ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପ୍ରତ୍ଯସ୍ତମିତଭେଦଂ ଯତ୍ ସତ୍ତାମାତ୍ରମଗୋଚରଂ । ଵଚସାମାତ୍ମସଂଵେଦ୍ଯଂ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମ ସଂଜ୍ଞିତମ୍ ।। ୩୭୯.

ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, କେବଳ ସତ୍ତା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଯାହା କଥା ଓ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ।

ତଚ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ରୁପମରୁପସ୍ଯାଜମକ୍ଷରଂ । ଅଶକ୍ଯଂ ପ୍ରଥମଂ ଧ୍ଯାତୁମତୋ ମୂର୍ତ୍ତାଦି ଚିତନ୍ଯେତ୍ ।। ୩୭୯.

ଏହା ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ରୂପ, ଯାହା ଅରୂପ, ଅଜନ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ। ଏହାକୁ ପ୍ରଥମେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ସଦ୍ଭାଵଭାଵମାପନ୍ନସ୍ତତୋଽସୌ ପରମାତ୍ମନା । ଭଵତ୍ଯଭେଦୀ ଭେଦଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଜ୍ଞାନକୃତୋ ଭଵେତ୍ ।। ୩୭୯.

ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତାର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ପରମାତ୍ମା ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ। ଭିନ୍ନତା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଅଦ୍ଵୈତବ୍ରହ୍ମଵିଜ୍ଞାନଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯଦ୍ଭଵତୋଽଗଦତ୍ । ଶାଲଗ୍ରାମେ ତପଶ୍ଚକ୍ରେ ଵାସୁଦେଵାର୍ଚନାଦିକୃତ୍ ।। ୩୮୦.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯେଉଁ ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ତୁମେ ପଚାରିଛ, ସେଥିରେ ମୁଁ କହିବି। ଶାଳଗ୍ରାମରେ ସେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ଓ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।

ମୃଗସଙ୍ଗାନ୍ମୃଗୋ ବୂତ୍ଵା ହ୍ଯନ୍ତକାଲେ ସ୍ମରନ୍ ମୃଗଂ । ଜାତିସ୍ମରୋ ମୃଗସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ଯୋଗାତ୍ସ୍ଵତୋଽଭଵତ୍ ।। ୩୮୦.

ହରିଣମାନେ ସହିତ ମିଶି, ସେ ହରିଣ ହେଲେ। ଶେଷବେଳେ ହରିଣକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ ହରିଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ।

ଅଦ୍ଵୈତବ୍ରହ୍ମଭୂତଶ୍ଚ ଜଡଵଲ୍ଲୋକମାଚରତ୍ । କ୍ଷତ୍ତାଽସୌ ଵୀରରାଜସ୍ଯ ଵିଷ୍ଟିଯୋଗମମନ୍ଯତ ।। ୩୮୦.

ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେ ଜଗତରେ ଜଡ଼ ଭଳି ଚାଲିଥିଲେ। ସେ ବୀର ରାଜାଙ୍କର ଦାସ ହୋଇଥିଲେ ଓ ଦାସ୍ୟକୁ ଯୋଗ ଭାବେ ଭାବିଥିଲେ।

ଉଵାହ ଶିଵିକାମସ୍ଯ କ୍ଷତ୍ତୁର୍ଵଚନଚୋଦିତଃ । ଗୃହୀତୋ ଵିଷ୍ଟିନା ଜ୍ଞାନୀ ଉଵାହାତ୍ମକ୍ଷଯାଯ ତଂ ।। ୩୮୦.

ଦାସଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସେ ରାଜାଙ୍କର ପାଳଙ୍କି ବୋହିଲେ। ଜ୍ଞାନୀ, ଦାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇ, ନିଜ ଅହଂକାର ନାଶ ପାଇଁ ଏହା ବୋହିଲେ।

ଯଯୌ ଜଡ଼ଗତିଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଯେ ତ୍ଵନ୍ଯେ ତ୍ଵରିତଂ ଯଯୁଃ । ଶୀଘ୍ରାନ୍ ଶୀଘ୍ରଗତୀନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଅଶୀଘ୍ରଂ ତଂ ନୃପୋଽଵ୍ରଵୀତ୍ ।। ୩୮୦.

ସେ ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ତ୍ୱରିତ ଚାଲିଗଲେ। ତେଜ ଚଳନ ଦେଖି, ରାଜା ଧୀର ଚଳନ କରୁଥିବା ସେଠିକୁ ପଚାରିଲେ।

ରାଜୋଵାଚ କିଂ ଶ୍ରାନ୍ତୋଽସ୍ଯଲ୍ପମଧ୍ଵାନଂ ତ୍ଵଯୋଢ଼ା ଶିଵିକା ମମ । କିମାଯାସସହୋ ନ ତ୍ଵଂ ପୀଵାନସି ନିରୀକ୍ଷ୍ଯସେ ।। ୩୮୦.

ରାଜା କହିଲେ: ଏତେ ଅଳ୍ପ ଦୂର ଚାଲି ତୁମେ କି ଥକିଗଲ? ମୋର ପାଳଙ୍କି ବୋହିବା ଯୋଗ୍ୟ ତୁମେ କି? ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖାଯାଉଛ, ତେବେ ଚେଷ୍ଟା କାହିଁକି କରୁନାହ?

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ନାହଂ ପୀଵାନ୍ନ ଵୈଷୋଢ଼ା ଶିଵିକା ଭଵତୋ ମଯା । ନ ଶ୍ରାନ୍ତୋଽସ୍ମି ନ ଵାଯାସୋ ଵୋଢଵ୍ଯୋଽସି ମହୀପତେ ।। ୩୮୦.

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହେଁ, ମୁଁ ତୁମର ପାଳଙ୍କି ବୋହୁନାହିଁ। ମୁଁ ଥକିନାହିଁ, ମୁଁ ଯାତନା ଭୋଗୁନାହିଁ। ମହାରାଜ, ବୋହିବା ତୁମେ।

ଭୂମୌ ପାଦଯୁଗନ୍ତସ୍ଥୌ ଜଙ୍‌ଘେ ପାଦଦ୍ଵଯେ ସ୍ଥିତେ । ଉରୂ ଜଙ୍ଘାଦ୍ଵଯାଵସ୍ଥୌ ତଦାଧାରଂ ତଥୋଦରମ୍ ।। ୩୮୦.

ପାଦଯୁଗଳ ଭୂମିରେ ରହିଛି, ଦୁଇଟି ପାଦ ଉପରେ ଜଂଘା ରହିଛି। ଦୁଇ ଜଂଘା ଉପରେ ଉରୁ ରହିଛି, ଏହା ଉପରେ ଉଦର ରହିଛି।

ଵକ୍ଷଃସ୍ଥଲଂ ତଥା ଵାହୂ ସ୍କନ୍ଧୌ ଚୋଦରସଂସ୍ଥିତୌ । ସ୍କନ୍ଧସ୍ଥିତେଯଂ ଶିଵିକା ମମ ଭାଵୋଽତ୍ର କିଂ କୃତଃ ।। ୩୮୦.

ଛାତି, ହାତ, କାନ୍ଧ ଓ ପେଟରେ ଥିବା ଏହି ଶିବିକା କାନ୍ଧ ଉପରେ ରଖାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ମୋର କଣ ଭୂମିକା?

ଶିଵିକାଯାଂ ସ୍ଥିତଞ୍ଚେଦଂ ଦେହଂ ତ୍ଵଦୁପଲକ୍ଷିତଂ । ତତ୍ର ତ୍ଵମହମପ୍ଯତ୍ର ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଚେଦମନ୍ଯଥା ।। ୩୮୦.

ତୁମେ ଯେ ଦେହକୁ ଦେଖୁଛ, ଯଦି ସେହି ଦେହ ଶିବିକାରେ ବସିଛି, ତେବେ ଏଠି ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଦୁଇଁଜଣ ଅଛୁ; ନହେଲେ ଅନ୍ୟ ଭଳି ଅଟେ।

ଅହଂ ତ୍ଵଞ୍ଚ ତଥାନ୍ଯଂ ଚ ଭୂତୈରୁହ୍ଯାମ ପାର୍ଥିଵ । ଗୁଣପ୍ରଵାହପତିତୋ ଗୁଣଵର୍ଗୋ ହି ଯାତ୍ଯଯଂ ।। ୩୮୦.

ମୁଁ, ତୁମେ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦେହର ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ବୋହାଯାଉଛୁ; କାରଣ ଗୁଣମାନେ ଗୁଣର ପ୍ରବାହରେ ପଡି ଶେଷ ହୋଇଯାନ୍ତି।

କର୍ମ୍ମଵଶ୍ଯା ଗୁଣାଶ୍ଚୈତେ ସତ୍ଵାଦ୍ଯାଃ ପୃଥିଵୀପତେ । ଅଵିଦ୍ଯାସଞ୍ଚିତଂ କର୍ମ ତଚ୍ଚାଶେଷେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ ।। ୩୮୦.

ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥ, ସତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଗୁଣମାନେ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା; ଏହି କର୍ମ ଅଜ୍ଞାନରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ରହିଛି।

ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧୋଽକ୍ଷରଃ ଶାନ୍ତୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । ପ୍ରଵୃଦ୍ଧ୍ଯପଚଯୌ ନାମ୍ଯ ଏକସ୍ଯାଖିଲଜନ୍ତୁଷୁ ।। ୩୮୦.

ଆତ୍ମା ପବିତ୍ର, ଅବିନାଶୀ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ଗୁଣ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ; ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ଏହି ଏକା ଆତ୍ମାରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନୁହେଁ।

ଯଦା ନୋପଚଯସ୍ତସ୍ଯ ଯଦା ନାପଚଯୋ ନୃପ। ତଦା ପୀଵାନସୀତି ତ୍ଵଂ କଯା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ତ୍ଵଯେରିତଂ ।। ୩୮୦.

ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର କିଛି ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ହେ ରାଜା, ତେବେ କେମିତି କହିପାରିବ, କେଉଁ ଯୁକ୍ତିରେ, ସେ ପୁଷ୍ଟ କିମ୍ବା କ୍ଷୀଣ ହେଉଛନ୍ତି?

ଭୂଜଙ୍ଘାପାଦକଟ୍‌ଯୂରୁଜଠରାଦିଷୁ ସଂସ୍ଥିତା । ଶିଵିକେଯଂ ତଥା ସ୍କନ୍ଧେ ତଦା ଭାଵଃ ସମସ୍ତ୍ଵଯା ।। ୩୮୦.

ହାତ, ଗୋଡ଼, ପାଦ, କମର, ଉରୁ, ଜଠର ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଥିବା ଏହି ଶିବିକା ଏଭଳି କାନ୍ଧ ଉପରେ ଅଛି; ଏହି ଅବସ୍ଥା ତୁମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଉଛି।

ତଦନ୍ଯଜନ୍ତୁଭିର୍ଭୂପ ଶିଵିସୋତ୍ଥାନକର୍ମଣା । ଶୈଲଦ୍ରଵ୍ଯଗୃହୋତ୍ଥୋପି ପୃଥିଵୀସମ୍ଭଵୋପି ଵା ।। ୩୮୦.

ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜା, ଶିବିକା ଉଠାଇବା କାମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ପାହାଡ଼ର ଦ୍ରବ୍ୟ, ଘରର ଦ୍ରବ୍ୟ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ।

ଯଥା ପୁଂସଃ ପୃଥଗ୍ଭାଵଃ ପ୍ରାକୃତୈଃ କରଣୈର୍ନୃପ । ସୋଢ଼ଵ୍ଯଃ ସ ମହାଭାରଃ କତରୋ ନୃପତେ ମଯା ।। ୩୮୦.

ଯେପରି ଏକ ଲୋକର ବିଶେଷତା ପ୍ରାକୃତିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ହେ ରାଜା, ସେପରି କେଉଁଟି ଉଠାଯିବ, କେଉଁଟି ଭାରୀ, ଏବଂ କିଏ ଏହାକୁ ବୋହିବ?

ଯଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯା ଶିଵିକା ଚେଯଂ ତଦ୍‌ଦ୍ରଵ୍ଯୋ ଭୂତସଂଗ୍ରହଃ । ଭଵତୋ ମେଽଖିଲସ୍ଯାସ୍ଯ ସମତ୍ଵେନୋପବୃଂହିତଃ ।। ୩୮୦.

ଏହି ଶିବିକା ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ତିଆରି, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଭୂତମାନଙ୍କର ଏକ ସଂଗ୍ରହ; ତୁମେ, ମୁଁ ଓ ସମସ୍ତ ଏହି ଜଗତ ସମାନଭାବରେ ଏହାରେ ଆଧାରିତ।

ତଚ୍ଛ୍ରୁ ତ୍ଵୋଵାଚ ରାଜା ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵାଙ୍‌ଘ୍ରୀ କ୍ଷମାପ୍ଯ ଚ । ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ତ୍ଵକ୍ତ୍ଵେମାଂ ଶିଵିକାଂ ବ୍ରୂହି ଶ୍ରୃଣ୍ଵତେ । ଯୋ ଭଵାନ୍ ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଵା ଯଦାଗମନକାରଣମ୍ ।। ୩୮୦.

ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରି ଶିର ନମାଇ କହିଲେ: 'ଦୟା କର, ଏହି ଶିବିକା ବିଷୟରେ ମୋତେ ବୁଝାଇଦିଅ—ଆପଣ କିଏ, କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି, ଆସିବାର କାରଣ କଣ?'

ଶ୍ରୂଯତାଂ କୋହମିତ୍ଯେତଦ୍ଵକ୍ତୁ ନୈଵ ଚ ଶକ୍ଯତେ । ଉପଭୋଗନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ରାଗମନକ୍ରିଯା ।। ୩୮୦.

ଶୁଣ, 'ମୁଁ କିଏ?'—ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିହେବା ଯାଏନାହିଁ; କାରଣ ସମସ୍ତଠାରେ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଆସିବା ହୁଏ।

ସୁଖଦୁଃଖୋପଭୋଗୌ ତୁ ତୌ ଦେଶାଦ୍ଯୁପପାଦକୌ । ଧର୍ମାଘର୍ମୋଦ୍ଭଵୌ ଭୋକ୍ତୁଂ ଜନ୍ତୁର୍ଦେଶାଦିମୃଚ୍ଛତି ।। ୩୮୦.

ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ, ସେମାନେ ଦେଶ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପରୁ ଜନ୍ମି, ପ୍ରାଣୀ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଗିବାକୁ ଦେଶ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣ ଚାହେ।

ରାଜୋଵାଚ ଯୋଽସ୍ତି ସୋହମିତି ବ୍ରହ୍ମନ୍ କଥଂ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । ଆତ୍ମନ୍ଯେଷ ନ ଦୋଷାଯ ଶବ୍କଦୋହମିତି ଯୋ ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୮୦.

ରାଜା କହିଲେ: 'ଯଦି କିଏ ଅଛନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତେବେ କିପରି କହିହେବ ନାହିଁ? ଯଦି କେହି କହେ "ମୁଁ ଏହି", ତେବେ ଆତ୍ମାର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।'

ଶବ୍ଦୋହମିତ୍ରି ଦୋଷାଯ ନାତ୍ମନ୍ଯେଷ ତଥୈଵ ତତ୍ । ଅନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମଵିଜ୍ଞାନଂ ଶବ୍ଦୋ ଵା ଭ୍ରାନ୍ତିଲକ୍ଷଣଃ ।। ୩୮୦.

"ମୁଁ ଏହି" ବୋଲି କହିବାରେ ଦୋଷ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମାରେ ଏହା ନାହିଁ; ଅନ୍ୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା କିମ୍ବା ଏହି କଥା ଭ୍ରମର ଚିହ୍ନ।

ଯଦା ସମସ୍ତଦେହେଷୁ ପୁମାନେକୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ତଦା ହି କୋ ଭଵାନ୍ କୋହମିତ୍ଯେତଦ୍ଵିଫଲଂ ଵଚଃ ।। ୩୮୦.

ଯେତେବେଳେ ଏକ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ସେତେବେଳେ 'ତୁମେ କିଏ? ମୁଁ କିଏ?'—ଏପରି କଥା ଅର୍ଥହୀନ।

ତ୍ଵଂ ରାଜା ଶିଵିକା ଚେଯଂ ଵଯଂ ଵାହାଃ ପୁରଃସରାଃ । ଅଯଞ୍ଚ ଭଵତୋ ଲୋକୋ ନ ସଦେନନ୍ନୃପୋଚ୍ଯତେ ।। ୩୮୦.

ତୁମେ ରାଜା, ଏହି ଶିବିକା, ଆମେ ଆଗରେ ଚାଲୁଥିବା ବୋହାଳିଆ; କିନ୍ତୁ ଏହି ତୁମର ଜଗତ, ହେ ରାଜା, ଏଭଳି ନୁହେଁ।

ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଦାରୁ ତତଶ୍ଚେଯଂ ଶିଵିକା ତ୍ଵଦଧିଷ୍ଠତା । କା ଵୃକ୍ଷସଂଜ୍ଞା ଜାତାସ୍ଯ ଦାରୁସଂଜ୍ଞାଥ ଵା ନୃପ ।। ୩୮୦.

ଗଛରୁ କାଠ, ତାହାରୁ ଏହି ଶିବିକା ତୁମ ଅଧିନରେ ହୋଇଛି; ଏହି ଶିବିକା ପାଇଁ ଗଛ କିମ୍ବା କାଠ ନାମ କ'ଣ ହେଲା, ହେ ରାଜା?