ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଭୂମୌ ପାଦଯୁଗନ୍ତସ୍ଥୌ ଜଙ୍‌ଘେ ପାଦଦ୍ଵଯେ ସ୍ଥିତେ । ଉରୂ ଜଙ୍ଘାଦ୍ଵଯାଵସ୍ଥୌ ତଦାଧାରଂ ତଥୋଦରମ୍ ।। ୩୮୦.

ପାଦଯୁଗଳ ଭୂମିରେ ରହିଛି, ଦୁଇଟି ପାଦ ଉପରେ ଜଂଘା ରହିଛି। ଦୁଇ ଜଂଘା ଉପରେ ଉରୁ ରହିଛି, ଏହା ଉପରେ ଉଦର ରହିଛି।

ଵକ୍ଷଃସ୍ଥଲଂ ତଥା ଵାହୂ ସ୍କନ୍ଧୌ ଚୋଦରସଂସ୍ଥିତୌ । ସ୍କନ୍ଧସ୍ଥିତେଯଂ ଶିଵିକା ମମ ଭାଵୋଽତ୍ର କିଂ କୃତଃ ।। ୩୮୦.

ଛାତି, ହାତ, କାନ୍ଧ ଓ ପେଟରେ ଥିବା ଏହି ଶିବିକା କାନ୍ଧ ଉପରେ ରଖାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ମୋର କଣ ଭୂମିକା?

ଶିଵିକାଯାଂ ସ୍ଥିତଞ୍ଚେଦଂ ଦେହଂ ତ୍ଵଦୁପଲକ୍ଷିତଂ । ତତ୍ର ତ୍ଵମହମପ୍ଯତ୍ର ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଚେଦମନ୍ଯଥା ।। ୩୮୦.

ତୁମେ ଯେ ଦେହକୁ ଦେଖୁଛ, ଯଦି ସେହି ଦେହ ଶିବିକାରେ ବସିଛି, ତେବେ ଏଠି ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଦୁଇଁଜଣ ଅଛୁ; ନହେଲେ ଅନ୍ୟ ଭଳି ଅଟେ।

ଅହଂ ତ୍ଵଞ୍ଚ ତଥାନ୍ଯଂ ଚ ଭୂତୈରୁହ୍ଯାମ ପାର୍ଥିଵ । ଗୁଣପ୍ରଵାହପତିତୋ ଗୁଣଵର୍ଗୋ ହି ଯାତ୍ଯଯଂ ।। ୩୮୦.

ମୁଁ, ତୁମେ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦେହର ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ବୋହାଯାଉଛୁ; କାରଣ ଗୁଣମାନେ ଗୁଣର ପ୍ରବାହରେ ପଡି ଶେଷ ହୋଇଯାନ୍ତି।

କର୍ମ୍ମଵଶ୍ଯା ଗୁଣାଶ୍ଚୈତେ ସତ୍ଵାଦ୍ଯାଃ ପୃଥିଵୀପତେ । ଅଵିଦ୍ଯାସଞ୍ଚିତଂ କର୍ମ ତଚ୍ଚାଶେଷେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ ।। ୩୮୦.

ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥ, ସତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଗୁଣମାନେ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା; ଏହି କର୍ମ ଅଜ୍ଞାନରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ରହିଛି।

ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧୋଽକ୍ଷରଃ ଶାନ୍ତୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । ପ୍ରଵୃଦ୍ଧ୍ଯପଚଯୌ ନାମ୍ଯ ଏକସ୍ଯାଖିଲଜନ୍ତୁଷୁ ।। ୩୮୦.

ଆତ୍ମା ପବିତ୍ର, ଅବିନାଶୀ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ଗୁଣ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ; ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ଏହି ଏକା ଆତ୍ମାରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନୁହେଁ।

ଯଦା ନୋପଚଯସ୍ତସ୍ଯ ଯଦା ନାପଚଯୋ ନୃପ। ତଦା ପୀଵାନସୀତି ତ୍ଵଂ କଯା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ତ୍ଵଯେରିତଂ ।। ୩୮୦.

ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର କିଛି ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ହେ ରାଜା, ତେବେ କେମିତି କହିପାରିବ, କେଉଁ ଯୁକ୍ତିରେ, ସେ ପୁଷ୍ଟ କିମ୍ବା କ୍ଷୀଣ ହେଉଛନ୍ତି?

ଭୂଜଙ୍ଘାପାଦକଟ୍‌ଯୂରୁଜଠରାଦିଷୁ ସଂସ୍ଥିତା । ଶିଵିକେଯଂ ତଥା ସ୍କନ୍ଧେ ତଦା ଭାଵଃ ସମସ୍ତ୍ଵଯା ।। ୩୮୦.

ହାତ, ଗୋଡ଼, ପାଦ, କମର, ଉରୁ, ଜଠର ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଥିବା ଏହି ଶିବିକା ଏଭଳି କାନ୍ଧ ଉପରେ ଅଛି; ଏହି ଅବସ୍ଥା ତୁମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଉଛି।

ତଦନ୍ଯଜନ୍ତୁଭିର୍ଭୂପ ଶିଵିସୋତ୍ଥାନକର୍ମଣା । ଶୈଲଦ୍ରଵ୍ଯଗୃହୋତ୍ଥୋପି ପୃଥିଵୀସମ୍ଭଵୋପି ଵା ।। ୩୮୦.

ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜା, ଶିବିକା ଉଠାଇବା କାମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ପାହାଡ଼ର ଦ୍ରବ୍ୟ, ଘରର ଦ୍ରବ୍ୟ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ।

ଯଥା ପୁଂସଃ ପୃଥଗ୍ଭାଵଃ ପ୍ରାକୃତୈଃ କରଣୈର୍ନୃପ । ସୋଢ଼ଵ୍ଯଃ ସ ମହାଭାରଃ କତରୋ ନୃପତେ ମଯା ।। ୩୮୦.

ଯେପରି ଏକ ଲୋକର ବିଶେଷତା ପ୍ରାକୃତିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ହେ ରାଜା, ସେପରି କେଉଁଟି ଉଠାଯିବ, କେଉଁଟି ଭାରୀ, ଏବଂ କିଏ ଏହାକୁ ବୋହିବ?

ଯଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯା ଶିଵିକା ଚେଯଂ ତଦ୍‌ଦ୍ରଵ୍ଯୋ ଭୂତସଂଗ୍ରହଃ । ଭଵତୋ ମେଽଖିଲସ୍ଯାସ୍ଯ ସମତ୍ଵେନୋପବୃଂହିତଃ ।। ୩୮୦.

ଏହି ଶିବିକା ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ତିଆରି, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଭୂତମାନଙ୍କର ଏକ ସଂଗ୍ରହ; ତୁମେ, ମୁଁ ଓ ସମସ୍ତ ଏହି ଜଗତ ସମାନଭାବରେ ଏହାରେ ଆଧାରିତ।

ତଚ୍ଛ୍ରୁ ତ୍ଵୋଵାଚ ରାଜା ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵାଙ୍‌ଘ୍ରୀ କ୍ଷମାପ୍ଯ ଚ । ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ତ୍ଵକ୍ତ୍ଵେମାଂ ଶିଵିକାଂ ବ୍ରୂହି ଶ୍ରୃଣ୍ଵତେ । ଯୋ ଭଵାନ୍ ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଵା ଯଦାଗମନକାରଣମ୍ ।। ୩୮୦.

ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରି ଶିର ନମାଇ କହିଲେ: 'ଦୟା କର, ଏହି ଶିବିକା ବିଷୟରେ ମୋତେ ବୁଝାଇଦିଅ—ଆପଣ କିଏ, କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି, ଆସିବାର କାରଣ କଣ?'

ଶ୍ରୂଯତାଂ କୋହମିତ୍ଯେତଦ୍ଵକ୍ତୁ ନୈଵ ଚ ଶକ୍ଯତେ । ଉପଭୋଗନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ରାଗମନକ୍ରିଯା ।। ୩୮୦.

ଶୁଣ, 'ମୁଁ କିଏ?'—ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିହେବା ଯାଏନାହିଁ; କାରଣ ସମସ୍ତଠାରେ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଆସିବା ହୁଏ।

ସୁଖଦୁଃଖୋପଭୋଗୌ ତୁ ତୌ ଦେଶାଦ୍ଯୁପପାଦକୌ । ଧର୍ମାଘର୍ମୋଦ୍ଭଵୌ ଭୋକ୍ତୁଂ ଜନ୍ତୁର୍ଦେଶାଦିମୃଚ୍ଛତି ।। ୩୮୦.

ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ, ସେମାନେ ଦେଶ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପରୁ ଜନ୍ମି, ପ୍ରାଣୀ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଗିବାକୁ ଦେଶ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣ ଚାହେ।

ରାଜୋଵାଚ ଯୋଽସ୍ତି ସୋହମିତି ବ୍ରହ୍ମନ୍ କଥଂ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । ଆତ୍ମନ୍ଯେଷ ନ ଦୋଷାଯ ଶବ୍କଦୋହମିତି ଯୋ ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୮୦.

ରାଜା କହିଲେ: 'ଯଦି କିଏ ଅଛନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତେବେ କିପରି କହିହେବ ନାହିଁ? ଯଦି କେହି କହେ "ମୁଁ ଏହି", ତେବେ ଆତ୍ମାର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।'

ଶବ୍ଦୋହମିତ୍ରି ଦୋଷାଯ ନାତ୍ମନ୍ଯେଷ ତଥୈଵ ତତ୍ । ଅନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମଵିଜ୍ଞାନଂ ଶବ୍ଦୋ ଵା ଭ୍ରାନ୍ତିଲକ୍ଷଣଃ ।। ୩୮୦.

"ମୁଁ ଏହି" ବୋଲି କହିବାରେ ଦୋଷ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମାରେ ଏହା ନାହିଁ; ଅନ୍ୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା କିମ୍ବା ଏହି କଥା ଭ୍ରମର ଚିହ୍ନ।

ଯଦା ସମସ୍ତଦେହେଷୁ ପୁମାନେକୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ତଦା ହି କୋ ଭଵାନ୍ କୋହମିତ୍ଯେତଦ୍ଵିଫଲଂ ଵଚଃ ।। ୩୮୦.

ଯେତେବେଳେ ଏକ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ସେତେବେଳେ 'ତୁମେ କିଏ? ମୁଁ କିଏ?'—ଏପରି କଥା ଅର୍ଥହୀନ।

ତ୍ଵଂ ରାଜା ଶିଵିକା ଚେଯଂ ଵଯଂ ଵାହାଃ ପୁରଃସରାଃ । ଅଯଞ୍ଚ ଭଵତୋ ଲୋକୋ ନ ସଦେନନ୍ନୃପୋଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୦.

ତୁମେ ରାଜା, ଏହି ଶିବିକା, ଆମେ ଆଗରେ ଚାଲୁଥିବା ବୋହାଳିଆ; କିନ୍ତୁ ଏହି ତୁମର ଜଗତ, ହେ ରାଜା, ଏଭଳି ନୁହେଁ।

ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଦାରୁ ତତଶ୍ଚେଯଂ ଶିଵିକା ତ୍ଵଦଧିଷ୍ଠତା । କା ଵୃକ୍ଷସଂଜ୍ଞା ଜାତାସ୍ଯ ଦାରୁସଂଜ୍ଞାଥ ଵା ନୃପ ।। ୩୮୦.

ଗଛରୁ କାଠ, ତାହାରୁ ଏହି ଶିବିକା ତୁମ ଅଧିନରେ ହୋଇଛି; ଏହି ଶିବିକା ପାଇଁ ଗଛ କିମ୍ବା କାଠ ନାମ କ'ଣ ହେଲା, ହେ ରାଜା?

ଵୃକ୍ଷାରୂଢ଼ୋ ମହାରାଜୋ ନାଯଂ ଵଦତି ଚେତନଃ । ନ ଚ ଦାରୁଣି ସର୍ଵସ୍ତ୍ଵାଂ ବ୍ରଵୀତି ଶିଵିକାଗତଂ ।। ୩୮୦.

ବଡ଼ ରାଜା ଗଛ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ଜଣା ମନେଇ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି; ଏହି ଶିବିକାର କାଠ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ବସିଛ, ସେଠି କିଛି କହେନାହିଁ।

ଶିଵିକାଦାରୁସଙ୍ଘାତୋ ରଚନାସ୍ଥିତିସଂସ୍ଥିତଃ । ଅନ୍ଵିଷ୍ଯତାଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଟ ତଦ୍ଭେଦେ ଶିଵିକା ତ୍ଵଯା ।। ୩୮୦.

ଶିବିକା ଅନେକ କାଠର ଟୁକୁଡ଼ି ଯୋଗାଯୋଗରେ ତିଆରି ହୋଇଛି; ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖ, ଯଦି ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ତେବେ ତୁମେ ଏହି ଶିବିକା ରହିବା ନାହିଁ।

ପୁମାନ୍ ସ୍ତ୍ରୀ ଗୌରଯଂ ଵାଜୀ କୁଞ୍ଜରୋ ଵିହଗସ୍ତରୁଃ । ଦେହେଷୁ ଲୋକସଂଜ୍ଞେଯଂ ଵିଜ୍ଞେଯା କର୍ମହେତୁଷୁ ।। ୩୮୦.

ପୁରୁଷ, ନାରୀ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହ ଲୋକେ ନାମ ଦେଇ ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି; ଏହା ସବୁ କର୍ମର କାରଣ ଭାବେ ବୁଝ।

ଜିହ୍ଵା ଵ୍ରଵୀତ୍ଯହମିତି ଦନ୍ତୌଷ୍ଠୌ ତାଲୁକଂ ନୃପ । ଏତେ ନାହଂ ଯତଃ ସର୍ଵ୍ଵେଵାଙ୍ନିପାଦନହେତଵଃ ।। ୩୮୦.

ଜିହ୍ବା କହେ—'ମୁଁ କଥା କହୁଛି', କିନ୍ତୁ ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ତାଳୁ କିଛି କହେନାହିଁ, ରାଜା; ଏହା ସବୁ କେବଳ କଥା କହିବାର ଉପକରଣ।

କିଂ ହେତୁଭିର୍ଵଦତ୍ଯେଷା ଵାଗେଵାହମିତି ସ୍ଵଯଂ । ତଥାପି ଵାଙ୍ନାହମେତଦୁକ୍ତଂ ମିଥ୍ଯା ନ ଯୁଜ୍ଯତେ ।। ୩୮୦.

ଏହି କଥା କାହିଁକି ନିଜେ କହେ—'ମୁଁ କଥା'? ଏହିପରି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କଥା ମୁଁ ନୁହେଁ; ଏହି କଥା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

ପିଣ୍ଡଃ ପୃଥଗ୍‌ ଯତଃ ପୁଂସଃ ଶିରଃପାଯ୍ଵାଦିଲକ୍ଷଣଃ । ତତୋଽହମିତି କୁତ୍ରୈତାଂ ସଂଜ୍ଞାଂ ରାଜନ୍ କରୋମ୍ଯହଂ ।। ୩୮୦.

ଦେହଟି ମୁଣ୍ଡ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ଭାବରେ ଅଛି; ଏହେଁ ରାଜା, ତେବେ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଏହି ଚିହ୍ନ କିପରି ଦେଉଛି?

ଯଦନ୍ଯୋଽସ୍ତି ପରଃ କୋପି ମତ୍ତଃ ପାର୍ଥିଵସତ୍ତମ । ତଦେଷୋହମଯଂ ଚାନ୍ଯୋ ଵକ୍ତୁମେଵମପୀଷ୍ଯତେ ।। ୩୮୦.

ମୋଠାରୁ ଅଲଗା ଅନ୍ୟ କିଛି ଥାଏ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ଏହି 'ମୁଁ' ସେଠି ଅନ୍ୟ କିଏ ଅଛି, ଏହିପରି କୁହାଯାଏ।

ପରମାର୍ଥଭେଦୋ ନ ନଗୋ ନ ପଶୁର୍ନଚ ପାଦପଃ । ଶରୀରାଶ୍ଚ ଵିଭେଦାଶ୍ଚ ଯ ଏତେ କର୍ମଯୋନଯଃ ।। ୩୮୦.

ପରମ ସତ୍ୟରେ, ହାତୀ, ପଶୁ କିମ୍ବା ଗଛ କିଛି ନାହିଁ; ଦେହ ଓ ତାହାର ଭିନ୍ନତା ମାନେ କେବଳ କର୍ମର ଉତ୍ସ।

ଯସ୍ତୁ ରାଜେତ୍ ଯଲ୍ଲୋକେ ଯଚ୍ଚ ରାଜଭଟାତ୍ମକମ୍ । ତଚ୍ଚାନ୍ଯଚ୍ଚ ନୃପେତ୍ଥନ୍ତୁ ନ ସତ୍ ସମ୍ଯଗନାମଯଂ ।। ୩୮୦.

ଯେଉଁଠି ରାଜାତ୍ୱ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ସେବକ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ସବୁ, ରାଜା, ଅନ୍ୟ ଅଟେ, ଏବଂ ଠିକ୍ ନାମ ନୁହେଁ।

ତ୍ଵଂ ରାଜା ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ପିତୁଃ ପୁତ୍ରୋ ରିପୋରିପୁଃ । ପତ୍ନ୍ଯାଃ ପତିଃ ପିତା ସୂନୋଃ କସ୍ତ୍ଵାଂ ଭୂପ ଵଦାମ୍ଯହଂ ।। ୩୮୦.

ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ରାଜା, ପିତାଙ୍କର ପୁଅ, ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ପୁଅଙ୍କର ପିତା—ହେ ଭୂପତି, ମୁଁ କିଏ ତୁମକୁ କହିବି?