ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସମ୍ମର୍ତେତି ତଥା ଭର୍ତ୍ତା ଭ୍କାରୋଽର୍ଥଦ୍ଵଯାନ୍ଵିତଃ । ନେତା ଗମଯିତା ସ୍ରଷ୍ଟା ଗକାରୋଽଯଂ ମହାମୁନେ ।। ୩୭୯.

'ସମ୍ମର୍ତ୍ତା' ଓ 'ଭର୍ତ୍ତା'—'ଭ' ଅକ୍ଷରରେ ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ ରହିଛି; 'ନେତା', 'ଗମାୟକ', 'ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା'—ଏହିଅର୍ଥରେ 'ଗ' ଅକ୍ଷର, ହେ ମହାମୁନି।

ଐଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ସମଗ୍ରସ୍ଯ ଵୀର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ଯଶସଃ ଶ୍ରଇଯଃ । ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଯୋଶ୍ଚୈଵ ଷଣ୍ଣଂ ଭଗ ଇତୀଙ୍ଗନା ।। ୩୭୯.

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭାବ, ପ୍ରସିଦ୍ଧି, ଶ୍ରୀ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ—ଏହି ଛଅଟିକୁ 'ଭଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ମହିଳା।

ଵସନ୍ତି ଵିଷ୍ଣୌ ଭୂତାନି ସ ଚ ଧାତୁସ୍ତ୍ରିଧାତ୍ମକଃ । ଏଵଂ ହରୌ ହି ଭଗଵାନ୍ ଶବ୍ଦୋଽନ୍ଯତ୍ରୋପଚାରତଃ ।। ୩୭୯.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଭିବାସ କରନ୍ତି, ସେ ତିନିପ୍ରକାର ଧାତୁର ମୂଳ; ଏଭଳି ହରିଙ୍କୁ 'ଭଗବାନ୍' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଏ, ଅନ୍ୟଠିରେ ଏହା କେବଳ ଉପଚାର।

ଉତ୍ପତ୍ତିଂ ପ୍ରଲଯଞ୍ଚୈଵ ଭୂତାନାମଗତିଂ ଗତିଂ । ଵେତ୍ତି ଵିଦ୍ଯାମଵିଦ୍ଯାଞ୍ଚ ସ ଵାଚ୍ଯୋ ଭଗଵାନିତି ।। ୩୭୯.

ସେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଓ ଫେରା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ସବୁ ଜାଣନ୍ତି; ସେଉଁଠି 'ଭଗବାନ୍' ବୋଲି ଠିକ୍ ଉଚ୍ଚାରିତ।

ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିଃ ପରୈଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯଂ ଵୀର୍ଯ୍ଯଂ ତେଜାଂସ୍ଯଶେଷତଃ । ଭଗଵଚ୍ଛବ୍ଦଵାଚ୍ଯାନି ଵିନା ହେଯୈର୍ଗୁଣାଦିଭିଃ ।। ୩୭୯.

ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି, ପରମ ଶାସନ, ବଳ ଓ ସମସ୍ତ ତେଜସ୍—ଏଗୁଡ଼ିକ 'ଭଗବତ୍' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ, ମନ୍ଦ ଗୁଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ବିନା।

ଖାଣ୍ଡିକ୍ଯଜନକାଯାହ ଯୋଗଂ କେଶିଧ୍ଵଜଃ ପୁରା । ଅନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମବୁଦ୍ଧିର୍ଯା ଆତ୍ମସ୍ଵମିତି ଯା ମତିଃ ।। ୩୭୯.

ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଝିଅକୁ କେଶିଧ୍ୱଜ ପୂର୍ବେ ଯୋଗ ଶିଖାଇଥିଲେ: ଯାହା ଅନ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ବୋଧ କରେ, ଆତ୍ମାକୁ 'ମୋର' ବୋଲି ଭାବେ।

ଅଵିଦ୍ଯାଭଵସମ୍ଭୂତିର୍ଵୀଜମେତଦ୍‌ଦ୍ଵିଧା ସ୍ଥିତମ୍ । ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକେ ଦେହେ ଦେହୀ ମୋହତମାଶ୍ରିତଃ ।। ୩୭୯.

ଏହି ଦୁଇପ୍ରକାର ବୀଜ—ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭବସୃଷ୍ଟି—ପଞ୍ଚଭୂତମୟ ଦେହରେ ବସିଛି; ଦେହୀ ମୋହର ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ।

ଅହମେତଦିତୀତ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ କୁରୁତେ କୁମତିର୍ମତିଂ । ଇତ୍ଥଞ୍ଚ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରେଷୁ ତଦ୍ଦେହୋତ୍ପାତିତେଷୁ ଚ ।। ୩୭୯.

ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ଲୋକେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି କହେ; ପୁଅ, ନାତି ଓ ତାଙ୍କର ଦେହ ନାଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଭାବେ।

କରୋତି ପଣ୍ଡିତଃ ସାମ୍ଯମନାତ୍ମନି କଲେଵରେ । ସର୍ଵଦେହୋପକାରାଯ କୁରୁତେ କର୍ମ୍ମ ମାନଵଃ ।। ୩୭୯.

ପଣ୍ଡିତ ମନୁଷ୍ୟ ଦେହକୁ, ଯାହା ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଦେହର ଉପକାର ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ କର୍ମ କରେ।

ଦେହଶ୍ଚାନ୍ଯୋ ଯଦା ପୁଂସସ୍ତଦା ବନ୍ଧାଯ ତତ୍ପରଂ । ନିର୍ଵାଣମଥ ଏଵାଯମାତ୍ମା ଜ୍ଞାନମଯୋଽମଲଃ ।। ୩୭୯.

ଯେତେବେଳେ ଦେହକୁ ପୁରୁଷରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ବନ୍ଧନର କାରଣ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ଓ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ମୁକ୍ତି।

ଦୁଃଖଜ୍ଞାନମଯୋଽଧର୍ମଃ ପ୍ରକୃତେଃ ସ ତୁ ନାତ୍ମନଃ । ଜଲସ୍ଯ ନାଗ୍ନିନା ସଙ୍ଗଃ ସ୍ଥାଲୀସଙ୍ଗତ୍ତଥାପି ହି ।। ୩୭୯.

ଦୁଃଖ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ଥିବା ଅଧର୍ମ ପ୍ରକୃତିର, ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ; ଯେପରି ଜଳ ଅଗ୍ନି ସହ ମିଶେନାହିଁ, ସେପରି ପାତ୍ର ସହ।

ଶବ୍ଦାସ୍ତେ କାଦିକା ଧର୍ମାସ୍ତତ୍ କୃତା ଵୈ ମହାମୁନେ । ତଥାତ୍ମା ପ୍ରକୃତୌ ସଙ୍ଗାଦହଂମାନାଦିଭୂଷିତଃ ।। ୩୭୯.

'କ' ଆଦି ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଧର୍ମ ତିଆରି ହୋଇଛି, ହେ ମହାମୁନି; ଏଭଳି ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତି ସହ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଶୋଭିତ।

ଭଜତେ ପ୍ରାକୃତାନ୍ଧର୍ମାନ୍ ଅନ୍ଯସ୍ତେଭ୍ଯୋ ହି ସୋଽଵ୍ଯଯଃ । ବନ୍ଧାଯ ଵିଷଯାସଙ୍ଗଂ ମନୋ ନିର୍ଵିଷଯଂ ଧିଯେ ।। ୩୭୯.

ସେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସେ ଅବିନାଶୀ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଆସକ୍ତି ବନ୍ଧନ, ଅନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଛାଡ଼ିଥିବା ମନ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ।

ଵିଷଯାତ୍ତତ୍ସମାକୃଷ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଭୂତଂ ହରିଂ ସ୍ମରେତ୍ । ଆତ୍ମଭାଵଂ ନଯତ୍ଯେନଂ ତଦ୍‌ବ୍ରହ୍ମଧ୍ଯାଯିନଂ ମୁନେ ।। ୩୭୯.

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ମନକୁ ଅଟଳ କରି, ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ଧ୍ୟାନୀ ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ସ୍ଥିତିକୁ ନେଇଯାଏ, ମୁନି।

ଵିଚାର୍ଯ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନଃ ଶକ୍ତ୍ଯା ଲୌହମାକର୍ଷକୋ ଯଥା । ଆତ୍ଭପ୍ରଯତ୍ନସାପେଜ୍ଞା ଵିଶିଷ୍ଟା ଯା ମନୋଗତିଃ ।। ୩୭୯.

ଯେପରି ଚୁମ୍ବକ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଲୋହାକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ସେପରି ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଉପାୟ ଜ୍ଞାନରେ, ମନର ଚଳନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।

ତସ୍ଯା ବ୍ରହ୍‌ମଣି ସଂଯୋଗୋ ଯୋଗ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ଵିନିଷ୍ପନ୍ଦଃ ସମାଧିସ୍ଥଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିଗଚ୍ଛତି ।। ୩୭୯.

ଏହି ମନ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଯୋଗ ହେବାକୁ 'ଯୋଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚଳନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ସମାଧିରେ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

ଯମୈଃ ସନ୍ନିଯମୈଃ ସ୍ଥିତ୍ଯା ପ୍ରତ୍ଯାହୃତ୍ଯା ମରୁଜ୍ଜଯୈଃ । ପ୍ରାଣାଯାମେନ ପଵନୈଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରେଣ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ।। ୩୭୯.

ଯମ, ନିୟମ, ଧାରଣା, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ବାୟୁ ଜୟ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଏହି ମାର୍ଗରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

ଵଶୀକୃତୈସ୍ତତଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ସ୍ଥିତଂ ଚେତଃ ଶୁଭାଶ୍ରଯେ । ଆଶ୍ରଯଶ୍ଚେତସୋ ବ୍ରହ୍ମ ମୂର୍ତ୍ତଞ୍ଚାମୂର୍ତକଂ ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୭୯.

ଏହି ସବୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ଶୁଭ ଆଶ୍ରୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ମନର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର— ରୂପ ଓ ଅରୂପ।

ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭାଦିଷୁ ଚ ଜ୍ଞାନକର୍ମାତ୍ମିକା ଦ୍ଵିଧା । ତ୍ରିଵିଧା ଭାଵନା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵିଶ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ଉପାସ୍ଯତେ ।। ୩୭୯.

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ଭାବନା ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଉପାସନା କରାଯାଏ।

ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭାଦିଷୁ ଚ ଜ୍ଞାନକର୍ମାତ୍ମିକା ଦ୍ଵିଧା । ତ୍ରିଵିଧା ଭାଵନା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵିଶ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ଉପାସ୍ଯତେ ।। ୩୭୯.

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ଭାବନା ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଉପାସନା କରାଯାଏ।

ପ୍ରତ୍ଯସ୍ତମିତଭେଦଂ ଯତ୍ ସତ୍ତାମାତ୍ରମଗୋଚରଂ । ଵଚସାମାତ୍ମସଂଵେଦ୍ଯଂ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମ ସଂଜ୍ଞିତମ୍ ।। ୩୭୯.

ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, କେବଳ ସତ୍ତା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଯାହା କଥା ଓ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ।

ତଚ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ରୁପମରୁପସ୍ଯାଜମକ୍ଷରଂ । ଅଶକ୍ଯଂ ପ୍ରଥମଂ ଧ୍ଯାତୁମତୋ ମୂର୍ତ୍ତାଦି ଚିତନ୍ଯେତ୍ ।। ୩୭୯.

ଏହା ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ରୂପ, ଯାହା ଅରୂପ, ଅଜନ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ। ଏହାକୁ ପ୍ରଥମେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ସଦ୍ଭାଵଭାଵମାପନ୍ନସ୍ତତୋଽସୌ ପରମାତ୍ମନା । ଭଵତ୍ଯଭେଦୀ ଭେଦଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଜ୍ଞାନକୃତୋ ଭଵେତ୍ ।। ୩୭୯.

ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତାର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ପରମାତ୍ମା ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ। ଭିନ୍ନତା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଅଦ୍ଵୈତବ୍ରହ୍ମଵିଜ୍ଞାନଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯଦ୍ଭଵତୋଽଗଦତ୍ । ଶାଲଗ୍ରାମେ ତପଶ୍ଚକ୍ରେ ଵାସୁଦେଵାର୍ଚନାଦିକୃତ୍ ।। ୩୮୦.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯେଉଁ ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ତୁମେ ପଚାରିଛ, ସେଥିରେ ମୁଁ କହିବି। ଶାଳଗ୍ରାମରେ ସେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ଓ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।

ମୃଗସଙ୍ଗାନ୍ମୃଗୋ ବୂତ୍ଵା ହ୍ଯନ୍ତକାଲେ ସ୍ମରନ୍ ମୃଗଂ । ଜାତିସ୍ମରୋ ମୃଗସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ଯୋଗାତ୍ସ୍ଵତୋଽଭଵତ୍ ।। ୩୮୦.

ହରିଣମାନେ ସହିତ ମିଶି, ସେ ହରିଣ ହେଲେ। ଶେଷବେଳେ ହରିଣକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ ହରିଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ।

ଅଦ୍ଵୈତବ୍ରହ୍ମଭୂତଶ୍ଚ ଜଡଵଲ୍ଲୋକମାଚରତ୍ । କ୍ଷତ୍ତାଽସୌ ଵୀରରାଜସ୍ଯ ଵିଷ୍ଟିଯୋଗମମନ୍ଯତ ।। ୩୮୦.

ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେ ଜଗତରେ ଜଡ଼ ଭଳି ଚାଲିଥିଲେ। ସେ ବୀର ରାଜାଙ୍କର ଦାସ ହୋଇଥିଲେ ଓ ଦାସ୍ୟକୁ ଯୋଗ ଭାବେ ଭାବିଥିଲେ।

ଉଵାହ ଶିଵିକାମସ୍ଯ କ୍ଷତ୍ତୁର୍ଵଚନଚୋଦିତଃ । ଗୃହୀତୋ ଵିଷ୍ଟିନା ଜ୍ଞାନୀ ଉଵାହାତ୍ମକ୍ଷଯାଯ ତଂ ।। ୩୮୦.

ଦାସଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସେ ରାଜାଙ୍କର ପାଳଙ୍କି ବୋହିଲେ। ଜ୍ଞାନୀ, ଦାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇ, ନିଜ ଅହଂକାର ନାଶ ପାଇଁ ଏହା ବୋହିଲେ।

ଯଯୌ ଜଡ଼ଗତିଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଯେ ତ୍ଵନ୍ଯେ ତ୍ଵରିତଂ ଯଯୁଃ । ଶୀଘ୍ରାନ୍ ଶୀଘ୍ରଗତୀନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଅଶୀଘ୍ରଂ ତଂ ନୃପୋଽଵ୍ରଵୀତ୍ ।। ୩୮୦.

ସେ ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ତ୍ୱରିତ ଚାଲିଗଲେ। ତେଜ ଚଳନ ଦେଖି, ରାଜା ଧୀର ଚଳନ କରୁଥିବା ସେଠିକୁ ପଚାରିଲେ।

ରାଜୋଵାଚ କିଂ ଶ୍ରାନ୍ତୋଽସ୍ଯଲ୍ପମଧ୍ଵାନଂ ତ୍ଵଯୋଢ଼ା ଶିଵିକା ମମ । କିମାଯାସସହୋ ନ ତ୍ଵଂ ପୀଵାନସି ନିରୀକ୍ଷ୍ଯସେ ।। ୩୮୦.

ରାଜା କହିଲେ: ଏତେ ଅଳ୍ପ ଦୂର ଚାଲି ତୁମେ କି ଥକିଗଲ? ମୋର ପାଳଙ୍କି ବୋହିବା ଯୋଗ୍ୟ ତୁମେ କି? ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖାଯାଉଛ, ତେବେ ଚେଷ୍ଟା କାହିଁକି କରୁନାହ?