ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତସ୍ଯ ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ମାସୈଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକାଶତେ । ଅଣିମାଦି କୋଟିଜପ୍ଯାଲ୍ଲକ୍ଷାତ୍ସାରସ୍ଵତାଦିକଂ ।। ୩୭୨.

ସେଠିପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଅଣିମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କଲେ, ସାରସ୍ୱତୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର ଲାଭ ହୁଏ।

ଵୈଦିକସ୍ତାନ୍ତ୍ରିକୋ ମିଶ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵୈ ତ୍ରିଵିଧୋ ମଖଃ । ତ୍ରଯାଣାମୀପ୍ସିତେନୈକଵିଧିନା ହରିମର୍ଚ୍ଚଯେତ୍ ।। ୩୭୨.

ବେଦିକ, ତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ମିଶ୍ର—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଅଛି। ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ଇଚ୍ଛା, ସେହିପରି ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦଣ୍ଡଵଦ୍ଭମୌ ନମସ୍କାରେଣ ଯୋଽର୍ଚଯେତ୍ । ସ ଯାଙ୍ଗତିମଵାପ୍ନୋତି ନ ତାଂ କ୍ରତୁଶତୈରପି ।। ୩୭୨.

ଯିଏ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପୂଜା କରେ, ସେ ଯେଉଁ ଗତିକୁ ପାଏ, ଏହା ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେନି।

ଯସ୍ଯ ଦେଵେ ପରା ଭକ୍ତିର୍ଯଥା ଦେଵେ ତଥା ଗୁରୌ । ତସ୍ଯୈତେ କଥିତା ହ୍ଯର୍ଥାଃ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୩୭୨.

ଯାହାଙ୍କର ଦେବତା ପ୍ରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଅଛି, ଏବଂ ଦେବତା ପରି ଗୁରୁ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ହେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆସନଂ କମଲାଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ତଦ୍‌ବଦ୍‌ଧ୍ଵା ଚିନ୍ତଯେତ୍ପରଂ । ଶୁଚୌ ଦେଶେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ସ୍ଥିରମାସନାମାତ୍ମନଃ ।। ୩୭୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆସନ ବିଛାଇ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଆସନ ରଖି, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍।

ନାତ୍ଯୁଚ୍ଛ୍ରିତଂ ନାତିନୀଚଂ ଚେଲାଜିନକୁଶୋତ୍ତରଂ । ତତ୍ରୈକାଗ୍ରଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ଯତଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯଃ ।। ୩୭୩.

ଆସନଟି ଅତି ଉଚ୍ଚ ନୁହେଁ, ଅତି ନିମ୍ନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଚିର, ଚର୍ମ ଓ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଢାକା। ସେଠାରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଉପଵିଶ୍ଯାସନେ ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଯୋଗମାତ୍ମଵିଶୁଦ୍ଧଯେ । ସମକାଯଶିରଗ୍ରୀଵଂ ଧାରଯନ୍ନଚଲଂ ସ୍ଥିରଃ ।। ୩୭୩.

ଆସନରେ ବସି, ନିଜ ଆତ୍ମାର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗର୍ଦ୍ଧନକୁ ସିଧା ଓ ଅଚଳ ରଖିବା ଦରକାର।

ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନାସିକାଗ୍ରଂ ସ୍ଵନ୍ଦିଶଶ୍ଚାନଵଲୋକଯନ୍ । ପାର୍ଷ୍ଣିଭ୍ଯାଂ ଵୃଷଣୌ ରକ୍ଷଂସ୍ତଥା ପ୍ରଜନନଂ ପୁନଃ ।। ୩୭୩.

ନାକର ଟିପ୍ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ନ ଦେଖି, ପାଦର ଆଢ଼ି ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ରକୁ ଓ ପୁନି ପ୍ରଜନନାଙ୍ଗକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଉରୁଭ୍ଯାମୁପରିସ୍ଥାପ୍ଯ ବାହୂ ତିର୍ଯ୍ଯକ୍ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଦକ୍ଷିଣଂ କରପୃଷ୍ଠଞ୍ଚ ନ୍ଯସେଦ୍ଵାମତଲୋପରି ।। ୩୭୩.

ଉରୁ ଉପରେ ବାହୁକୁ ଚାଉଡ଼ା ଭାବରେ ରଖି, ଡାହାଣ ହାତର ପିଠିକୁ ବାମ ହାତର ତଳେ ରଖିବା ଦରକାର।

ଉନ୍ନମ୍ଯ ଶନକୈର୍ଵକ୍ତ୍ତ୍ରଂ ମୁଖଂ ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ଚାଗ୍ରତଃ । ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଵଦେହଜୋ ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯାଯାମୋ ନିରୋଧନଂ ।। ୩୭୩.

ମୁହଁକୁ ଧୀରେ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ମୁହଁକୁ ସାମ୍ନାରେ ଭଲଭାବେ ଧରିବା। ନିଜ ଦେହରେ ଥିବା ବାୟୁ, ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଆୟାମ କୁହାଯାଏ।

ନାସିକାପୁଟମଙ୍ଗୁଲ୍ଯା ପୀଡ୍ଯୈଵ ଚ ପରେଣ ଚ । ଔଦରଂ ରେଚଯେଦ୍ଵାଯୁଂ ରେଚନାଦ୍ରେଚକଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୭୩.

ନାକର ଛିଦ୍ରକୁ ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଚାପି, ଉଦରରୁ ବାୟୁ ବାହାର କରିବା ଉଚିତ୍। ବାୟୁ ବାହାର କରିବାକୁ ରେଚକ କୁହାଯାଏ।

ବାହ୍ଯେନ ଵାଯୁନା ଦେହଂ ଦୃତିଵତ୍ ପୂରଯେଦ୍ଯଥା । ତଥା ପୂର୍ଣଶ୍ଚ ସନ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ ପୂରଣାତ୍ ପୂରକଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୭୩.

ବାହାରର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ପୂରଣ କରି ଥିବାକୁ ପୂରକ କୁହାଯାଏ।

. ନ ମୁଞ୍ଚତି ନ ଗୃହ୍ଣାତି ଵାଯୁମନ୍ତର୍ବହିଃ ସ୍ଥିତମ୍ । ସମ୍ପୂର୍ଣକୁମ୍ଭଵତ୍ତିଷ୍ଠେଦଚଲଃ ସ ତୁ କୁମ୍ଭକଃ ।। ୩୭୩.

ନ ଛାଡ଼େ, ନ ନେଇ, ବାୟୁକୁ ଭିତରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ ରଖି, ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ ଭଳି ଅଚଳ ରହିବା—ଏହାକୁ କୁମ୍ଭକ କୁହାଯାଏ।

କନ୍ଯକଃ ସକୃଦୁଦ୍‌ଘାତଃ ସ ଵୈ ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରିକଃ । ମଧ୍ଯମଶ୍ଚ ଦ୍ଵିରୁଦ୍‌ଘାତଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମାତ୍ରିକଃ ।। ୩୭୩.

ଏଠାରେ 'କନ୍ୟକା' ପ୍ରକାର ଏକଥର ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରି କରାଯାଏ, ଏହାର ମାପ ଦ୍ୱାଦଶ ତାଳ। 'ମଧ୍ୟମ' ପ୍ରକାର ଦୁଇଥର ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରି କରାଯାଏ, ଏହାର ମାପ ଚବିଶ ତାଳ।

ଉତ୍ତମଶ୍ଚ ତ୍ରିରୁଦ୍‌ଘାତଃ ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶତ୍ତାଲମାତ୍ରିକଃ । ସ୍ଵେଦକମ୍ପାଭିଘାତାନାଂ ଜନନଶ୍ଚୋତ୍ତମୋତ୍ତମଃ ।। ୩୭୩.

'ଉତ୍ତମ' ପ୍ରକାର ତିନିଥର ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରି କରାଯାଏ, ଏହାର ମାପ ଛଅତିରିଶ ତାଳ। ପସିନା ଓ କମ୍ପନର ଯେଉଁ କାରଣ ମଧ୍ୟରେ, ଏହିଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ।

ଅଜିତାନ୍ନାରୁହେଦ୍‌ଭୂମିଂ ହିକ୍କାଶ୍ଵାସାଦଯସ୍ତଥା । ଜିତେ ପ୍ରାଣେ ସ୍ଵଲ୍ପଦୋଷଵିଣ୍ମୂତ୍ରାଦି ପ୍ରଜାଯତେ ।। ୩୭୩.

ଯଦି ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥାଏ, ତେବେ ଜମିଠାରୁ ଉଠିବାବେଳେ ହିକ୍କା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସୁବିଧା ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିଲେ, କେବଳ ହଳକା ଦୋଷ, ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ଭଳି ଅସୁବିଧା ମାତ୍ର ହୁଏ।

ଆରୋଗ୍ଯଂ ଶୀଘ୍ରଗାମିତ୍ଵମୁତ୍ସାହଃ ସ୍ଵରସୌଷ୍ଠଵମ୍ । ବଲଵର୍ଣପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ସର୍ଵଦୋଷକ୍ଷଯଃ ଫଲଂ ।। ୩୭୩.

ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ତ୍ୱରିତ ଗତି, ଉତ୍ସାହ, ଶବ୍ଦର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା, ଶକ୍ତି, ରଙ୍ଗର ପ୍ରଭା ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷର ନାଶ—ଏହି ସବୁ ଏହାର ଫଳ।

ଜପଧ୍ଯାନଂ ଵିନାଗର୍ଭଃ ସ ଗର୍ଭସ୍ତତ୍ସମନ୍ଵିତଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଜଯାର୍ଥାଯ ସ ଗର୍ଭଂ ଧାରଯେତ୍ପରଂ ।। ୩୭୩.

ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନ ଛାଡ଼ି କରାଯାଇଥିବାକୁ 'ଗର୍ଭ' କୁହାଯାଏ; ଏହା ସହିତ କରାଯାଇଥିବାକୁ 'ଗର୍ଭ ସହିତ' କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ 'ଗର୍ଭ' ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଯୁକ୍ତାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରାଣାଯାମଵଶେନ ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଂଶ୍ଚ ଵିନିର୍ଜିତ୍ଯ ସର୍ଵମେଵ ଜିତଂ ଭଵେତ୍ ।। ୩୭୩.

ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ସହିତ, ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜୟ କରିଲେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଜିତାଯାଏ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯେଵ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯତ୍ ସ୍ଵର୍ଗନରକାଵୁଭୌ । ନିଗୃହୀତଵିସୃଷ୍ଟାନି ସ୍ଵର୍ଗାଯ ନରକାଯ ଚ ।। ୩୭୩.

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ ପାଇଁ ଉପାୟ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗ, ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ନରକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

ଶରୀରଂ ରଥମିତ୍ଯାହୁରିନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯସ୍ଯ ଵାଜିନଃ । ମନଶ୍ଚ ସାରଥିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରାଣାଯାମଃ କଶଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୭୩.

ଦେହକୁ ରଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଘୋଡ଼ା, ମନ ହେଉଛି ସାରଥି, ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଚାବୁକ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯରଶ୍ମିଭ୍ଯାଂ ସାଯଯା ଵିଧୃତଂ ମନଃ । ଶନୈର୍ନିଶ୍ଚଲତାମେତି ପ୍ରାଣାଯାମୈକସଂହିତମ୍ ।। ୩୭୩.

ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଧରି ରଖିଲେ, ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ।

ଜଲବିନ୍ଦୁଂ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php କୁଶାଗ୍ରେଣ] ମାସେ ମାସେ ପିବେତ୍ତୁ ଯଃ । ସଂଵତ୍ସରଶତଂ ସାଗ୍ରଂ ପ୍ରାଣାଯାମଶ୍ଚ ତତ୍ସମଃ ।। ୩୭୩.

ଯିଏ ପ୍ରତିମାସରେ ଏକ ବିନ୍ଦୁ ପାଣି କୁଶ ଶିରାରେ ନେଇ ପିଏ, ସେ ଶତବର୍ଷ ଓ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଜୀବନ୍ତ ରହେ; ଏହିପରି ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଫଳ ମିଳେ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରସକ୍ତାନି ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵିଷଯୋଦଧୌ । ଆହୃତ୍ଯ ଯୋ ନିଗୃହ୍ଣାତି ପ୍ରତ୍ଯାହାରଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୩.

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ଭୋଗବସ୍ତୁର ସମୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ତାହାକୁ 'ପ୍ରତ୍ୟାହାର' କୁହାଯାଏ।

ଉଦ୍ଧରେଦାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ମଜ୍ଜମାନଂ ଯଥାମ୍ଭସି । ଭୋଗନଦ୍ଯତିଵେଗେନ ଜ୍ଞାନଵୃକ୍ଷଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ ।। ୩୭୩.

ଯେପରି ଜଳରେ ଡୁବୁଥିବାକୁ ନିଜେ ଉଠାଯାଏ, ସେପରି ଭୋଗର ନଦୀରେ ବହିଯାଉଥିବା ମନକୁ ଜ୍ଞାନର ବୃକ୍ଷର ଛାୟାରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଧ୍ଯୈ ଚିନ୍ତାଯାଂ ସ୍ମୃତୋ ଧାତୁର୍ଵିଷ୍ଣୁଚିନ୍ତା ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଅନାକ୍ଷିପ୍ତେନ ମନସା ଧ୍ଯାନମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ।। ୩୭୪.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଚିନ୍ତା; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପରେ ପୁନିପୁନି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ମନେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ 'ଧ୍ୟାନ' କୁହାଯାଏ।

ଆତ୍ମନଃ ସମନସ୍କସ୍ଯ ମୁକ୍ତାଶେଷୋପଧସ୍ଯ ଚ । ବ୍ରହ୍ମଚିନ୍ତାସମା ଶକ୍ତିର୍ଧ୍ଯାନଂ ନାମ ତଦୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୪.

ଯାହାର ମନ ଏକାଗ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ବାଧାରୁ ମୁକ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମ ଚିନ୍ତା ସମାନ ଶକ୍ତି ଯାହାରେ ଅଛି, ତାହାକୁ 'ଧ୍ୟାନ' କୁହାଯାଏ।

ଧ୍ଯେଯାଲମ୍ବନସଂସ୍ଥସ୍ଯ ସଦୃଶପ୍ରତ୍ଯଯସ୍ଯ ଚ । ପ୍ରତ୍ଯଯାନ୍ତରନିର୍ମୁକ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଧ୍ଯାନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୪.

ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁରେ ମନ ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲେ ଓ ସେଇ ଚିନ୍ତା ଅନ୍ୟ ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେଇ ଚିନ୍ତାକୁ 'ଧ୍ୟାନ' କୁହାଯାଏ।

ଧ୍ଯେଯାଵସ୍ଥିତଚିତ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଦେଶେ ଯତ୍ର କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଧ୍ଯାନମେତତ୍ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ପ୍ରତ୍ଯଯସ୍ଯୈକଭାଵନା ।। ୩୭୪.

ଧ୍ୟାନ ବସ୍ତୁରେ ମନ ଯେଉଁଠି କିଛି ନିଶ୍ଚିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର ଚିନ୍ତାର ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।