ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅନନ୍ତା ରଶ୍ମଯସ୍ତସ୍ଯ ଦୀପଵଦ୍ ଯଃ ସ୍ଥିତୋ ହୃଦି । ସିତାସିତାଃ କଦ୍ରୁନୀଲାଃ କପିଲାଃ ପୀତଲୋହିତାଃ ।। ୩୭୬.

ତାଙ୍କର କିରଣ ଅସୀମ, ହୃଦୟରେ ଦୀପ ଭଳି ରହିଥାଏ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଧଳା, କଳା, ପିତା, ନୀଳ, କପିଳ, ହଳଦିଆ ଓ ଲାଲ।

ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵମେକଃ ସ୍ଥିତସ୍ତେଷାଂ ଯୋ ଭିତ୍ତ୍ଵା ସୂର୍ଯ୍ଯମଣ୍ଡଲଂ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକମତିକ୍ରମ୍ଯ ତେନ ଯାତି ପରାଙ୍ଗତିଂ ।। ୩୭୬.

ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ କିରଣ ଉପରକୁ ଦେଖାଯାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳକୁ ଭେଦି, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଉପରେ ଯାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶକୁ ପହଁଚିଥାଏ।

ଯଦସ୍ଯାନ୍ଯଦ୍ରଶ୍ମିଶତମୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । ତେନ ଦେଵନିକାଯାନି ଧାମାନି ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ।। ୩୭୬.

ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଶତାଧିକ କିରଣ ଉପରକୁ ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବମାନଙ୍କର ନିବାସ ଅଧିକାର କରିଥାଏ।

ଯେ ନୈକରୂପାଶ୍ଚାଧସ୍ତାଦ୍ରଶ୍ମଯୋଽସ୍ଯ ମୃଦୁପ୍ରଭାଃ । ଇହ କର୍ମୋପଭୋଗାଯ ତୈଶ୍ଚ ସଞ୍ଚରତେ ହି ସଃ ।। ୩୭୬.

ଏହାର ତଳ ଭାଗରେ ଯେଉଁ ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଓ ମୃଦୁ ଆଲୋକ ରହିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏଠି କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ ପାଇଁ ଘୁରୁଛନ୍ତି।

ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସର୍ଵାଣି ମନଃ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଅହଙ୍କାରଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ପୃଥିଵ୍ଯାଦୀନି ଚୈଵ ହି ।। ୩୭୬.

ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, କର୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି ଓ ପୃଥିବୀ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏହିଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତ ଆତ୍ମା ଜ୍ଞେତ୍ରଜ୍ଞଃ କ୍ଷେତ୍ରସ୍ଯାସ୍ଯ ନିଗଦ୍ଯତେ । ଈଶ୍ଵରଃ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ସନ୍ନସନ୍ ସଦସଚ୍ଚ ସଃ ।। ୩୭୬.

ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମା, ଜ୍ଞାନର ଜ୍ଞାତା, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ବୁଦ୍ଧେରୁତ୍ପତ୍ତିରଵ୍ଯକ୍ତା ତତୋଽହଙ୍କାରସମ୍ଭଵଃ । ତସ୍ମାତ୍ ଖାଦୀନି ଜାଯନ୍ତେ ଏକୋତ୍ତରଗୁଣାନି ତୁ ।। ୩୭୬.

ବୁଦ୍ଧିର ଉତ୍ପତ୍ତି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ, ତାପରେ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ହୁଏ; ସେଠାରୁ ଖ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଏକ କରି ଅଧିକ ଗୁଣ ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୁପଞ୍ଚ ରସୋଂ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ତଦ୍‌ଗୁଣାଃ । ଯୋ ଯସ୍ମିନ୍ନାଶ୍ରିତଶ୍ଚୈଷାଂ ସ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଲୀଯତେ ।। ୩୭୬.

ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ଏମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣ; ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଆଧାରିତ, ସେମାନେ ପୁଣି ସେହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି।

ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚୈଵ ଗୁଣାସ୍ତସ୍ଯୈଵ କୀତ୍ତିତାଃ । ରଜସ୍ତମୋବ୍ଯାମାଵିଷ୍ଟଶ୍ଚକ୍ରଵଦ୍‌ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ହି ସଃ ।। ୩୭୬.

ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଏହାର ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଯେତେବେଳେ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୁଏ, ସେ ଚକ୍ରର ଭଳି ଘୂରୁଛି।

ଅନାଦିରାଦିମାନ୍ ଯଶ୍ଚ ସ ଏଵ ପୁରୁଷଃ ପରଃ । ଲିଙ୍ଗେନ୍ଦ୍ରିଯୈରୁପଗ୍ରାହ୍ଯଃ ସ ଵିକାର ଉଦାହୃତଃ ।। ୩୭୬.

ଯିଏ ଆଦିହୀନ ଓ ଆଦିସହିତ, ସେହି ପରମ ପୁରୁଷ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ; ସେ ବିକାର ଭାବେ ଉଦାହୃତ।

ଯତୋ ଵେଦାଃ ପୁରାଣାନି ଵିଦ୍ଯୋପନିଷଦସ୍ତଥା । ଶ୍ଲୋକାଃ ସୂତ୍ରାଣି ଭାଷ୍ଯାଣି ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦ୍ଵାଙ୍‌ମଯଂ ଭଵେତ୍ ।। ୩୭୬.

ଯାହାଠାରୁ ବେଦ, ପୁରାଣ, ଜ୍ଞାନ, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯେଉଁ କିଛି ବାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପିତୃଯାନୋପଵୀଥ୍ଯାଶ୍ଚ ଯଦଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଚାନ୍ତରଂ । ତେନାଗ୍ନିହୋତ୍ରିଣୋ ଯାନ୍ତି ପ୍ର୍ଜାକାମା ଦିଵଂ ପ୍ରତି ।। ୩୭୬.

ପିତୃୟାଣ, ଉପବୀଥି ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ପଥ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜା ଆଶା କରନ୍ତି ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଯେ ଚ ଦାନପରାଃ ସମ୍ଯଗଷ୍ଟାଭିଶ୍ଚ ଗୁଣୈର୍ଯୁତାଃ । ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ମୁନଯୋ ଗୃହମେଧିନଃ ।। ୩୭୬.

ଯେଉଁମାନେ ଦାନରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଅଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଅଷ୍ଟାଶୀ ହଜାର ଋଷି ଗୃହସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।

ପୁନରାଵର୍ତ୍ତନେ ଵୀଜଭୂତା ଧର୍ମ୍ମପ୍ରଵର୍ତ୍ତକାଃ । ସପ୍ତର୍ଷିନାଗଵୀଥ୍ଯାଶ୍ଚ ଦେଵଲୋକଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ ।। ୩୭୬.

ସେମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ମୂଳ ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାରକ; ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ନାଗମାନେ ଯେଉଁ ପଥରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।

ତାଵନ୍ତ ଏଵ ମୁନଯଃ ସର୍ଵାରମ୍ଭଵିଵର୍ଜ୍ଜିତାଃ । ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ସଙ୍ଗତ୍ଯାଗେନ ମେଧଯା ।। ୩୭୬.

ଏପରି ଗଣନାରେ ଯେତେ ଋଷି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ, ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠିତ।

ଯତ୍ର ଯତ୍ରାଵତିଷ୍ଠନେତେ ଯାଵଦାହୂତସଂପ୍ଲଵଂ । ଵେଦାନୁଵଚନଂ ଯଜ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ଯଂ ତପୋ ଦମଃ ।। ୩୭୬.

ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ଆହୁତିର ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବେଦ ପାଠ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପ, ଦମ ଚାଲିଥାଏ।

ଶ୍ରଦ୍ଧୋପଵାସଃ ସତ୍ଯତ୍ଵମାତ୍ମନୋ ଜ୍ଞାନହେତଵଃ । ସ ତ୍ଵାଶ୍ରମୈର୍ନ୍ନିଦିଧ୍ଯାସ୍ଯଃ ସମସ୍ତୈରେଵମେଵ ତୁ ।। ୩୭୬.

ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଉପବାସ, ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଏହା ଜ୍ଞାନର କାରଣ; ଏପରି ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯ୍ସ୍ତ୍ଵଥ ମନ୍ତଵ୍ଯଃ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ । ଯ ଏଵମେନଂ ଵିନ୍ଦନ୍ତି ଯେ ଚାରଣ୍ଯକମାଶ୍ରିତାଃ ।। ୩୭୬.

ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ଚିନ୍ତା କରିବା ଓ ଶୁଣିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ପାଆନ୍ତି, ଓ ଯେଉଁମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି।

ଉପାସତେ ଦ୍ଵିଜାଃ ସତ୍ଯଂ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଯୁତାଃ । କ୍ରମାତ୍ତେ ସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯର୍ଚ୍ଚିଂରହଃ ଶୁକ୍ଲଂ ତଥୋତ୍ତରଂ ।। ୩୭୬.

ଦ୍ୱିଜମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଉପାସନା କରନ୍ତି; କ୍ରମେ ସେମାନେ ଅର୍ଚ୍ଚିଷ୍ମାନ୍, ଦିନ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଓ ଉତ୍ତରାୟଣ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଅଯନନ୍ଦେଵଲୋକଞ୍ଚ ସଵିତାରଂ ସଵିଦ୍ଯୁତଂ । ତତସ୍ତାନ୍ ପୁରୁଷୋଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ମାନସୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକିକାନ୍ ।। ୩୭୬.

ସେମାନେ ଦେବଲୋକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତାପରେ ମନୋମୟ ପୁରୁଷ ସେମାନଙ୍କୁ ଆସି ମିଳନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି।

କରୋତି ପୁନାରାଵୃତ୍ତିସ୍ତେଷାମିହ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଯଜ୍ଞେନ ତପସା ଦାନୈର୍ଯେ ହି ସ୍ଵର୍ଗଜିତୋ ଜନାଃ ।। ୩୭୬.

ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣି ଏଠିକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଧୂମଂ ନିଶାଂ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଂ ଦକ୍ଷିଣାଯନମେଵ ଚ । ପିତୃଲୋକଂ ଚନ୍ଦ୍ରମସଂ ନଭୋ ଵାଯୁଂ ଜଲଂ ମହୀଂ ।। ୩୭୬.

ଧୂଆଁ, ରାତି, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, ଦକ୍ଷିଣାୟନ, ପିତୃଲୋକ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଆକାଶ, ପବନ, ପାଣି ଏବଂ ମାଟି—

କ୍ରମାତ୍ତେ ସମ୍ଭଵନ୍ତୀହ ପୁନରେଵ ଵ୍ରଜନ୍ତି ଚ । ଏତଦ୍ଯୋ ନ ଵିଜାନାତି ମାର୍ଗଦ୍ଵିତଯମାତ୍ମନଃ ।। ୩୭୬.

ଏହି ସବୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ପୁଣି ପୁଣି ଫେରିଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇଟି ଆତ୍ମାର ପଥ ଅଛି, ଏହିଥିରେ ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ, ସେ—

ଦନ୍ଦଶୂକଃ ପତଙ୍ଗୋ ଵା ବଵେତ୍କୀଟୋଽଥଵା କୃମିଃ । ହୃଦଯେ ଦୀପଵଦ୍‌ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ଯାନାଜ୍ଜୀଵୋ ମୃତୋ ଭଵେତ୍ ।। ୩୭୬.

ସେ ଦଣ୍ଡସାପ, ପତଙ୍ଗ, କୀଟ ବା କୀର୍ମି ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ଦୀପ ଭଳି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ନ୍ଯାଯାଗତଧନସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠୋଽତିଥିପ୍ରିଯଃ । ଶ୍ରାଦ୍ଧକୃତ୍ସତ୍ଯଵାଦୀ ଚ ଗୃହସ୍ଥୋଽପି ଵିମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୬.

ଯିଏ ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଥ ଅର୍ଜନ କରେ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ଅତିଥିକୁ ପ୍ରେମ କରେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସତ୍ୟ କହେ—ସେ ଗୃହସ୍ଥ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଂସାରାଜ୍ଞାନମୁକ୍ତଯେ । ଅଯମାତ୍ମା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଅହମସ୍ମୀତି ମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୭.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ କହିବି, ଯାହା ସଂସାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି; 'ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ମୁଁ ସେଇ'—ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ଦେହ ଆତ୍ମା ନ ଭଵତି ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ଚ ଘଟାଦିଵତ୍ । ପ୍ରସୁପ୍ତେ ମରଣେ ଦେହାଦାତ୍ମାଽନ୍ଯୋ ଜ୍ଞାଯତେ ଧ୍ରୁଵଂ ।। ୩୭୭.

ଦେହ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ଘଟ ଭଳି; ସୁପ୍ତି ଓ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ଆତ୍ମା ଦେହଠାରୁ ଅଲଗା।

ଦେହଃ ସ ଚେଦ୍‌ଵ୍ଯଵହରେଦଵିକାର୍ଯ୍ଯାଦିସନ୍ନିଭଃ । ଚକ୍ଷୁରାଦୀନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ନାତ୍ମା ଵୈ କରଣଂ ତ୍ଵତଃ ।। ୩୭୭.

ଦେହ ଯଦି ଆତ୍ମା ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହା କେବେ ବଦଳିବ ନାହିଁ; ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଉପକରଣ।

ମନୋ ଧୀରପି ଆତ୍ମା ନ ଦୀପଵତ୍ କରଣଂ ତ୍ଵତଃ । ପ୍ରାଣୋଽପ୍ଯାତ୍ମା ନ ଭଵତି ସୁଷୁପ୍ତେ ଚିତ୍ପ୍ରଭାଵତଃ ।। ୩୭୭.

ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୀପ ଭଳି ଉପକରଣ; ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, କାରଣ ସୁସ୍ୱପ୍ନରେ କେବଳ ଚେତନା ରହିଥାଏ।