ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଦୁଃଖଜ୍ଞାନମଯୋଽଧର୍ମଃ ପ୍ରକୃତେଃ ସ ତୁ ନାତ୍ମନଃ । ଜଲସ୍ଯ ନାଗ୍ନିନା ସଙ୍ଗଃ ସ୍ଥାଲୀସଙ୍ଗତ୍ତଥାପି ହି ।। ୩୭୯.

ଦୁଃଖ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ଥିବା ଅଧର୍ମ ପ୍ରକୃତିର, ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ; ଯେପରି ଜଳ ଅଗ୍ନି ସହ ମିଶେନାହିଁ, ସେପରି ପାତ୍ର ସହ।

ଶବ୍ଦାସ୍ତେ କାଦିକା ଧର୍ମାସ୍ତତ୍ କୃତା ଵୈ ମହାମୁନେ । ତଥାତ୍ମା ପ୍ରକୃତୌ ସଙ୍ଗାଦହଂମାନାଦିଭୂଷିତଃ ।। ୩୭୯.

'କ' ଆଦି ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଧର୍ମ ତିଆରି ହୋଇଛି, ହେ ମହାମୁନି; ଏଭଳି ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତି ସହ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଶୋଭିତ।

ଭଜତେ ପ୍ରାକୃତାନ୍ଧର୍ମାନ୍ ଅନ୍ଯସ୍ତେଭ୍ଯୋ ହି ସୋଽଵ୍ଯଯଃ । ବନ୍ଧାଯ ଵିଷଯାସଙ୍ଗଂ ମନୋ ନିର୍ଵିଷଯଂ ଧିଯେ ।। ୩୭୯.

ସେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସେ ଅବିନାଶୀ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଆସକ୍ତି ବନ୍ଧନ, ଅନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଛାଡ଼ିଥିବା ମନ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ।

ଵିଷଯାତ୍ତତ୍ସମାକୃଷ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଭୂତଂ ହରିଂ ସ୍ମରେତ୍ । ଆତ୍ମଭାଵଂ ନଯତ୍ଯେନଂ ତଦ୍‌ବ୍ରହ୍ମଧ୍ଯାଯିନଂ ମୁନେ ।। ୩୭୯.

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ମନକୁ ଅଟଳ କରି, ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ଧ୍ୟାନୀ ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ସ୍ଥିତିକୁ ନେଇଯାଏ, ମୁନି।

ଵିଚାର୍ଯ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନଃ ଶକ୍ତ୍ଯା ଲୌହମାକର୍ଷକୋ ଯଥା । ଆତ୍ଭପ୍ରଯତ୍ନସାପେଜ୍ଞା ଵିଶିଷ୍ଟା ଯା ମନୋଗତିଃ ।। ୩୭୯.

ଯେପରି ଚୁମ୍ବକ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଲୋହାକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ସେପରି ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଉପାୟ ଜ୍ଞାନରେ, ମନର ଚଳନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।

ତସ୍ଯା ବ୍ରହ୍‌ମଣି ସଂଯୋଗୋ ଯୋଗ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ଵିନିଷ୍ପନ୍ଦଃ ସମାଧିସ୍ଥଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିଗଚ୍ଛତି ।। ୩୭୯.

ଏହି ମନ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଯୋଗ ହେବାକୁ 'ଯୋଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚଳନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ସମାଧିରେ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

ଯମୈଃ ସନ୍ନିଯମୈଃ ସ୍ଥିତ୍ଯା ପ୍ରତ୍ଯାହୃତ୍ଯା ମରୁଜ୍ଜଯୈଃ । ପ୍ରାଣାଯାମେନ ପଵନୈଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରେଣ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ।। ୩୭୯.

ଯମ, ନିୟମ, ଧାରଣା, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ବାୟୁ ଜୟ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଏହି ମାର୍ଗରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

ଵଶୀକୃତୈସ୍ତତଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ସ୍ଥିତଂ ଚେତଃ ଶୁଭାଶ୍ରଯେ । ଆଶ୍ରଯଶ୍ଚେତସୋ ବ୍ରହ୍ମ ମୂର୍ତ୍ତଞ୍ଚାମୂର୍ତକଂ ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୭୯.

ଏହି ସବୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ଶୁଭ ଆଶ୍ରୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ମନର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର— ରୂପ ଓ ଅରୂପ।

ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭାଦିଷୁ ଚ ଜ୍ଞାନକର୍ମାତ୍ମିକା ଦ୍ଵିଧା । ତ୍ରିଵିଧା ଭାଵନା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵିଶ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ଉପାସ୍ଯତେ ।। ୩୭୯.

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ଭାବନା ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଉପାସନା କରାଯାଏ।

ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭାଦିଷୁ ଚ ଜ୍ଞାନକର୍ମାତ୍ମିକା ଦ୍ଵିଧା । ତ୍ରିଵିଧା ଭାଵନା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵିଶ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ଉପାସ୍ଯତେ ।। ୩୭୯.

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ଭାବନା ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଉପାସନା କରାଯାଏ।

ପ୍ରତ୍ଯସ୍ତମିତଭେଦଂ ଯତ୍ ସତ୍ତାମାତ୍ରମଗୋଚରଂ । ଵଚସାମାତ୍ମସଂଵେଦ୍ଯଂ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମ ସଂଜ୍ଞିତମ୍ ।। ୩୭୯.

ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, କେବଳ ସତ୍ତା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଯାହା କଥା ଓ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ।

ତଚ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ରୁପମରୁପସ୍ଯାଜମକ୍ଷରଂ । ଅଶକ୍ଯଂ ପ୍ରଥମଂ ଧ୍ଯାତୁମତୋ ମୂର୍ତ୍ତାଦି ଚିତନ୍ଯେତ୍ ।। ୩୭୯.

ଏହା ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ରୂପ, ଯାହା ଅରୂପ, ଅଜନ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ। ଏହାକୁ ପ୍ରଥମେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ସଦ୍ଭାଵଭାଵମାପନ୍ନସ୍ତତୋଽସୌ ପରମାତ୍ମନା । ଭଵତ୍ଯଭେଦୀ ଭେଦଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଜ୍ଞାନକୃତୋ ଭଵେତ୍ ।। ୩୭୯.

ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତାର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ପରମାତ୍ମା ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ। ଭିନ୍ନତା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଅଦ୍ଵୈତବ୍ରହ୍ମଵିଜ୍ଞାନଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯଦ୍ଭଵତୋଽଗଦତ୍ । ଶାଲଗ୍ରାମେ ତପଶ୍ଚକ୍ରେ ଵାସୁଦେଵାର୍ଚନାଦିକୃତ୍ ।। ୩୮୦.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯେଉଁ ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ତୁମେ ପଚାରିଛ, ସେଥିରେ ମୁଁ କହିବି। ଶାଳଗ୍ରାମରେ ସେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ଓ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।

ମୃଗସଙ୍ଗାନ୍ମୃଗୋ ବୂତ୍ଵା ହ୍ଯନ୍ତକାଲେ ସ୍ମରନ୍ ମୃଗଂ । ଜାତିସ୍ମରୋ ମୃଗସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ଯୋଗାତ୍ସ୍ଵତୋଽଭଵତ୍ ।। ୩୮୦.

ହରିଣମାନେ ସହିତ ମିଶି, ସେ ହରିଣ ହେଲେ। ଶେଷବେଳେ ହରିଣକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ ହରିଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ।

ଅଦ୍ଵୈତବ୍ରହ୍ମଭୂତଶ୍ଚ ଜଡଵଲ୍ଲୋକମାଚରତ୍ । କ୍ଷତ୍ତାଽସୌ ଵୀରରାଜସ୍ଯ ଵିଷ୍ଟିଯୋଗମମନ୍ଯତ ।। ୩୮୦.

ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେ ଜଗତରେ ଜଡ଼ ଭଳି ଚାଲିଥିଲେ। ସେ ବୀର ରାଜାଙ୍କର ଦାସ ହୋଇଥିଲେ ଓ ଦାସ୍ୟକୁ ଯୋଗ ଭାବେ ଭାବିଥିଲେ।

ଉଵାହ ଶିଵିକାମସ୍ଯ କ୍ଷତ୍ତୁର୍ଵଚନଚୋଦିତଃ । ଗୃହୀତୋ ଵିଷ୍ଟିନା ଜ୍ଞାନୀ ଉଵାହାତ୍ମକ୍ଷଯାଯ ତଂ ।। ୩୮୦.

ଦାସଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସେ ରାଜାଙ୍କର ପାଳଙ୍କି ବୋହିଲେ। ଜ୍ଞାନୀ, ଦାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇ, ନିଜ ଅହଂକାର ନାଶ ପାଇଁ ଏହା ବୋହିଲେ।

ଯଯୌ ଜଡ଼ଗତିଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଯେ ତ୍ଵନ୍ଯେ ତ୍ଵରିତଂ ଯଯୁଃ । ଶୀଘ୍ରାନ୍ ଶୀଘ୍ରଗତୀନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଅଶୀଘ୍ରଂ ତଂ ନୃପୋଽଵ୍ରଵୀତ୍ ।। ୩୮୦.

ସେ ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ତ୍ୱରିତ ଚାଲିଗଲେ। ତେଜ ଚଳନ ଦେଖି, ରାଜା ଧୀର ଚଳନ କରୁଥିବା ସେଠିକୁ ପଚାରିଲେ।

ରାଜୋଵାଚ କିଂ ଶ୍ରାନ୍ତୋଽସ୍ଯଲ୍ପମଧ୍ଵାନଂ ତ୍ଵଯୋଢ଼ା ଶିଵିକା ମମ । କିମାଯାସସହୋ ନ ତ୍ଵଂ ପୀଵାନସି ନିରୀକ୍ଷ୍ଯସେ ।। ୩୮୦.

ରାଜା କହିଲେ: ଏତେ ଅଳ୍ପ ଦୂର ଚାଲି ତୁମେ କି ଥକିଗଲ? ମୋର ପାଳଙ୍କି ବୋହିବା ଯୋଗ୍ୟ ତୁମେ କି? ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖାଯାଉଛ, ତେବେ ଚେଷ୍ଟା କାହିଁକି କରୁନାହ?

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ନାହଂ ପୀଵାନ୍ନ ଵୈଷୋଢ଼ା ଶିଵିକା ଭଵତୋ ମଯା । ନ ଶ୍ରାନ୍ତୋଽସ୍ମି ନ ଵାଯାସୋ ଵୋଢଵ୍ଯୋଽସି ମହୀପତେ ।। ୩୮୦.

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହେଁ, ମୁଁ ତୁମର ପାଳଙ୍କି ବୋହୁନାହିଁ। ମୁଁ ଥକିନାହିଁ, ମୁଁ ଯାତନା ଭୋଗୁନାହିଁ। ମହାରାଜ, ବୋହିବା ତୁମେ।

ଭୂମୌ ପାଦଯୁଗନ୍ତସ୍ଥୌ ଜଙ୍‌ଘେ ପାଦଦ୍ଵଯେ ସ୍ଥିତେ । ଉରୂ ଜଙ୍ଘାଦ୍ଵଯାଵସ୍ଥୌ ତଦାଧାରଂ ତଥୋଦରମ୍ ।। ୩୮୦.

ପାଦଯୁଗଳ ଭୂମିରେ ରହିଛି, ଦୁଇଟି ପାଦ ଉପରେ ଜଂଘା ରହିଛି। ଦୁଇ ଜଂଘା ଉପରେ ଉରୁ ରହିଛି, ଏହା ଉପରେ ଉଦର ରହିଛି।

ଵକ୍ଷଃସ୍ଥଲଂ ତଥା ଵାହୂ ସ୍କନ୍ଧୌ ଚୋଦରସଂସ୍ଥିତୌ । ସ୍କନ୍ଧସ୍ଥିତେଯଂ ଶିଵିକା ମମ ଭାଵୋଽତ୍ର କିଂ କୃତଃ ।। ୩୮୦.

ଛାତି, ହାତ, କାନ୍ଧ ଓ ପେଟରେ ଥିବା ଏହି ଶିବିକା କାନ୍ଧ ଉପରେ ରଖାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ମୋର କଣ ଭୂମିକା?

ଶିଵିକାଯାଂ ସ୍ଥିତଞ୍ଚେଦଂ ଦେହଂ ତ୍ଵଦୁପଲକ୍ଷିତଂ । ତତ୍ର ତ୍ଵମହମପ୍ଯତ୍ର ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଚେଦମନ୍ଯଥା ।। ୩୮୦.

ତୁମେ ଯେ ଦେହକୁ ଦେଖୁଛ, ଯଦି ସେହି ଦେହ ଶିବିକାରେ ବସିଛି, ତେବେ ଏଠି ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଦୁଇଁଜଣ ଅଛୁ; ନହେଲେ ଅନ୍ୟ ଭଳି ଅଟେ।

ଅହଂ ତ୍ଵଞ୍ଚ ତଥାନ୍ଯଂ ଚ ଭୂତୈରୁହ୍ଯାମ ପାର୍ଥିଵ । ଗୁଣପ୍ରଵାହପତିତୋ ଗୁଣଵର୍ଗୋ ହି ଯାତ୍ଯଯଂ ।। ୩୮୦.

ମୁଁ, ତୁମେ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦେହର ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ବୋହାଯାଉଛୁ; କାରଣ ଗୁଣମାନେ ଗୁଣର ପ୍ରବାହରେ ପଡି ଶେଷ ହୋଇଯାନ୍ତି।

କର୍ମ୍ମଵଶ୍ଯା ଗୁଣାଶ୍ଚୈତେ ସତ୍ଵାଦ୍ଯାଃ ପୃଥିଵୀପତେ । ଅଵିଦ୍ଯାସଞ୍ଚିତଂ କର୍ମ ତଚ୍ଚାଶେଷେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ ।। ୩୮୦.

ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥ, ସତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଗୁଣମାନେ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା; ଏହି କର୍ମ ଅଜ୍ଞାନରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ରହିଛି।

ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧୋଽକ୍ଷରଃ ଶାନ୍ତୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ । ପ୍ରଵୃଦ୍ଧ୍ଯପଚଯୌ ନାମ୍ଯ ଏକସ୍ଯାଖିଲଜନ୍ତୁଷୁ ।। ୩୮୦.

ଆତ୍ମା ପବିତ୍ର, ଅବିନାଶୀ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ଗୁଣ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ; ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ଏହି ଏକା ଆତ୍ମାରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନୁହେଁ।

ଯଦା ନୋପଚଯସ୍ତସ୍ଯ ଯଦା ନାପଚଯୋ ନୃପ। ତଦା ପୀଵାନସୀତି ତ୍ଵଂ କଯା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ତ୍ଵଯେରିତଂ ।। ୩୮୦.

ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର କିଛି ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ହେ ରାଜା, ତେବେ କେମିତି କହିପାରିବ, କେଉଁ ଯୁକ୍ତିରେ, ସେ ପୁଷ୍ଟ କିମ୍ବା କ୍ଷୀଣ ହେଉଛନ୍ତି?

ଭୂଜଙ୍ଘାପାଦକଟ୍‌ଯୂରୁଜଠରାଦିଷୁ ସଂସ୍ଥିତା । ଶିଵିକେଯଂ ତଥା ସ୍କନ୍ଧେ ତଦା ଭାଵଃ ସମସ୍ତ୍ଵଯା ।। ୩୮୦.

ହାତ, ଗୋଡ଼, ପାଦ, କମର, ଉରୁ, ଜଠର ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଥିବା ଏହି ଶିବିକା ଏଭଳି କାନ୍ଧ ଉପରେ ଅଛି; ଏହି ଅବସ୍ଥା ତୁମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଉଛି।

ତଦନ୍ଯଜନ୍ତୁଭିର୍ଭୂପ ଶିଵିସୋତ୍ଥାନକର୍ମଣା । ଶୈଲଦ୍ରଵ୍ଯଗୃହୋତ୍ଥୋପି ପୃଥିଵୀସମ୍ଭଵୋପି ଵା ।। ୩୮୦.

ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜା, ଶିବିକା ଉଠାଇବା କାମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ପାହାଡ଼ର ଦ୍ରବ୍ୟ, ଘରର ଦ୍ରବ୍ୟ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ।