ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅହଂ ବ୍ରହମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ଶବ୍ଦୋଦ୍ଭୂତାଦିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯାହାକି ଅଛି, ସେସବୁ ବିନା। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ବିନା।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ସ୍ଵପ୍ନାଵସ୍ଥାଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିସ୍ତେଜସାଦିଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା ବିନା। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ତେଜ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ବିନା।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିରପକାରାଦିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ସଭାଜ୍ଞାନଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, କ୍ଷତି ଓ ଏହା ସଦୃଶ ବିନା। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ବିନା।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିରଧ୍ଯାହୃତଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ସତ୍ତ୍ଵାଦିଗୁଣଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ଆରୋପିତ ଯାହାକି ଅଛି, ସେସବୁ ବିନା। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ବିନା।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ସଦସଦ୍ଭାଵଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ସର୍ଵାଵଯଵଵର୍ଜିତଂ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ବିନା। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ସମସ୍ତ ଅଂଶ ବିନା।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଭେଦାଭେଦଵିଵର୍ଜିତଂ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ସୁଷୁପ୍ତିସ୍ଥାନଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ଭିନ୍ନତା ଓ ଅଭିନ୍ନତା ବିନା। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ସୁସୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା ବିନା।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ପ୍ରାଜ୍ଞଭାଵଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ମକାରାଦିଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଅବସ୍ଥା ବିନା। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, 'ମ' ଓ ଏହା ସଦୃଶ ବିନା।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ମାନମେଯଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ମିତିମାତୃଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ମାପ ଓ ଯାହା ମାପାଯାଏ, ସେସବୁ ବିନା। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ସୀମା ଓ ମାପକ ବିନା।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ସାକ୍ଷଇତ୍ଵାଦିଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ କାର୍ଯ୍ଯକାରଣଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ସାକ୍ଷୀ ଭାବ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ବିନା। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, କାରଣ ଓ ଫଳ ବିନା।

ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋବୁଦ୍ଦିପ୍ରାଣାହଙ୍କାରଵର୍ଜିତଂ । ଜାଗ୍ରତ୍ ସପ୍ନସୁଷୁପ୍ତ୍ଯାଦିମୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ତୁରୀଯକଂ ।। ୩୭୮.

ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରାଣ ଓ ଅହଂକାର ବିନା; ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁସୁପ୍ତି ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ—ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା।

ନିତ୍ଯାଶୁଦ୍ଦବୁଦ୍ଧମୁକ୍ତଂ ସତ୍ଯମାନନ୍ଦମଦ୍ଵଯମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାହମସ୍ମ୍ଯହଂ ବ୍ରହ୍ମ ସଵିଜ୍ଞାନଂ ଵିମୁକ୍ତ ଓଂ ୩୭୮.

ନିତ୍ୟ, ପବିତ୍ର, ଜାଗୃତ, ମୁକ୍ତ, ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦମୟ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ—ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ମୁଁ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ଜ୍ଞାନ ସହିତ ମୁକ୍ତ। ଓଁ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଯଜ୍ଞୈଶ୍ଚ ଦେଵାନାପ୍ନୋତି ଵୈରାଜଂ ତପସା ପଦଂ । ବ୍ରହ୍ମଣଃ କର୍ମସନ୍ନଯାସାଦ୍ଵୈରାଗ୍ଯାତ୍ ପ୍ରକୃତୌ ଲଯଂ ।। ୩୭୯.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିରାଜ ପଦ ପାଉଥିବା; କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଏକାତ୍ମ କଲେ ବ୍ରହ୍ମ ପଦ ମିଳେ; ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ।

ଜ୍ଞାନାତ୍ ପ୍ନାପ୍ନୋତି କୈଵଲ୍ଯଂ ପଞ୍ଚୈତା ଗତଯଃ ସ୍ମୃତା । ପ୍ରୀତିତାପଵିଷାଦାଦେର୍ଵିନିଵୃତ୍ତିର୍ଵିରକ୍ତତା ।। ୩୭୯.

ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କୈବଲ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ପଥ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି। ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ବିଷାଦ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଯାହାକି ଅଛି, ସେସବୁରୁ ଦୂର ହେବାକୁ ବିରକ୍ତି।

ସନ୍ନ୍ଯାସଃ କର୍ମଣାନ୍ତ୍ଯାଗଃ କୃତାନାମକୃତୈଃ ସହ । ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦୌ ଵିଶେଷାନ୍ତେ ଵିକାରୋଽସ୍ମିନ୍ନିଵିର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୭୯.

ସନ୍ନ୍ୟାସ ହେଉଛି କର୍ମର ତ୍ୟାଗ—ଯାହା କରାଯାଇଛି ଓ ଯାହା କରାଯାଇନାହିଁ, ଦୁଇଟି ଉପରେ। ଅଦୃଶ୍ୟ ଆରମ୍ଭରୁ ବିଶେଷ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏଠାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଶେଷ ହୁଏ।

ଚେତନାଚେତନାନ୍ଯତ୍ଵଜ୍ଞାନେନ ଜ୍ଞାନମୁଚ୍ଯତେ । ପରମାତ୍ମା ଚ ସର୍ଵେଷାମାଧାରଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ ।। ୩୭୯.

ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଭିନ୍ନତାକୁ ବୁଝିବାକୁ ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାୟକ ହେଉଛନ୍ତି ପରମାତ୍ମା।

ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନା ଚ ଦେଵେଷୁ ଵେଦାନ୍ତେଷୁ ଚ ଗୀଯତେ । ଯଜ୍ଞେଶ୍ଵରୋ ଯଜ୍ଞପୁମାନ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତେରିଜ୍ଯତେ ହ୍ଯସୌ ।। ୩୭୯.

ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ଯେଉଁଠି 'ବିଷ୍ଣୁ' ନାମରେ ଗୀତିତି, ସେଉଁଠି ସେ ଯଜ୍ଞର ଠାକୁର, ଯଜ୍ଞର ପୁରୁଷ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି।

ନିଵୃତ୍ତୈର୍ଜ୍ଞାନଯୋଗେନ ଜ୍ଞାନମୂର୍ତ୍ତିଃ ସ ଚେକ୍ଷ୍ଯତେ । ହ୍ରସ୍ଵଦୀର୍ଘପ୍ଲୁତାଦ୍ଯନ୍ତୁ ଵଚସ୍ତତ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ।। ୩୭୯.

ଯେମାନେ ସଂସାରରୁ ହଟିଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ସେ ପରମପୁରୁଷ କ୍ଷୁଦ୍ର, ଦୀର୍ଘ ଓ ଦୀର୍ଘତର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ତତ୍‌ପ୍ରାପ୍ତିହେତୁର୍ଜ୍ଞାନଞ୍ଚ କର୍ମ ଚୋକ୍ତଂ ମହାମୁନେ । ଆଗମୋକ୍ତଂ ଵିଵେକାଚ୍ଚ ଦ୍ଵିଧା ଜ୍ଞାନଂ ତଥୋଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୯.

ହେ ମହାମୁନି, ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମକୁ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଆଗମ ଓ ବିବେକ ଅନୁଯାୟୀ ଜ୍ଞାନକୁ ଦୁଇପ୍ରକାର ବୋଲାଯାଏ।

ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମାଗମମଯଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ପରମ୍ । ଦ୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଣୀ ଵେଦିତଵ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦପରଞ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୩୭୯.

ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆଗମ ମିଶିଥିବା ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସତ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ; ଦୁଇଟି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର—ଏକଟି ହେଉଛି 'ବ୍ରହ୍ମ' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଅନ୍ୟଟି ଶବ୍ଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା।

ଵେଦାଦିଵିଦ୍ଯା ହ୍ଯପରମକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ପରମ୍ । ତଦେତଦ୍ଭଗଵଦ୍ଵାଚ୍ଯମୁପଚାରେଽର୍ଚନେଽନ୍ଯତଃ ।। ୩୭୯.

ବେଦ ଓ ଏହାଭଳି ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଜ୍ଞାନ ଅପର, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ; ଏହିଠିକୁ 'ଭଗବତ୍' ବୋଲି ଉପଚାରରେ ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟଠିରେ କୁହାଯାଏ।

ସମ୍ମର୍ତେତି ତଥା ଭର୍ତ୍ତା ଭ୍କାରୋଽର୍ଥଦ୍ଵଯାନ୍ଵିତଃ । ନେତା ଗମଯିତା ସ୍ରଷ୍ଟା ଗକାରୋଽଯଂ ମହାମୁନେ ।। ୩୭୯.

'ସମ୍ମର୍ତ୍ତା' ଓ 'ଭର୍ତ୍ତା'—'ଭ' ଅକ୍ଷରରେ ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ ରହିଛି; 'ନେତା', 'ଗମାୟକ', 'ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା'—ଏହିଅର୍ଥରେ 'ଗ' ଅକ୍ଷର, ହେ ମହାମୁନି।

ଐଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ସମଗ୍ରସ୍ଯ ଵୀର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ଯଶସଃ ଶ୍ରଇଯଃ । ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଯୋଶ୍ଚୈଵ ଷଣ୍ଣଂ ଭଗ ଇତୀଙ୍ଗନା ।। ୩୭୯.

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭାବ, ପ୍ରସିଦ୍ଧି, ଶ୍ରୀ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ—ଏହି ଛଅଟିକୁ 'ଭଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ମହିଳା।

ଵସନ୍ତି ଵିଷ୍ଣୌ ଭୂତାନି ସ ଚ ଧାତୁସ୍ତ୍ରିଧାତ୍ମକଃ । ଏଵଂ ହରୌ ହି ଭଗଵାନ୍ ଶବ୍ଦୋଽନ୍ଯତ୍ରୋପଚାରତଃ ।। ୩୭୯.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଭିବାସ କରନ୍ତି, ସେ ତିନିପ୍ରକାର ଧାତୁର ମୂଳ; ଏଭଳି ହରିଙ୍କୁ 'ଭଗବାନ୍' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଏ, ଅନ୍ୟଠିରେ ଏହା କେବଳ ଉପଚାର।

ଉତ୍ପତ୍ତିଂ ପ୍ରଲଯଞ୍ଚୈଵ ଭୂତାନାମଗତିଂ ଗତିଂ । ଵେତ୍ତି ଵିଦ୍ଯାମଵିଦ୍ଯାଞ୍ଚ ସ ଵାଚ୍ଯୋ ଭଗଵାନିତି ।। ୩୭୯.

ସେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଓ ଫେରା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ସବୁ ଜାଣନ୍ତି; ସେଉଁଠି 'ଭଗବାନ୍' ବୋଲି ଠିକ୍ ଉଚ୍ଚାରିତ।

ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିଃ ପରୈଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯଂ ଵୀର୍ଯ୍ଯଂ ତେଜାଂସ୍ଯଶେଷତଃ । ଭଗଵଚ୍ଛବ୍ଦଵାଚ୍ଯାନି ଵିନା ହେଯୈର୍ଗୁଣାଦିଭିଃ ।। ୩୭୯.

ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି, ପରମ ଶାସନ, ବଳ ଓ ସମସ୍ତ ତେଜସ୍—ଏଗୁଡ଼ିକ 'ଭଗବତ୍' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ, ମନ୍ଦ ଗୁଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ବିନା।

ଖାଣ୍ଡିକ୍ଯଜନକାଯାହ ଯୋଗଂ କେଶିଧ୍ଵଜଃ ପୁରା । ଅନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମବୁଦ୍ଧିର୍ଯା ଆତ୍ମସ୍ଵମିତି ଯା ମତିଃ ।। ୩୭୯.

ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଝିଅକୁ କେଶିଧ୍ୱଜ ପୂର୍ବେ ଯୋଗ ଶିଖାଇଥିଲେ: ଯାହା ଅନ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ବୋଧ କରେ, ଆତ୍ମାକୁ 'ମୋର' ବୋଲି ଭାବେ।

ଅଵିଦ୍ଯାଭଵସମ୍ଭୂତିର୍ଵୀଜମେତଦ୍‌ଦ୍ଵିଧା ସ୍ଥିତମ୍ । ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକେ ଦେହେ ଦେହୀ ମୋହତମାଶ୍ରିତଃ ।। ୩୭୯.

ଏହି ଦୁଇପ୍ରକାର ବୀଜ—ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭବସୃଷ୍ଟି—ପଞ୍ଚଭୂତମୟ ଦେହରେ ବସିଛି; ଦେହୀ ମୋହର ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ।

ଅହମେତଦିତୀତ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ କୁରୁତେ କୁମତିର୍ମତିଂ । ଇତ୍ଥଞ୍ଚ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରେଷୁ ତଦ୍ଦେହୋତ୍ପାତିତେଷୁ ଚ ।। ୩୭୯.

ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ଲୋକେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି କହେ; ପୁଅ, ନାତି ଓ ତାଙ୍କର ଦେହ ନାଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଭାବେ।

କରୋତି ପଣ୍ଡିତଃ ସାମ୍ଯମନାତ୍ମନି କଲେଵରେ । ସର୍ଵଦେହୋପକାରାଯ କୁରୁତେ କର୍ମ୍ମ ମାନଵଃ ।। ୩୭୯.

ପଣ୍ଡିତ ମନୁଷ୍ୟ ଦେହକୁ, ଯାହା ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଦେହର ଉପକାର ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ କର୍ମ କରେ।