ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଯଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯା ଶିଵିକା ଚେଯଂ ତଦ୍‌ଦ୍ରଵ୍ଯୋ ଭୂତସଂଗ୍ରହଃ । ଭଵତୋ ମେଽଖିଲସ୍ଯାସ୍ଯ ସମତ୍ଵେନୋପବୃଂହିତଃ ।। ୩୮୦.

ଏହି ଶିବିକା ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ତିଆରି, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଭୂତମାନଙ୍କର ଏକ ସଂଗ୍ରହ; ତୁମେ, ମୁଁ ଓ ସମସ୍ତ ଏହି ଜଗତ ସମାନଭାବରେ ଏହାରେ ଆଧାରିତ।

ତଚ୍ଛ୍ରୁ ତ୍ଵୋଵାଚ ରାଜା ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵାଙ୍‌ଘ୍ରୀ କ୍ଷମାପ୍ଯ ଚ । ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ତ୍ଵକ୍ତ୍ଵେମାଂ ଶିଵିକାଂ ବ୍ରୂହି ଶ୍ରୃଣ୍ଵତେ । ଯୋ ଭଵାନ୍ ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଵା ଯଦାଗମନକାରଣମ୍ ।। ୩୮୦.

ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରି ଶିର ନମାଇ କହିଲେ: 'ଦୟା କର, ଏହି ଶିବିକା ବିଷୟରେ ମୋତେ ବୁଝାଇଦିଅ—ଆପଣ କିଏ, କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି, ଆସିବାର କାରଣ କଣ?'

ଶ୍ରୂଯତାଂ କୋହମିତ୍ଯେତଦ୍ଵକ୍ତୁ ନୈଵ ଚ ଶକ୍ଯତେ । ଉପଭୋଗନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ରାଗମନକ୍ରିଯା ।। ୩୮୦.

ଶୁଣ, 'ମୁଁ କିଏ?'—ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିହେବା ଯାଏନାହିଁ; କାରଣ ସମସ୍ତଠାରେ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଆସିବା ହୁଏ।

ସୁଖଦୁଃଖୋପଭୋଗୌ ତୁ ତୌ ଦେଶାଦ୍ଯୁପପାଦକୌ । ଧର୍ମାଘର୍ମୋଦ୍ଭଵୌ ଭୋକ୍ତୁଂ ଜନ୍ତୁର୍ଦେଶାଦିମୃଚ୍ଛତି ।। ୩୮୦.

ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ, ସେମାନେ ଦେଶ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପରୁ ଜନ୍ମି, ପ୍ରାଣୀ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଗିବାକୁ ଦେଶ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣ ଚାହେ।

ରାଜୋଵାଚ ଯୋଽସ୍ତି ସୋହମିତି ବ୍ରହ୍ମନ୍ କଥଂ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । ଆତ୍ମନ୍ଯେଷ ନ ଦୋଷାଯ ଶବ୍କଦୋହମିତି ଯୋ ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୮୦.

ରାଜା କହିଲେ: 'ଯଦି କିଏ ଅଛନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତେବେ କିପରି କହିହେବ ନାହିଁ? ଯଦି କେହି କହେ "ମୁଁ ଏହି", ତେବେ ଆତ୍ମାର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।'

ଶବ୍ଦୋହମିତ୍ରି ଦୋଷାଯ ନାତ୍ମନ୍ଯେଷ ତଥୈଵ ତତ୍ । ଅନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମଵିଜ୍ଞାନଂ ଶବ୍ଦୋ ଵା ଭ୍ରାନ୍ତିଲକ୍ଷଣଃ ।। ୩୮୦.

"ମୁଁ ଏହି" ବୋଲି କହିବାରେ ଦୋଷ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମାରେ ଏହା ନାହିଁ; ଅନ୍ୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା କିମ୍ବା ଏହି କଥା ଭ୍ରମର ଚିହ୍ନ।

ଯଦା ସମସ୍ତଦେହେଷୁ ପୁମାନେକୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ତଦା ହି କୋ ଭଵାନ୍ କୋହମିତ୍ଯେତଦ୍ଵିଫଲଂ ଵଚଃ ।। ୩୮୦.

ଯେତେବେଳେ ଏକ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ସେତେବେଳେ 'ତୁମେ କିଏ? ମୁଁ କିଏ?'—ଏପରି କଥା ଅର୍ଥହୀନ।

ତ୍ଵଂ ରାଜା ଶିଵିକା ଚେଯଂ ଵଯଂ ଵାହାଃ ପୁରଃସରାଃ । ଅଯଞ୍ଚ ଭଵତୋ ଲୋକୋ ନ ସଦେନନ୍ନୃପୋଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୦.

ତୁମେ ରାଜା, ଏହି ଶିବିକା, ଆମେ ଆଗରେ ଚାଲୁଥିବା ବୋହାଳିଆ; କିନ୍ତୁ ଏହି ତୁମର ଜଗତ, ହେ ରାଜା, ଏଭଳି ନୁହେଁ।

ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଦାରୁ ତତଶ୍ଚେଯଂ ଶିଵିକା ତ୍ଵଦଧିଷ୍ଠତା । କା ଵୃକ୍ଷସଂଜ୍ଞା ଜାତାସ୍ଯ ଦାରୁସଂଜ୍ଞାଥ ଵା ନୃପ ।। ୩୮୦.

ଗଛରୁ କାଠ, ତାହାରୁ ଏହି ଶିବିକା ତୁମ ଅଧିନରେ ହୋଇଛି; ଏହି ଶିବିକା ପାଇଁ ଗଛ କିମ୍ବା କାଠ ନାମ କ'ଣ ହେଲା, ହେ ରାଜା?

ଵୃକ୍ଷାରୂଢ଼ୋ ମହାରାଜୋ ନାଯଂ ଵଦତି ଚେତନଃ । ନ ଚ ଦାରୁଣି ସର୍ଵସ୍ତ୍ଵାଂ ବ୍ରଵୀତି ଶିଵିକାଗତଂ ।। ୩୮୦.

ବଡ଼ ରାଜା ଗଛ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ଜଣା ମନେଇ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି; ଏହି ଶିବିକାର କାଠ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ବସିଛ, ସେଠି କିଛି କହେନାହିଁ।

ଶିଵିକାଦାରୁସଙ୍ଘାତୋ ରଚନାସ୍ଥିତିସଂସ୍ଥିତଃ । ଅନ୍ଵିଷ୍ଯତାଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଟ ତଦ୍ଭେଦେ ଶିଵିକା ତ୍ଵଯା ।। ୩୮୦.

ଶିବିକା ଅନେକ କାଠର ଟୁକୁଡ଼ି ଯୋଗାଯୋଗରେ ତିଆରି ହୋଇଛି; ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖ, ଯଦି ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ତେବେ ତୁମେ ଏହି ଶିବିକା ରହିବା ନାହିଁ।

ପୁମାନ୍ ସ୍ତ୍ରୀ ଗୌରଯଂ ଵାଜୀ କୁଞ୍ଜରୋ ଵିହଗସ୍ତରୁଃ । ଦେହେଷୁ ଲୋକସଂଜ୍ଞେଯଂ ଵିଜ୍ଞେଯା କର୍ମହେତୁଷୁ ।। ୩୮୦.

ପୁରୁଷ, ନାରୀ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହ ଲୋକେ ନାମ ଦେଇ ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି; ଏହା ସବୁ କର୍ମର କାରଣ ଭାବେ ବୁଝ।

ଜିହ୍ଵା ଵ୍ରଵୀତ୍ଯହମିତି ଦନ୍ତୌଷ୍ଠୌ ତାଲୁକଂ ନୃପ । ଏତେ ନାହଂ ଯତଃ ସର୍ଵ୍ଵେଵାଙ୍ନିପାଦନହେତଵଃ ।। ୩୮୦.

ଜିହ୍ବା କହେ—'ମୁଁ କଥା କହୁଛି', କିନ୍ତୁ ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ତାଳୁ କିଛି କହେନାହିଁ, ରାଜା; ଏହା ସବୁ କେବଳ କଥା କହିବାର ଉପକରଣ।

କିଂ ହେତୁଭିର୍ଵଦତ୍ଯେଷା ଵାଗେଵାହମିତି ସ୍ଵଯଂ । ତଥାପି ଵାଙ୍ନାହମେତଦୁକ୍ତଂ ମିଥ୍ଯା ନ ଯୁଜ୍ଯତେ ।। ୩୮୦.

ଏହି କଥା କାହିଁକି ନିଜେ କହେ—'ମୁଁ କଥା'? ଏହିପରି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କଥା ମୁଁ ନୁହେଁ; ଏହି କଥା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

ପିଣ୍ଡଃ ପୃଥଗ୍‌ ଯତଃ ପୁଂସଃ ଶିରଃପାଯ୍ଵାଦିଲକ୍ଷଣଃ । ତତୋଽହମିତି କୁତ୍ରୈତାଂ ସଂଜ୍ଞାଂ ରାଜନ୍ କରୋମ୍ଯହଂ ।। ୩୮୦.

ଦେହଟି ମୁଣ୍ଡ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ଭାବରେ ଅଛି; ଏହେଁ ରାଜା, ତେବେ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଏହି ଚିହ୍ନ କିପରି ଦେଉଛି?

ଯଦନ୍ଯୋଽସ୍ତି ପରଃ କୋପି ମତ୍ତଃ ପାର୍ଥିଵସତ୍ତମ । ତଦେଷୋହମଯଂ ଚାନ୍ଯୋ ଵକ୍ତୁମେଵମପୀଷ୍ଯତେ ।। ୩୮୦.

ମୋଠାରୁ ଅଲଗା ଅନ୍ୟ କିଛି ଥାଏ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ଏହି 'ମୁଁ' ସେଠି ଅନ୍ୟ କିଏ ଅଛି, ଏହିପରି କୁହାଯାଏ।

ପରମାର୍ଥଭେଦୋ ନ ନଗୋ ନ ପଶୁର୍ନଚ ପାଦପଃ । ଶରୀରାଶ୍ଚ ଵିଭେଦାଶ୍ଚ ଯ ଏତେ କର୍ମଯୋନଯଃ ।। ୩୮୦.

ପରମ ସତ୍ୟରେ, ହାତୀ, ପଶୁ କିମ୍ବା ଗଛ କିଛି ନାହିଁ; ଦେହ ଓ ତାହାର ଭିନ୍ନତା ମାନେ କେବଳ କର୍ମର ଉତ୍ସ।

ଯସ୍ତୁ ରାଜେତ୍ ଯଲ୍ଲୋକେ ଯଚ୍ଚ ରାଜଭଟାତ୍ମକମ୍ । ତଚ୍ଚାନ୍ଯଚ୍ଚ ନୃପେତ୍ଥନ୍ତୁ ନ ସତ୍ ସମ୍ଯଗନାମଯଂ ।। ୩୮୦.

ଯେଉଁଠି ରାଜାତ୍ୱ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ସେବକ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ସବୁ, ରାଜା, ଅନ୍ୟ ଅଟେ, ଏବଂ ଠିକ୍ ନାମ ନୁହେଁ।

ତ୍ଵଂ ରାଜା ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ପିତୁଃ ପୁତ୍ରୋ ରିପୋରିପୁଃ । ପତ୍ନ୍ଯାଃ ପତିଃ ପିତା ସୂନୋଃ କସ୍ତ୍ଵାଂ ଭୂପ ଵଦାମ୍ଯହଂ ।। ୩୮୦.

ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ରାଜା, ପିତାଙ୍କର ପୁଅ, ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ପୁଅଙ୍କର ପିତା—ହେ ଭୂପତି, ମୁଁ କିଏ ତୁମକୁ କହିବି?

ତ୍ଵଂ କିମେତଚ୍ଛିରଃ କିନ୍ନୁ ଶିରସ୍ତଵ ତଥୋଦରଂ । କିମୁ ପାଦାଦିକଂ ତ୍ଵଂ ଵୈ ତଵୈତତ୍ କିଂ ମହୀପତେ ।। ୩୮୦.

ତୁମେ କି ଏହି ମୁଣ୍ଡ? ଏହି ମୁଣ୍ଡ କି ତୁମର? ଏଭଳି ଉଦର କି ତୁମର? ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ କି ତୁମେ? ଏହି ସବୁ କି ସତ୍ୟରେ ତୁମର, ରାଜା?

ସମସ୍ତାଵଯଵେଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପୃଥଗ୍ଭୂତୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । କୋହମିତ୍ଯତ୍ର ନିପୁଣଂ ଭୂତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯ ପାର୍ଥିଵ ୩୮୦.

ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରୁ ତୁମେ ଅଲଗା ଭାବେ ଅଛ; 'ମୁଁ କିଏ?' ଏହା ଉପରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର, ରାଜା।

ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥମୁଦ୍ଯତଃ ପ୍ରଷ୍ଟ୍ରଂ କପିଲର୍ଷିମହଂ ଦ୍ଵିଜ । ତସ୍ଯାଶଃ କପିଲର୍ଷେସ୍ତ୍ଵଂ ମତ୍ କୃତେ ଜ୍ଞାନଦୋ ଭୁଵି ୩୮୦.

ମୁଁ କପିଳ ଋଷି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଛି; ତୁମର ଆଶା ଯେ, କପିଳ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜ୍ଞାନ ଦେବେ।

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ଭୂଯଃ ପୃଚ୍ଛସି କିଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରମାର୍ଥନ୍ନ ପୃଚ୍ଛସି । ଶ୍ରେଯାଂସ୍ଯପରମାର୍ଥାନି ଅଶେଷାଣ୍ଯେଵ ଭୂପତେ ।। ୩୮୦.

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ତୁମେ ପୁଣିପୁଣି ମଙ୍ଗଳ କଥା ପଚାରୁଛ; କିନ୍ତୁ ପରମ ସତ୍ୟ ପଚାରୁନାହାଁ; ମଙ୍ଗଳ ଯେଉଁସବୁ, ସେସବୁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ରାଜା।

ଦେଵତାରାଧନଂ କୃତ୍ଵା ଧନସମ୍ପତ୍ତିମିଚ୍ଛତି । ପୁତ୍ରାନିଚ୍ଛତି ରାଜ୍ଯଞ୍ଚ ଶ୍ରେଯସ୍ତସ୍ଯୈଵ କିଂ ନୃପଃ ।। ୩୮୦.

ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା କରି, ଲୋକ ଧନ-ସମ୍ପଦ, ସନ୍ତାନ ଓ ରାଜ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି; ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ କି, ରାଜା?

ଵିଵେକିନସ୍ତୁ ସଂଯୋଗଃ ଶ୍ରେଯୋ ଯଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ଯଜ୍ଞାଦିକା କ୍ରିଯା ନ ସ୍ଯାତ୍ ନାସ୍ତି ଦ୍ରଵ୍ଯୋପପତ୍ତିତା ।। ୩୮୦.

ଯେଉଁମାନେ ବିବେକୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ; ଯଜ୍ଞ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଉପକରଣ ଛଡ଼ା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ପରମାର୍ଥାତ୍ମନୋର୍ଯୋଗଃ ପରମାର୍ଥ ଇତୀଷ୍ଯତେ । ଏକୋ ଵ୍ଯାପୀ ସମଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ ।। ୩୮୦.

ପରମ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତା ପରମ ସତ୍ୟ ଭାବିଯାଏ; ସେ ଏକ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସମ, ଶୁଦ୍ଧ, ଗୁଣ ନଥିବା, ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ।

ଜନ୍ମଵୃଦ୍ଧ୍ଯାଦିରହିତ ଆତ୍ମା ସର୍ଵଗତୋଽଵ୍ଯଯଃ । ପରଂ ଜ୍ଞାନମଯୋଽସଙ୍ଗୀ ଗୁଣଜାତ୍ଯାଦିଭିର୍ଵିଭୁଃ ।। ୩୮୦.

ଆତ୍ମା ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଥିବା ନୁହେଁ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ଓ ଅବିନାଶୀ; ସେ ପରମ, ଜ୍ଞାନମୟ, ଅଲଗା, ଗୁଣ ଓ ଜାତି ଆଦିରୁ ପାରେ ଅଛନ୍ତି।

ଋତୁର୍ବ୍ରହ୍ମସୁତୋ ଜ୍ଞାନୀ ତଚ୍ଛିଷ୍ଯୋଽଭୂତ୍ ପୁଲତ୍ସ୍ଯଜଃ ।। ୩୮୦.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ ଋତୁ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ; ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ବଂଶଜ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ।

ନିଦାଘଃ ପ୍ରାପ୍ତଵିଦ୍ଯୋଽସ୍ମାନ୍ନଗରେ ଵୈ ପୁରେ ସ୍ଥିତଃ । ଦେଵିକାଯାସ୍ତଟେ ତଞ୍ଚ ତର୍କଯାମାସ ଵୈ ଋତୁଃ ।। ୩୮୦.

ନିଦାଘ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ସେହି ସହରରେ ରହିଲେ; ଋତୁ ଦେବିକା ନଦୀ କୂଳରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।