ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅତୋ ନାତ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ତସ୍ମାଦିନ୍ଦ୍ରିଯାଦିକମାତ୍ମନଃ । ଅହଙ୍କାରାଽପି ନୈଵାତ୍ମା ଦେହଵଦ୍‌ଵ୍ଯଭିଚାରତଃ ।। ୩୭୭.

ତେଣୁ ଆତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଆତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏହା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନୁହେଁ; ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, କାରଣ ଦେହ ଭଳି ଏହା ମଧ୍ୟ ବଦଳିଯାଏ।

ଉକ୍ତେଭ୍ଯୋ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତୋଽଯମାତ୍ମା ସର୍ଵହୃଦି ସ୍ଥିତଃ । ସର୍ଵଦ୍ରଷ୍ଟା ଚ ଭୋକ୍ତା ଚ ନକ୍ତମୁଜ୍ଜ୍ଵଲଦୀପଵତ୍ ।। ୩୭୭.

ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ସବୁଠାରୁ ଅଲଗା, ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛି; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖେ ଓ ଉପଭୋଗ କରେ, ରାତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୀପ ଭଳି।

ସମାଧ୍ଯାରମ୍ଭକାଲେ ଚ ଏଵଂ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯେନ୍ମୁନିଃ । ଯତୋ ବ୍ରହ୍ମଣ ଆକାଶଂ ଖାଦ୍ଵାଯୁର୍ଵାଯୁତୋଽନଲଃ ।। ୩୭୭.

ଧ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କରିବାବେଳେ ମୁନି ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ: ବ୍ରହ୍ମରୁ ଆକାଶ, ଆକାଶରୁ ପବନ, ପବନରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—

ଅଗ୍ନେରାପୋ ଜଲାତ୍ପୃଥ୍ଵୀ ତତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଶରୀରକଂ । ଅପଞ୍ଚୀକୃତଭୂତେଭ୍ଯ ଆସନ୍ ପଞ୍ଚୀକୃତାନ୍ଯତଃ ।। ୩୭୭.

ଅଗ୍ନିରୁ ପାଣି, ପାଣିରୁ ମାଟି ହୁଏ; ଏହିଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ଏଯାଁ ମିଶିନାହାନ୍ତି, ସେଠାରୁ ସ୍ଥୂଳ ଭୂତ ତିଆରି ହୁଏ।

ସ୍ଥୂଲଂ ଶରୀରଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵାସ୍ମାଲ୍ଲ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ଚିନ୍ତଯେତ୍ । ପଞ୍ଚୋକୃତାନି ଭୂତାନି ତତ୍କାର୍ଯ୍ଯଞ୍ଚ ଵିରାଟ୍‌ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୭୭.

ସ୍ଥୂଳ ଶରୀରକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ପାଞ୍ଚ ମିଶ୍ରିତ ଭୂତ ଓ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିରାଟ୍ ରୂପ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଏତତ୍ ସ୍ଥୂଲଂ ଶରୀରଂ ହି ଆତ୍ମନୋ ଜ୍ଞାନକଲ୍ପିତଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରଥ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଧୀରା ଜାଗରିତଂ ଵିଦୁଃ ।। ୩୭୭.

ଏହି ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଜ୍ଞାନ ଆସେ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି।

ଵିଶ୍ଵସ୍ତଦବିମାନୀ ସ୍ଯାତ୍ ତ୍ରଯମେନଦକାରକଂ । ଅପଞ୍ଚୀକୃତଭୂତାନି ତତ୍କାର୍ଥଂ ଲିଙ୍ଗମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୭.

ଏହା ସହିତ ଯିଏ ଅଭିମାନ କରେ, ସେ 'ବିଶ୍ୱ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ଏଯାଁ ମିଶିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ 'ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସଂଯୁକ୍ତଂ ସପ୍ତଦଶଭିର୍ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭସଂଜ୍ଞିତଂ । ଶରୀରମାତ୍ମନଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଲିଙ୍ଗମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ।। ୩୭୭.

ସତରେ ଉପାଦାନ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥିବା, ଯାହାକୁ 'ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ' କୁହାଯାଏ, ଆତ୍ମାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରକୁ 'ଲିଙ୍ଗ ଶରୀର' ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ।

ଜାଗ୍ରତ୍ସଂସ୍କାରଜଃ ସ୍ଵପ୍ନଃ ପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଵିଷଯାତ୍ମକଃ । ଆତ୍ମା ତଦୁପମାନୀ ସ୍ଯାତ୍ତୈଜସୋ ହ୍ଯପ୍ରପଞ୍ଚତଃ ।। ୩୭୭.

ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ସଂସ୍କାରରୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ବିଷୟର ଆଧାର; ଆତ୍ମା ଏହା ସହିତ ଅଭିମାନ କଲେ 'ତୈଜସ' କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେ ଅପ୍ରପଞ୍ଚ।

ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷଅମଶରୀରାଖ୍ଯଦ୍ଵଯସ୍ଯୈକଂ ହି କାରଣଂ । ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନଞ୍ଚ ସାଭାସଂ ତଦଧ୍ଯାହୃତମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୭.

ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର, ଏବଂ ଦେହବିହୀନ ଦୁଇଟିର ମୂଳ କାରଣ ଏକ — ଆତ୍ମା ଓ ଜ୍ଞାନ, ଏହାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସହିତ; ଏହି ଉପରେ ଅଭିମାନ ହେଉଛି।

ନ ସନ୍ନାସନ୍ନ ସଦସଦେତତ୍ସାଵଯଵଂ ନ ତତ୍ । ନିର୍ଗତାଵଯଵଂ ନେତି ନାଭିନ୍ନଂ ଭିନ୍ନମେଵ ଚ ।। ୩୭୭.

ଏହା ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ, ନ ଦୁଇଁଟି ଏକାସାଥିରେ, ନ ଦୁଇଁଟି ଉଭୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଅଂଶରେ ଗଠିତ ନୁହେଁ, ନ ଅଂଶବିହୀନ; ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ନୁହେଁ, ଆଉ ଭିନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅଟେ।

ଭିନ୍ନାଭିନ୍ନଂ ହ୍ଯନିର୍ଵାଚ୍ଯଂ ବନ୍ଧସଂସାରକାରକଂ । ଏକଂ ସ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଜ୍ଞାନାତ୍ ପ୍ରାପ୍ତଂ ନୈଵ ଚ କର୍ମ୍ମଭିଃ ।। ୩୭୭.

ଏହା ଭିନ୍ନ ଓ ଅଭିନ୍ନ ଦୁହେଁ, ଏହାକୁ କିଛି ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିହେବ ନାହିଁ, ଏହା ବନ୍ଧନ ଓ ସଂସାରର କାରଣ; ଏହି ଏକଟି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।

ସର୍ଵାତ୍ମନା ହୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ସଂହାରଃ କାରଣାତ୍ମନାଂ । ବୁଦ୍ଧେଃ ସ୍ଥାନଂ ସୁଷୁପ୍ତଂ ସ୍ଯାତ୍ତଦ୍‌ଦ୍ଵଯସ୍ଯାଭିମାନଵାନ୍ ।। ୩୭୭.

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଲୟ କାରଣ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧିର ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ସୁସୁପ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଟିରେ ଯିଏ ଅଭିମାନ କରେ, ସେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି।

ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆତ୍ମା ତ୍ରଯଞ୍ଚୈତତ୍ ମ୍କାରଃ ପ୍ରଣଵଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅକାରଶ୍ଚ ଉକାରୋଽସୌ ମକାରୋ ହ୍ଯଯମେଵ ଚ ।। ୩୭୭.

ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆତ୍ମା ଏହି ତ୍ରୟୀ; 'ମ' ଅକ୍ଷର ପ୍ରଣବ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; 'ଅ', 'ଉ', ଓ 'ମ' — ଏହିଏ ଏହାର ଅଂଶ।

ଅହଂ ସାକ୍ଷୀ ଚ ଚିନ୍ମାତ୍ରୋ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନାଦିକସ୍ଯ ଚ । ନାଜ୍ଞାନଞ୍ଚୈଵ ତତ୍କାର୍ଯଂ ସଂସାରାଦିକବନ୍ଧନଂ ।। ୩୭୭.

ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ଅଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର ଫଳ, ସଂସାର ଓ ବନ୍ଧନ ମୋର ନୁହେଁ।

ନିତ୍ଯଶୁଦ୍ଧବନ୍ଧମୁକ୍ତସତ୍ଯମାନନ୍ଦମଦ୍ଵଯଂ । ବ୍ରହ୍ମାହମସ୍ମ୍ଯହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଵିମୁକ୍ତ ଓଂ ।। ୩୭୭.

ମୁଁ ଚିରନ୍ତନ, ପବିତ୍ର, ବନ୍ଧା, ମୁକ୍ତ, ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦମୟ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ମୁକ୍ତ — ଓଁ।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଞାନଂ ସମାଧିର୍ବନ୍ଧଘାତକଃ । ଚିରମାନନ୍ଦକଂ ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନମନନ୍ତକଂ ।। ୩୭୭.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ଞାନ; ସମାଧି ବନ୍ଧନକୁ ନଶ୍ୱନ କରେ; ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଚିରକାଳ ଆନନ୍ଦ, ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନନ୍ତ।

ଅଯମାତ୍ମା ପରମ୍ବ୍ରହ୍ମ ତଦ୍‌ ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ଵମସୀତି ଚ । ଗୁରୁଣା ବୋଧିତୋ ଜୀଵୋ ହ୍ଯହଂ ବ୍ରହ୍ମସ୍ମି ଵାହ୍ଯତଃ ।। ୩୭୭.

ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ — 'ତୁମେ ଏହି' ବୋଲି; ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ପାଇ, ଜୀବ ବାହ୍ୟରେ ବୁଝେ — 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ'।

ସୋଽସାଵାଦିତ୍ଯପୁରୁଷଃ ସୋଽସାଵହମଖଣ୍ଡ ଓଂ । ମୁଚ୍ଯତେଽସାରସଂସାରାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞୋ ବ୍ରହ୍ମ ତଦ୍ଭଵେତ୍ ।। ୩୭୭.

ସେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟପୁରୁଷ, ସେ ମୁଁ, ଅଖଣ୍ଡ — ଓଁ; ଅସାର ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇଯାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ପୃଥିଵ୍ଯବନଲୋଜ୍ଝିତଂ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଵାତ୍ଵାକାଶଵିଵର୍ଜିତଂ ।। ୩୭୮.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ପୃଥିବୀ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଲାଗିନାହିଁ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶରୁ ମୁକ୍ତ।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଜାଗ୍ରତ୍‌ସ୍ଥାନଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଵିରାଡାତ୍ମଵିଵର୍ଜିତଂ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ବିରାଟ୍ ଆତ୍ମାରୁ ମୁକ୍ତ।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଥାନଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଵିଶ୍ଵଭାଵଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱଭାବରୁ ମୁକ୍ତ।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିରାକାରାକ୍ଷରଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଵାକ୍‌ପାଣ୍ଯଙ୍‌ଘ୍ରିଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ଆକାର ଓ ଅକ୍ଷରରୁ ମୁକ୍ତ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ବାଣୀ, ହାତ ଓ ପାଦରୁ ମୁକ୍ତ।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ପାଯୂପସ୍ଥଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ଶ୍ରୋତ୍ରତ୍ଵକ୍‌ଚକ୍ଷୁରୁଜ୍ଭ୍କ୍ତିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥରୁ ମୁକ୍ତ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ରସ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତୀରସରୂପଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ସର୍ଵଗନ୍ଧଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ସମସ୍ତ ଆକାରରୁ ମୁକ୍ତ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ସମସ୍ତ ସୁଗନ୍ଧରୁ ମୁକ୍ତ।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଜିହ୍ଵାଘ୍ରାଣଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ସ୍ପର୍ଶଶବ୍ଦଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ଜିଭ ଓ ନାକରୁ ମୁକ୍ତ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶବ୍ଦରୁ ମୁକ୍ତ।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ମ୍ମନୋବୁଦ୍ଧିଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ରିତ୍ତାହଙ୍କାରଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରୁ ମୁକ୍ତ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ସ୍ମୃତି ଓ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ପ୍ରାଣାପାନଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଵ୍ଯାନୋଦାନଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ବିନା। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ବ୍ୟାନ ଓ ଉଦାନ ବିନା।

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ସମାନପରିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଜରାମରଣଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୭୮.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ସମାନ ବିନା। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ବିନା।