ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଯତୋ ଵେଦାଃ ପୁରାଣାନି ଵିଦ୍ଯୋପନିଷଦସ୍ତଥା । ଶ୍ଲୋକାଃ ସୂତ୍ରାଣି ଭାଷ୍ଯାଣି ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦ୍ଵାଙ୍‌ମଯଂ ଭଵେତ୍ ।। ୩୭୬.

ଯାହାଠାରୁ ବେଦ, ପୁରାଣ, ଜ୍ଞାନ, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯେଉଁ କିଛି ବାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପିତୃଯାନୋପଵୀଥ୍ଯାଶ୍ଚ ଯଦଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଚାନ୍ତରଂ । ତେନାଗ୍ନିହୋତ୍ରିଣୋ ଯାନ୍ତି ପ୍ର୍ଜାକାମା ଦିଵଂ ପ୍ରତି ।। ୩୭୬.

ପିତୃୟାଣ, ଉପବୀଥି ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ପଥ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜା ଆଶା କରନ୍ତି ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଯେ ଚ ଦାନପରାଃ ସମ୍ଯଗଷ୍ଟାଭିଶ୍ଚ ଗୁଣୈର୍ଯୁତାଃ । ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ମୁନଯୋ ଗୃହମେଧିନଃ ।। ୩୭୬.

ଯେଉଁମାନେ ଦାନରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଅଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଅଷ୍ଟାଶୀ ହଜାର ଋଷି ଗୃହସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।

ପୁନରାଵର୍ତ୍ତନେ ଵୀଜଭୂତା ଧର୍ମ୍ମପ୍ରଵର୍ତ୍ତକାଃ । ସପ୍ତର୍ଷିନାଗଵୀଥ୍ଯାଶ୍ଚ ଦେଵଲୋକଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ ।। ୩୭୬.

ସେମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ମୂଳ ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାରକ; ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ନାଗମାନେ ଯେଉଁ ପଥରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।

ତାଵନ୍ତ ଏଵ ମୁନଯଃ ସର୍ଵାରମ୍ଭଵିଵର୍ଜ୍ଜିତାଃ । ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ସଙ୍ଗତ୍ଯାଗେନ ମେଧଯା ।। ୩୭୬.

ଏପରି ଗଣନାରେ ଯେତେ ଋଷି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ, ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠିତ।

ଯତ୍ର ଯତ୍ରାଵତିଷ୍ଠନେତେ ଯାଵଦାହୂତସଂପ୍ଲଵଂ । ଵେଦାନୁଵଚନଂ ଯଜ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ଯଂ ତପୋ ଦମଃ ।। ୩୭୬.

ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ଆହୁତିର ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବେଦ ପାଠ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପ, ଦମ ଚାଲିଥାଏ।

ଶ୍ରଦ୍ଧୋପଵାସଃ ସତ୍ଯତ୍ଵମାତ୍ମନୋ ଜ୍ଞାନହେତଵଃ । ସ ତ୍ଵାଶ୍ରମୈର୍ନ୍ନିଦିଧ୍ଯାସ୍ଯଃ ସମସ୍ତୈରେଵମେଵ ତୁ ।। ୩୭୬.

ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଉପବାସ, ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଏହା ଜ୍ଞାନର କାରଣ; ଏପରି ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯ୍ସ୍ତ୍ଵଥ ମନ୍ତଵ୍ଯଃ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ । ଯ ଏଵମେନଂ ଵିନ୍ଦନ୍ତି ଯେ ଚାରଣ୍ଯକମାଶ୍ରିତାଃ ।। ୩୭୬.

ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ଚିନ୍ତା କରିବା ଓ ଶୁଣିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ପାଆନ୍ତି, ଓ ଯେଉଁମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି।

ଉପାସତେ ଦ୍ଵିଜାଃ ସତ୍ଯଂ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଯୁତାଃ । କ୍ରମାତ୍ତେ ସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯର୍ଚ୍ଚିଂରହଃ ଶୁକ୍ଲଂ ତଥୋତ୍ତରଂ ।। ୩୭୬.

ଦ୍ୱିଜମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଉପାସନା କରନ୍ତି; କ୍ରମେ ସେମାନେ ଅର୍ଚ୍ଚିଷ୍ମାନ୍, ଦିନ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଓ ଉତ୍ତରାୟଣ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଅଯନନ୍ଦେଵଲୋକଞ୍ଚ ସଵିତାରଂ ସଵିଦ୍ଯୁତଂ । ତତସ୍ତାନ୍ ପୁରୁଷୋଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ମାନସୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକିକାନ୍ ।। ୩୭୬.

ସେମାନେ ଦେବଲୋକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତାପରେ ମନୋମୟ ପୁରୁଷ ସେମାନଙ୍କୁ ଆସି ମିଳନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି।

କରୋତି ପୁନାରାଵୃତ୍ତିସ୍ତେଷାମିହ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଯଜ୍ଞେନ ତପସା ଦାନୈର୍ଯେ ହି ସ୍ଵର୍ଗଜିତୋ ଜନାଃ ।। ୩୭୬.

ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣି ଏଠିକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଧୂମଂ ନିଶାଂ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଂ ଦକ୍ଷିଣାଯନମେଵ ଚ । ପିତୃଲୋକଂ ଚନ୍ଦ୍ରମସଂ ନଭୋ ଵାଯୁଂ ଜଲଂ ମହୀଂ ।। ୩୭୬.

ଧୂଆଁ, ରାତି, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, ଦକ୍ଷିଣାୟନ, ପିତୃଲୋକ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଆକାଶ, ପବନ, ପାଣି ଏବଂ ମାଟି—

କ୍ରମାତ୍ତେ ସମ୍ଭଵନ୍ତୀହ ପୁନରେଵ ଵ୍ରଜନ୍ତି ଚ । ଏତଦ୍ଯୋ ନ ଵିଜାନାତି ମାର୍ଗଦ୍ଵିତଯମାତ୍ମନଃ ।। ୩୭୬.

ଏହି ସବୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ପୁଣି ପୁଣି ଫେରିଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇଟି ଆତ୍ମାର ପଥ ଅଛି, ଏହିଥିରେ ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ, ସେ—

ଦନ୍ଦଶୂକଃ ପତଙ୍ଗୋ ଵା ବଵେତ୍କୀଟୋଽଥଵା କୃମିଃ । ହୃଦଯେ ଦୀପଵଦ୍‌ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ଯାନାଜ୍ଜୀଵୋ ମୃତୋ ଭଵେତ୍ ।। ୩୭୬.

ସେ ଦଣ୍ଡସାପ, ପତଙ୍ଗ, କୀଟ ବା କୀର୍ମି ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ଦୀପ ଭଳି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ନ୍ଯାଯାଗତଧନସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠୋଽତିଥିପ୍ରିଯଃ । ଶ୍ରାଦ୍ଧକୃତ୍ସତ୍ଯଵାଦୀ ଚ ଗୃହସ୍ଥୋଽପି ଵିମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୬.

ଯିଏ ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଥ ଅର୍ଜନ କରେ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ଅତିଥିକୁ ପ୍ରେମ କରେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସତ୍ୟ କହେ—ସେ ଗୃହସ୍ଥ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଂସାରାଜ୍ଞାନମୁକ୍ତଯେ । ଅଯମାତ୍ମା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଅହମସ୍ମୀତି ମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୭.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ କହିବି, ଯାହା ସଂସାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି; 'ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ମୁଁ ସେଇ'—ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ଦେହ ଆତ୍ମା ନ ଭଵତି ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ଚ ଘଟାଦିଵତ୍ । ପ୍ରସୁପ୍ତେ ମରଣେ ଦେହାଦାତ୍ମାଽନ୍ଯୋ ଜ୍ଞାଯତେ ଧ୍ରୁଵଂ ।। ୩୭୭.

ଦେହ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ଘଟ ଭଳି; ସୁପ୍ତି ଓ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ଆତ୍ମା ଦେହଠାରୁ ଅଲଗା।

ଦେହଃ ସ ଚେଦ୍‌ଵ୍ଯଵହରେଦଵିକାର୍ଯ୍ଯାଦିସନ୍ନିଭଃ । ଚକ୍ଷୁରାଦୀନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ନାତ୍ମା ଵୈ କରଣଂ ତ୍ଵତଃ ।। ୩୭୭.

ଦେହ ଯଦି ଆତ୍ମା ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହା କେବେ ବଦଳିବ ନାହିଁ; ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଉପକରଣ।

ମନୋ ଧୀରପି ଆତ୍ମା ନ ଦୀପଵତ୍ କରଣଂ ତ୍ଵତଃ । ପ୍ରାଣୋଽପ୍ଯାତ୍ମା ନ ଭଵତି ସୁଷୁପ୍ତେ ଚିତ୍ପ୍ରଭାଵତଃ ।। ୩୭୭.

ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୀପ ଭଳି ଉପକରଣ; ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, କାରଣ ସୁସ୍ୱପ୍ନରେ କେବଳ ଚେତନା ରହିଥାଏ।

ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନେ ଚ ଚୈତନ୍ଯଂ ସଙ୍କୀର୍ଣତ୍ଵାନ୍ନ ବୁଧ୍ଯତେ । ଵିଜ୍ଞାନରହିତଃ ପ୍ରାଣଃ ସୁଷୁପ୍ତେ ଜ୍ଞାଯତେ ଯତଃ ।। ୩୭୭.

ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଚେତନା ମିଶ୍ରିତ ଥାଏ, ସେଥିପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ସୁସ୍ୱପ୍ନରେ ପ୍ରାଣ ଜ୍ଞାନ ବିହୀନ ଥାଏ, ଏହା ପ୍ରମାଣ ମିଳେ।

ଅତୋ ନାତ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ତସ୍ମାଦିନ୍ଦ୍ରିଯାଦିକମାତ୍ମନଃ । ଅହଙ୍କାରାଽପି ନୈଵାତ୍ମା ଦେହଵଦ୍‌ଵ୍ଯଭିଚାରତଃ ।। ୩୭୭.

ତେଣୁ ଆତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଆତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏହା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନୁହେଁ; ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, କାରଣ ଦେହ ଭଳି ଏହା ମଧ୍ୟ ବଦଳିଯାଏ।

ଉକ୍ତେଭ୍ଯୋ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତୋଽଯମାତ୍ମା ସର୍ଵହୃଦି ସ୍ଥିତଃ । ସର୍ଵଦ୍ରଷ୍ଟା ଚ ଭୋକ୍ତା ଚ ନକ୍ତମୁଜ୍ଜ୍ଵଲଦୀପଵତ୍ ।। ୩୭୭.

ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ସବୁଠାରୁ ଅଲଗା, ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛି; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖେ ଓ ଉପଭୋଗ କରେ, ରାତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୀପ ଭଳି।

ସମାଧ୍ଯାରମ୍ଭକାଲେ ଚ ଏଵଂ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯେନ୍ମୁନିଃ । ଯତୋ ବ୍ରହ୍ମଣ ଆକାଶଂ ଖାଦ୍ଵାଯୁର୍ଵାଯୁତୋଽନଲଃ ।। ୩୭୭.

ଧ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କରିବାବେଳେ ମୁନି ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ: ବ୍ରହ୍ମରୁ ଆକାଶ, ଆକାଶରୁ ପବନ, ପବନରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—

ଅଗ୍ନେରାପୋ ଜଲାତ୍ପୃଥ୍ଵୀ ତତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଶରୀରକଂ । ଅପଞ୍ଚୀକୃତଭୂତେଭ୍ଯ ଆସନ୍ ପଞ୍ଚୀକୃତାନ୍ଯତଃ ।। ୩୭୭.

ଅଗ୍ନିରୁ ପାଣି, ପାଣିରୁ ମାଟି ହୁଏ; ଏହିଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ଏଯାଁ ମିଶିନାହାନ୍ତି, ସେଠାରୁ ସ୍ଥୂଳ ଭୂତ ତିଆରି ହୁଏ।

ସ୍ଥୂଲଂ ଶରୀରଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵାସ୍ମାଲ୍ଲ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ଚିନ୍ତଯେତ୍ । ପଞ୍ଚୋକୃତାନି ଭୂତାନି ତତ୍କାର୍ଯ୍ଯଞ୍ଚ ଵିରାଟ୍‌ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୭୭.

ସ୍ଥୂଳ ଶରୀରକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ପାଞ୍ଚ ମିଶ୍ରିତ ଭୂତ ଓ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିରାଟ୍ ରୂପ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଏତତ୍ ସ୍ଥୂଲଂ ଶରୀରଂ ହି ଆତ୍ମନୋ ଜ୍ଞାନକଲ୍ପିତଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରଥ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଧୀରା ଜାଗରିତଂ ଵିଦୁଃ ।। ୩୭୭.

ଏହି ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଜ୍ଞାନ ଆସେ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି।

ଵିଶ୍ଵସ୍ତଦବିମାନୀ ସ୍ଯାତ୍ ତ୍ରଯମେନଦକାରକଂ । ଅପଞ୍ଚୀକୃତଭୂତାନି ତତ୍କାର୍ଥଂ ଲିଙ୍ଗମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୭.

ଏହା ସହିତ ଯିଏ ଅଭିମାନ କରେ, ସେ 'ବିଶ୍ୱ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ଏଯାଁ ମିଶିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ 'ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସଂଯୁକ୍ତଂ ସପ୍ତଦଶଭିର୍ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭସଂଜ୍ଞିତଂ । ଶରୀରମାତ୍ମନଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଲିଙ୍ଗମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ।। ୩୭୭.

ସତରେ ଉପାଦାନ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥିବା, ଯାହାକୁ 'ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ' କୁହାଯାଏ, ଆତ୍ମାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରକୁ 'ଲିଙ୍ଗ ଶରୀର' ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ।

ଜାଗ୍ରତ୍ସଂସ୍କାରଜଃ ସ୍ଵପ୍ନଃ ପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଵିଷଯାତ୍ମକଃ । ଆତ୍ମା ତଦୁପମାନୀ ସ୍ଯାତ୍ତୈଜସୋ ହ୍ଯପ୍ରପଞ୍ଚତଃ ।। ୩୭୭.

ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ସଂସ୍କାରରୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ବିଷୟର ଆଧାର; ଆତ୍ମା ଏହା ସହିତ ଅଭିମାନ କଲେ 'ତୈଜସ' କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେ ଅପ୍ରପଞ୍ଚ।