ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋବୁଦ୍ଦିପ୍ରାଣାହଙ୍କାରଵର୍ଜିତଂ । ଜାଗ୍ରତ୍ ସପ୍ନସୁଷୁପ୍ତ୍ଯାଦିମୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ତୁରୀଯକଂ ।। ୩୭୮.
ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରାଣ ଓ ଅହଂକାର ବିନା; ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁସୁପ୍ତି ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ—ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା।
ନିତ୍ଯାଶୁଦ୍ଦବୁଦ୍ଧମୁକ୍ତଂ ସତ୍ଯମାନନ୍ଦମଦ୍ଵଯମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାହମସ୍ମ୍ଯହଂ ବ୍ରହ୍ମ ସଵିଜ୍ଞାନଂ ଵିମୁକ୍ତ ଓଂ ୩୭୮.
ନିତ୍ୟ, ପବିତ୍ର, ଜାଗୃତ, ମୁକ୍ତ, ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦମୟ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ—ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ମୁଁ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ଜ୍ଞାନ ସହିତ ମୁକ୍ତ। ଓଁ।
ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଯଜ୍ଞୈଶ୍ଚ ଦେଵାନାପ୍ନୋତି ଵୈରାଜଂ ତପସା ପଦଂ । ବ୍ରହ୍ମଣଃ କର୍ମସନ୍ନଯାସାଦ୍ଵୈରାଗ୍ଯାତ୍ ପ୍ରକୃତୌ ଲଯଂ ।। ୩୭୯.
ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିରାଜ ପଦ ପାଉଥିବା; କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଏକାତ୍ମ କଲେ ବ୍ରହ୍ମ ପଦ ମିଳେ; ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ।
ଜ୍ଞାନାତ୍ ପ୍ନାପ୍ନୋତି କୈଵଲ୍ଯଂ ପଞ୍ଚୈତା ଗତଯଃ ସ୍ମୃତା । ପ୍ରୀତିତାପଵିଷାଦାଦେର୍ଵିନିଵୃତ୍ତିର୍ଵିରକ୍ତତା ।। ୩୭୯.
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କୈବଲ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ପଥ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି। ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ବିଷାଦ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଯାହାକି ଅଛି, ସେସବୁରୁ ଦୂର ହେବାକୁ ବିରକ୍ତି।
ସନ୍ନ୍ଯାସଃ କର୍ମଣାନ୍ତ୍ଯାଗଃ କୃତାନାମକୃତୈଃ ସହ । ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦୌ ଵିଶେଷାନ୍ତେ ଵିକାରୋଽସ୍ମିନ୍ନିଵିର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୭୯.
ସନ୍ନ୍ୟାସ ହେଉଛି କର୍ମର ତ୍ୟାଗ—ଯାହା କରାଯାଇଛି ଓ ଯାହା କରାଯାଇନାହିଁ, ଦୁଇଟି ଉପରେ। ଅଦୃଶ୍ୟ ଆରମ୍ଭରୁ ବିଶେଷ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏଠାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଶେଷ ହୁଏ।
ଚେତନାଚେତନାନ୍ଯତ୍ଵଜ୍ଞାନେନ ଜ୍ଞାନମୁଚ୍ଯତେ । ପରମାତ୍ମା ଚ ସର୍ଵେଷାମାଧାରଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ ।। ୩୭୯.
ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଭିନ୍ନତାକୁ ବୁଝିବାକୁ ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାୟକ ହେଉଛନ୍ତି ପରମାତ୍ମା।
ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନା ଚ ଦେଵେଷୁ ଵେଦାନ୍ତେଷୁ ଚ ଗୀଯତେ । ଯଜ୍ଞେଶ୍ଵରୋ ଯଜ୍ଞପୁମାନ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତେରିଜ୍ଯତେ ହ୍ଯସୌ ।। ୩୭୯.
ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ଯେଉଁଠି 'ବିଷ୍ଣୁ' ନାମରେ ଗୀତିତି, ସେଉଁଠି ସେ ଯଜ୍ଞର ଠାକୁର, ଯଜ୍ଞର ପୁରୁଷ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି।
ନିଵୃତ୍ତୈର୍ଜ୍ଞାନଯୋଗେନ ଜ୍ଞାନମୂର୍ତ୍ତିଃ ସ ଚେକ୍ଷ୍ଯତେ । ହ୍ରସ୍ଵଦୀର୍ଘପ୍ଲୁତାଦ୍ଯନ୍ତୁ ଵଚସ୍ତତ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ।। ୩୭୯.
ଯେମାନେ ସଂସାରରୁ ହଟିଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ସେ ପରମପୁରୁଷ କ୍ଷୁଦ୍ର, ଦୀର୍ଘ ଓ ଦୀର୍ଘତର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତିହେତୁର୍ଜ୍ଞାନଞ୍ଚ କର୍ମ ଚୋକ୍ତଂ ମହାମୁନେ । ଆଗମୋକ୍ତଂ ଵିଵେକାଚ୍ଚ ଦ୍ଵିଧା ଜ୍ଞାନଂ ତଥୋଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୯.
ହେ ମହାମୁନି, ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମକୁ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଆଗମ ଓ ବିବେକ ଅନୁଯାୟୀ ଜ୍ଞାନକୁ ଦୁଇପ୍ରକାର ବୋଲାଯାଏ।
ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମାଗମମଯଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ପରମ୍ । ଦ୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଣୀ ଵେଦିତଵ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦପରଞ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୩୭୯.
ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆଗମ ମିଶିଥିବା ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସତ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ; ଦୁଇଟି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର—ଏକଟି ହେଉଛି 'ବ୍ରହ୍ମ' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଅନ୍ୟଟି ଶବ୍ଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା।
ଵେଦାଦିଵିଦ୍ଯା ହ୍ଯପରମକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ପରମ୍ । ତଦେତଦ୍ଭଗଵଦ୍ଵାଚ୍ଯମୁପଚାରେଽର୍ଚନେଽନ୍ଯତଃ ।। ୩୭୯.
ବେଦ ଓ ଏହାଭଳି ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଜ୍ଞାନ ଅପର, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ; ଏହିଠିକୁ 'ଭଗବତ୍' ବୋଲି ଉପଚାରରେ ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟଠିରେ କୁହାଯାଏ।
ସମ୍ମର୍ତେତି ତଥା ଭର୍ତ୍ତା ଭ୍କାରୋଽର୍ଥଦ୍ଵଯାନ୍ଵିତଃ । ନେତା ଗମଯିତା ସ୍ରଷ୍ଟା ଗକାରୋଽଯଂ ମହାମୁନେ ।। ୩୭୯.
'ସମ୍ମର୍ତ୍ତା' ଓ 'ଭର୍ତ୍ତା'—'ଭ' ଅକ୍ଷରରେ ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ ରହିଛି; 'ନେତା', 'ଗମାୟକ', 'ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା'—ଏହିଅର୍ଥରେ 'ଗ' ଅକ୍ଷର, ହେ ମହାମୁନି।
ଐଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ସମଗ୍ରସ୍ଯ ଵୀର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ଯଶସଃ ଶ୍ରଇଯଃ । ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଯୋଶ୍ଚୈଵ ଷଣ୍ଣଂ ଭଗ ଇତୀଙ୍ଗନା ।। ୩୭୯.
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭାବ, ପ୍ରସିଦ୍ଧି, ଶ୍ରୀ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ—ଏହି ଛଅଟିକୁ 'ଭଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ମହିଳା।
ଵସନ୍ତି ଵିଷ୍ଣୌ ଭୂତାନି ସ ଚ ଧାତୁସ୍ତ୍ରିଧାତ୍ମକଃ । ଏଵଂ ହରୌ ହି ଭଗଵାନ୍ ଶବ୍ଦୋଽନ୍ଯତ୍ରୋପଚାରତଃ ।। ୩୭୯.
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଭିବାସ କରନ୍ତି, ସେ ତିନିପ୍ରକାର ଧାତୁର ମୂଳ; ଏଭଳି ହରିଙ୍କୁ 'ଭଗବାନ୍' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଏ, ଅନ୍ୟଠିରେ ଏହା କେବଳ ଉପଚାର।
ଉତ୍ପତ୍ତିଂ ପ୍ରଲଯଞ୍ଚୈଵ ଭୂତାନାମଗତିଂ ଗତିଂ । ଵେତ୍ତି ଵିଦ୍ଯାମଵିଦ୍ଯାଞ୍ଚ ସ ଵାଚ୍ଯୋ ଭଗଵାନିତି ।। ୩୭୯.
ସେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଓ ଫେରା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ସବୁ ଜାଣନ୍ତି; ସେଉଁଠି 'ଭଗବାନ୍' ବୋଲି ଠିକ୍ ଉଚ୍ଚାରିତ।
ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିଃ ପରୈଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯଂ ଵୀର୍ଯ୍ଯଂ ତେଜାଂସ୍ଯଶେଷତଃ । ଭଗଵଚ୍ଛବ୍ଦଵାଚ୍ଯାନି ଵିନା ହେଯୈର୍ଗୁଣାଦିଭିଃ ।। ୩୭୯.
ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି, ପରମ ଶାସନ, ବଳ ଓ ସମସ୍ତ ତେଜସ୍—ଏଗୁଡ଼ିକ 'ଭଗବତ୍' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ, ମନ୍ଦ ଗୁଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ବିନା।
ଖାଣ୍ଡିକ୍ଯଜନକାଯାହ ଯୋଗଂ କେଶିଧ୍ଵଜଃ ପୁରା । ଅନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମବୁଦ୍ଧିର୍ଯା ଆତ୍ମସ୍ଵମିତି ଯା ମତିଃ ।। ୩୭୯.
ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଝିଅକୁ କେଶିଧ୍ୱଜ ପୂର୍ବେ ଯୋଗ ଶିଖାଇଥିଲେ: ଯାହା ଅନ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ବୋଧ କରେ, ଆତ୍ମାକୁ 'ମୋର' ବୋଲି ଭାବେ।
ଅଵିଦ୍ଯାଭଵସମ୍ଭୂତିର୍ଵୀଜମେତଦ୍ଦ୍ଵିଧା ସ୍ଥିତମ୍ । ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକେ ଦେହେ ଦେହୀ ମୋହତମାଶ୍ରିତଃ ।। ୩୭୯.
ଏହି ଦୁଇପ୍ରକାର ବୀଜ—ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭବସୃଷ୍ଟି—ପଞ୍ଚଭୂତମୟ ଦେହରେ ବସିଛି; ଦେହୀ ମୋହର ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ।
ଅହମେତଦିତୀତ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ କୁରୁତେ କୁମତିର୍ମତିଂ । ଇତ୍ଥଞ୍ଚ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରେଷୁ ତଦ୍ଦେହୋତ୍ପାତିତେଷୁ ଚ ।। ୩୭୯.
ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ଲୋକେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି କହେ; ପୁଅ, ନାତି ଓ ତାଙ୍କର ଦେହ ନାଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଭାବେ।
କରୋତି ପଣ୍ଡିତଃ ସାମ୍ଯମନାତ୍ମନି କଲେଵରେ । ସର୍ଵଦେହୋପକାରାଯ କୁରୁତେ କର୍ମ୍ମ ମାନଵଃ ।। ୩୭୯.
ପଣ୍ଡିତ ମନୁଷ୍ୟ ଦେହକୁ, ଯାହା ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଦେହର ଉପକାର ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ କର୍ମ କରେ।
ଦେହଶ୍ଚାନ୍ଯୋ ଯଦା ପୁଂସସ୍ତଦା ବନ୍ଧାଯ ତତ୍ପରଂ । ନିର୍ଵାଣମଥ ଏଵାଯମାତ୍ମା ଜ୍ଞାନମଯୋଽମଲଃ ।। ୩୭୯.
ଯେତେବେଳେ ଦେହକୁ ପୁରୁଷରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ବନ୍ଧନର କାରଣ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ଓ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ମୁକ୍ତି।
ଦୁଃଖଜ୍ଞାନମଯୋଽଧର୍ମଃ ପ୍ରକୃତେଃ ସ ତୁ ନାତ୍ମନଃ । ଜଲସ୍ଯ ନାଗ୍ନିନା ସଙ୍ଗଃ ସ୍ଥାଲୀସଙ୍ଗତ୍ତଥାପି ହି ।। ୩୭୯.
ଦୁଃଖ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ଥିବା ଅଧର୍ମ ପ୍ରକୃତିର, ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ; ଯେପରି ଜଳ ଅଗ୍ନି ସହ ମିଶେନାହିଁ, ସେପରି ପାତ୍ର ସହ।
ଶବ୍ଦାସ୍ତେ କାଦିକା ଧର୍ମାସ୍ତତ୍ କୃତା ଵୈ ମହାମୁନେ । ତଥାତ୍ମା ପ୍ରକୃତୌ ସଙ୍ଗାଦହଂମାନାଦିଭୂଷିତଃ ।। ୩୭୯.
'କ' ଆଦି ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଧର୍ମ ତିଆରି ହୋଇଛି, ହେ ମହାମୁନି; ଏଭଳି ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତି ସହ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଶୋଭିତ।
ଭଜତେ ପ୍ରାକୃତାନ୍ଧର୍ମାନ୍ ଅନ୍ଯସ୍ତେଭ୍ଯୋ ହି ସୋଽଵ୍ଯଯଃ । ବନ୍ଧାଯ ଵିଷଯାସଙ୍ଗଂ ମନୋ ନିର୍ଵିଷଯଂ ଧିଯେ ।। ୩୭୯.
ସେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସେ ଅବିନାଶୀ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଆସକ୍ତି ବନ୍ଧନ, ଅନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଛାଡ଼ିଥିବା ମନ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ।
ଵିଷଯାତ୍ତତ୍ସମାକୃଷ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଭୂତଂ ହରିଂ ସ୍ମରେତ୍ । ଆତ୍ମଭାଵଂ ନଯତ୍ଯେନଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଧ୍ଯାଯିନଂ ମୁନେ ।। ୩୭୯.
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ମନକୁ ଅଟଳ କରି, ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ଧ୍ୟାନୀ ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ସ୍ଥିତିକୁ ନେଇଯାଏ, ମୁନି।
ଵିଚାର୍ଯ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନଃ ଶକ୍ତ୍ଯା ଲୌହମାକର୍ଷକୋ ଯଥା । ଆତ୍ଭପ୍ରଯତ୍ନସାପେଜ୍ଞା ଵିଶିଷ୍ଟା ଯା ମନୋଗତିଃ ।। ୩୭୯.
ଯେପରି ଚୁମ୍ବକ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଲୋହାକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ସେପରି ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଉପାୟ ଜ୍ଞାନରେ, ମନର ଚଳନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ତସ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଣି ସଂଯୋଗୋ ଯୋଗ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ଵିନିଷ୍ପନ୍ଦଃ ସମାଧିସ୍ଥଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିଗଚ୍ଛତି ।। ୩୭୯.
ଏହି ମନ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଯୋଗ ହେବାକୁ 'ଯୋଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚଳନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ସମାଧିରେ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଯମୈଃ ସନ୍ନିଯମୈଃ ସ୍ଥିତ୍ଯା ପ୍ରତ୍ଯାହୃତ୍ଯା ମରୁଜ୍ଜଯୈଃ । ପ୍ରାଣାଯାମେନ ପଵନୈଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରେଣ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ।। ୩୭୯.
ଯମ, ନିୟମ, ଧାରଣା, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ବାୟୁ ଜୟ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଏହି ମାର୍ଗରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
ଵଶୀକୃତୈସ୍ତତଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ସ୍ଥିତଂ ଚେତଃ ଶୁଭାଶ୍ରଯେ । ଆଶ୍ରଯଶ୍ଚେତସୋ ବ୍ରହ୍ମ ମୂର୍ତ୍ତଞ୍ଚାମୂର୍ତକଂ ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୭୯.
ଏହି ସବୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ଶୁଭ ଆଶ୍ରୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ମନର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର— ରୂପ ଓ ଅରୂପ।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭାଦିଷୁ ଚ ଜ୍ଞାନକର୍ମାତ୍ମିକା ଦ୍ଵିଧା । ତ୍ରିଵିଧା ଭାଵନା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵିଶ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ଉପାସ୍ଯତେ ।। ୩୭୯.
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ଭାବନା ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଉପାସନା କରାଯାଏ।