ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସମ୍ପୂର୍ଣମଣ୍ଡଲଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଶିଵକଲ୍ଲୋଲପୂର୍ଣିତଂ । ତଥା ହୃତ୍‌କମଲେ ଧ୍ଯାଯେତ୍ତନ୍ମଧ୍ଯେ ସ୍ଵତନୁଂ ସ୍ମରେତ୍ ୩୭୫.

ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣ୍ଡଳ, ଶିବଙ୍କ ତରଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ହୃଦୟ ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ମନେ ପକାଇବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଯଦାତ୍ମମାତ୍ରଂ ନିର୍ଭାସଂ ସ୍ତିମିତୋଦଧିଵତ୍ ସ୍ଥିତଂ । ଚୈତନ୍ଯରୂପଵଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ତତ୍ ସମାଧିରିହୋଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୬.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର ଜ୍ଵଳିଉଛି, ନିର୍ବିକାର ସମୁଦ୍ର ପରି ଶାନ୍ତ ଅଛି, ଚେତନାର ରୂପ ଧ୍ୟାନ — ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ।

ଧ୍ଯାଯନ୍ମନଃ ସନ୍ନିଵେଶ୍ଯ ଯସ୍ତିଷ୍ଠେଦଚଲସ୍ଥିରଃ । ନିର୍ଵାତାନଲଵଦ୍ଯୋଗୀ ସମାଧିସ୍ଥଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୩୭୬.

ଯିଏ ମନକୁ ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ଅଚଳ ଓ ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ବାତାସ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ସେଉଁଠି ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ନ ଶ୍ରୃଣୋତି ନ ଚାଘ୍ରାତି ନ ପଶ୍ଯତି ନ ଵମ୍ଯତି । ନ ଚ ସପର୍ଶଂ ଵିଜାନାତି ନ ସଙ୍କଲ୍ପଯତେ ମନଃ ।। ୩୭୬.

ସେ କିଛି ଶୁଣେନି, ଘ୍ରାଣ କରେନି, ଦେଖେନି, କଥା କହେନି; ସ୍ପର୍ଶ ବୁଝେନି, ମନେ କୌଣସି ଭାବନା ଆସେନି।

ନ ଚାଭିମନ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିନ୍ନ ଚ ବୁଧ୍ଯତି କାଷ୍ଠଵତ୍ । ଏଵମୀଶ୍ଵରସଂଲୀନଃ ସମାଧିସ୍ଥଃ ସ ଗୀଯତେ ।। ୩୭୬.

ସେ କିଛି ଅଭିମାନ କରେନି, ଜାଗେନି, କାଠ ପରି ଅଚଳ ଅଛି; ଏଭଳି ଈଶ୍ୱରରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ସେ ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଥୋ ନେଙ୍ଗତେ ସୋପମା ସ୍ମୃତା । ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷ୍ଣୁମାତ୍ମାନଂ ସମାଧିସ୍ତସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ ।। ୩୭୬.

ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ବାତାସ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଯୋଗୀ ଜଣେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବି ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଏପରି ଦୃଢ ରହିଥାଏ।

ଉପସର୍ଗାଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଦିଵ୍ଯାଃ ସିଦ୍ଧିପ୍ରସୂଚକାଃ । ପାତିତଃ ଶ୍ରାଵଣୋ ଧାତୁର୍ଦଶନସ୍ବାଙ୍ଗଵେଦନାଃ ।। ୩୭୬.

ଅଦ୍ଭୁତ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଲୌକିକ ଶକ୍ତି ଆସୁଥିବା ଚିହ୍ନ ମିଳେ; କାନରେ ଝଙ୍କାର ଶୁଣିବା, ଦେହ କମ୍ପିବା, ଦାନ୍ତ ଓ ଅଙ୍ଗରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।

ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତି ଚ ତଂ ଦେଵା ଭୋଗୈର୍ଦିଵ୍ଯୈଶ୍ଚ ଯୋଗିନଂ । ନୃପାଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀଦାନୈର୍ଧନୈସ୍ଚ ସୁଧନାଧିପାଃ ।। ୩୭୬.

ଦେବତାମାନେ ଏହି ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଦେବୀୟ ସୁଖ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ରାଜାମାନେ ଏବଂ ଧନୀ ମହାରାଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜମି ଓ ଧନ ଦେଇ ଆଗକୁ ଆସନ୍ତି।

ଵେଦାଦିସର୍ଵ୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଞ୍ଚ ସ୍ଵଯମେଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଅଭୀଷ୍ଟଛନ୍ଦୋଵିଷଯଂ କାଵ୍ଯଞ୍ଚାସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୭୬.

ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ନିଜରେ ସ୍ଵତଃ ଉପଜି ଆସେ; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କବିତା ଓ ଅନ୍ୟ କଥା ମଧ୍ୟ ନିଜରୁ ଉପଜିଥାଏ।

ରସାଯନାନି ଦିଵ୍ଯାନି ଦିଵ୍ଯାଶ୍ଚୌଷଧଯସ୍ତଥା । ସମସ୍ତାନି ଚ ଶିଲ୍ପାନି କଲାଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚ ଵିନ୍ଦତି ।। ୩୭୬.

ସେ ଦିବ୍ୟ ରସ, ଦିବ୍ୟ ଔଷଧ, ସମସ୍ତ କଳା ଓ ଶିଳ୍ପ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦକ୍ଷତା ଅଧିକାର କରିଥାଏ।

ସୁରେନ୍ଦ୍ରକନ୍ଯା ଇତ୍ଯାଦ୍ଯା ଗୁଣାଶ୍ଚ ପ୍ରତିଭାଦଯଃ । ତୃଣଵତ୍ତାନ୍ତ୍ଯଜେଦ୍ ଯସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରସୀଦତି ।। ୩୭୬.

ଦେବତାମାନଙ୍କର କନ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗୁଣ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଏହାକୁ ତୃଣ ସମାନ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।

ଅଣିମାଦିଗୁଣୈଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯଃ ଶିଷ୍ଯେ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରକାଶ୍ଯ ଚ । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଭୋଗାନ୍ ଯଥେଚ୍ଛାତସ୍ତନୂନ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଲଯାତ୍ତତଃ ।। ୩୭୬.

ଅଣିମା ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତି ସହିତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ, ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଭୋଗ ଭୋଗି, ପରେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ।

ତିଷ୍ଠେତ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନି ଵିଜ୍ଞାନ ଆନନ୍ଦେ ବ୍ରହ୍ମଣୀଶ୍ଵରେ । ମଲିନୋ ହି ଯଥାଦର୍ଶ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନାଯ ନ କ୍ଷମଃ ।। ୩୭୬.

ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ, ଜ୍ଞାନରେ, ଆନନ୍ଦରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାରେ ବସିଥାଏ; ଯେପରି ମଲିନ ଆଇନା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ, ତେଉଁପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ।

ସର୍ଵାଶ୍ରଯାନ୍ନିଜେ ଦେହେ ଦେହୀ ଵିନ୍ଦତି ଵେଦନାଂ । ଯୋଗଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ସର୍ଵ୍ଵେଷାଂ ଯୋଗାନ୍ନାପ୍ନୋତି ଵେଦନାଂ ।। ୩୭୬.

ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ଦେହୀ ନିଜ ଦେହରେ ଅନୁଭୂତି ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଯୋଗରେ ଏକତା ହୋଇଥିବା ଲୋକ ସମସ୍ତ ଯୋଗରୁ କୌଣସି ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ।

ଆକାଶମେକଂ ହି ଯଥା ଘଟାଦିଷୁ ପୃଥଗ୍ ଭଵେତ୍ । ତଥାତ୍ମୈକୋ ହ୍ଯନେକେଷୁ ଜଲାଧାରେଷ୍ଵିଵାଂଶୁମାନ୍ ।। ୩୭୬.

ଏକ ଆକାଶ ଘଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାଣ୍ଡାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏକ ଆତ୍ମା ଅନେକ ଜଳପାତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଅଛି।

ବ୍ରହ୍ମଖାନିଲତେଜାଂସି ଜଲଭୂକ୍ଷିତିଧାତଵଃ । ଇମେ ଲୋକା ଏଷ ଚାତ୍ମା ତସ୍ମାଚ୍ଚ ସଚରାଚରଂ ।। ୩୭୬.

ବ୍ରହ୍ମା, ଆକାଶ, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ, ଏହି ଲୋକ, ଏହି ଆତ୍ମା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଏହାରୁ ଉପଜିଥାଏ।

ମୃଦ୍ଦଣ୍ଡ ଚକ୍ରସଂଯୋଗାତ୍ କୁମ୍ଭକାରୋ ଯଥା ଘଟଂ । କରୋତି ତୃଣମୃତ୍କାଷ୍ଠୈର୍ଗୃହଂ ଵା ଗୃହକାରକଃ ।। ୩୭୬.

ଏପରି ମାଟି, ଦଣ୍ଡ ଓ ଚକ୍ର ଯୋଗ କରି ଘଡ଼ କୁମ୍ଭକାର ତିଆରି କରେ, କିମ୍ବା ଘରକାର ତୃଣ, ମାଟି ଓ କାଠ ଦେଇ ଘର ତିଆରି କରେ।

କରଣାନ୍ଯେଵମାଦାଯ ତାସୁ ତାସ୍ଵିହ ଯୋନିଷୁ । ସୃଜତ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମୈଵ ସମ୍ଭୂଯ କରଣାନି ଚ ।। ୩୭୬.

ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରପାତି ନେଇ ଏଠା ଏଠା ଜନ୍ମରେ, ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

କର୍ମଣାଦୋଷମୋହାଭ୍ଯାମିଚ୍ଛଯୈଵ ସ ବଧ୍ଯତେ । ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ ଜୀଵୋ ଧର୍ମାଦ୍ ଯୋଗୀ ନ ରୋଗଭାକ୍ ।। ୩୭୬.

କର୍ମ, ଦୋଷ ଓ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛାରେ ବାନ୍ଧିଯାଏ; ଜ୍ଞାନରେ ଜୀବ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ଧର୍ମରେ ଯୋଗୀ ରୋଗରେ ପଡ଼ିନାହିଁ।

ଵର୍ତ୍ଯାଧାରସ୍ନେହଯୋଗାଦ୍ ଯଥା ଦୀପସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତିଃ । ଵିକ୍ରିଯାପି ଚ ଦୃଷ୍ଟୈଵମକାଲେ ପ୍ରାଣସଂକ୍ଷଯଃ ।। ୩୭୬.

ବାତି, ଆଧାର ଓ ତେଲ ଯୋଗରେ ଦୀପ ନିଶ୍ଚିତ ରହିଥାଏ; ଏହାର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସମୟ ଆସିଲେ ପ୍ରାଣ ଶେଷ ହୁଏ।

ଅନନ୍ତା ରଶ୍ମଯସ୍ତସ୍ଯ ଦୀପଵଦ୍ ଯଃ ସ୍ଥିତୋ ହୃଦି । ସିତାସିତାଃ କଦ୍ରୁନୀଲାଃ କପିଲାଃ ପୀତଲୋହିତାଃ ।। ୩୭୬.

ତାଙ୍କର କିରଣ ଅସୀମ, ହୃଦୟରେ ଦୀପ ଭଳି ରହିଥାଏ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଧଳା, କଳା, ପିତା, ନୀଳ, କପିଳ, ହଳଦିଆ ଓ ଲାଲ।

ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵମେକଃ ସ୍ଥିତସ୍ତେଷାଂ ଯୋ ଭିତ୍ତ୍ଵା ସୂର୍ଯ୍ଯମଣ୍ଡଲଂ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକମତିକ୍ରମ୍ଯ ତେନ ଯାତି ପରାଙ୍ଗତିଂ ।। ୩୭୬.

ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ କିରଣ ଉପରକୁ ଦେଖାଯାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳକୁ ଭେଦି, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଉପରେ ଯାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶକୁ ପହଁଚିଥାଏ।

ଯଦସ୍ଯାନ୍ଯଦ୍ରଶ୍ମିଶତମୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । ତେନ ଦେଵନିକାଯାନି ଧାମାନି ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ।। ୩୭୬.

ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଶତାଧିକ କିରଣ ଉପରକୁ ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବମାନଙ୍କର ନିବାସ ଅଧିକାର କରିଥାଏ।

ଯେ ନୈକରୂପାଶ୍ଚାଧସ୍ତାଦ୍ରଶ୍ମଯୋଽସ୍ଯ ମୃଦୁପ୍ରଭାଃ । ଇହ କର୍ମୋପଭୋଗାଯ ତୈଶ୍ଚ ସଞ୍ଚରତେ ହି ସଃ ।। ୩୭୬.

ଏହାର ତଳ ଭାଗରେ ଯେଉଁ ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଓ ମୃଦୁ ଆଲୋକ ରହିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏଠି କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ ପାଇଁ ଘୁରୁଛନ୍ତି।

ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସର୍ଵାଣି ମନଃ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଅହଙ୍କାରଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ପୃଥିଵ୍ଯାଦୀନି ଚୈଵ ହି ।। ୩୭୬.

ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, କର୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି ଓ ପୃଥିବୀ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏହିଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତ ଆତ୍ମା ଜ୍ଞେତ୍ରଜ୍ଞଃ କ୍ଷେତ୍ରସ୍ଯାସ୍ଯ ନିଗଦ୍ଯତେ । ଈଶ୍ଵରଃ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ସନ୍ନସନ୍ ସଦସଚ୍ଚ ସଃ ।। ୩୭୬.

ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମା, ଜ୍ଞାନର ଜ୍ଞାତା, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ବୁଦ୍ଧେରୁତ୍ପତ୍ତିରଵ୍ଯକ୍ତା ତତୋଽହଙ୍କାରସମ୍ଭଵଃ । ତସ୍ମାତ୍ ଖାଦୀନି ଜାଯନ୍ତେ ଏକୋତ୍ତରଗୁଣାନି ତୁ ।। ୩୭୬.

ବୁଦ୍ଧିର ଉତ୍ପତ୍ତି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ, ତାପରେ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ହୁଏ; ସେଠାରୁ ଖ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଏକ କରି ଅଧିକ ଗୁଣ ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୁପଞ୍ଚ ରସୋଂ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ତଦ୍‌ଗୁଣାଃ । ଯୋ ଯସ୍ମିନ୍ନାଶ୍ରିତଶ୍ଚୈଷାଂ ସ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଲୀଯତେ ।। ୩୭୬.

ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ଏମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣ; ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଆଧାରିତ, ସେମାନେ ପୁଣି ସେହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି।

ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚୈଵ ଗୁଣାସ୍ତସ୍ଯୈଵ କୀତ୍ତିତାଃ । ରଜସ୍ତମୋବ୍ଯାମାଵିଷ୍ଟଶ୍ଚକ୍ରଵଦ୍‌ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ହି ସଃ ।। ୩୭୬.

ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଏହାର ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଯେତେବେଳେ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୁଏ, ସେ ଚକ୍ରର ଭଳି ଘୂରୁଛି।