂ ଯାସ୍ଯାମି ପରମାର୍ଥସ୍ତଵୋଦିତଃ ।। ୩୮୦.

ମୁଁ ତୁମର ଗୁରୁ ଋତୁ, ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବାକୁ ଏଠାରେ ଆସିଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଏବେ ଯିବି, କାରଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ତୁମକୁ ବୁଝାଇଦେଲି।

ଏକମେଵମିଦଂ ଵିଦ୍ଧି ନ ଭେଦଃ ସକଲଂ ଜଗତ୍ । ଵାସୁଦେଵାଭିଧେଯସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ ।। ୩୮୦.

ଏହାକୁ ଜାଣ, ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଏହି ହେଉଛି ବାସୁଦେବ ନାମରେ ପରିଚିତ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ।

ଋତୁର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାନ୍ତେ ପୁନସ୍ତନ୍ନଗରଂ ଯଯୌ । ନିଦାଘଂ ନଗରପ୍ରାନ୍ତେ ଏକାନ୍ତେ ସ୍ଥିତମଵ୍ରଵୀତ୍ ୩୮୦.

ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଋତୁ ପୁଣି ସେହି ସହରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସହର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକାକି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ନିଦାଘଙ୍କୁ କହିଲେ।

ନିଦାଘ ଉଵାଚ ଭୋ ଵିପ୍ର ଜନସଂଵାଦୋ ମହାନେଷ ନରେଶ୍ଵର । ପ୍ରଵିଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ତେନାତ୍ର ସ୍ଥୀଯତେ ମଯା ।। ୩୮୦.

ନିଦାଘ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ବଡ଼ ଲୋକସମାଗମ, ହେ ନରେଶ୍ୱର, ଏହି ସୁନ୍ଦର ସହରକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିଛି।'

ଋତୁରୁଵାଚ ନରାଧିପୋଽତ୍ର କତମଃ କତମଶ୍ଚେତରୋ ଜନଃ । କଥ୍ଯତାଂ ମେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ଵମଭିଜ୍ଞୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ।। ୩୮୦.

ଋତୁ କହିଲେ: 'ଏଠାରେ କିଏ ରାଜା ଏବଂ କିଏ ଅନ୍ୟ ଲୋକ? ମୋତେ କହ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କାରଣ ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ।'